16. මහානිපාතො

1. සුමෙධාථෙරීගාථාවණ්ණනා

මහානිපාතෙ මන්තාවතියා නගරෙතිආදිකා සුමෙධාය ථෙරියා ගාථා. අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරා තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනන්තී, සක්කච්චං විමොක්ඛසම්භාරෙ සම්භාරෙන්තී කොණාගමනස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා, අත්තනො සඛීහි කුලධීතාහි සද්ධිං එකජ්ඣාසයා හුත්වා මහන්තං ආරාමං කාරෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදෙසි. සා තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන කායස්ස භෙදා තාවතිංසං උපගච්ඡි. තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චුතා යාමෙසු උපපජ්ජි. තතො චුතා තුසිතෙසු, තතො චුතා නිම්මානරතීසු, තතො චුතා පරනිම්මිතවසවත්තීසූති අනුක්කමෙන පඤ්චසු කාමසග්ගෙසු උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ තත්ථ දෙවරාජූනං මහෙසී හුත්වා තතො චුතා කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ මහාවිභවස්ස සෙට්ඨිනො ධීතා හුත්වා අනුක්කමෙන විඤ්ඤුතං පත්වා සාසනෙ අභිප්පසන්නා හුත්වා රතනත්තයං උද්දිස්ස උළාරපුඤ්ඤකම්මං අකාසි.

තත්ථ යාවජීවං ධම්මූපජීවිනී කුසලධම්මනිරතා හුත්වා තතො චුතා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තී, ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මන්තාවතීනගරෙ කොඤ්චස්ස නාම රඤ්ඤො ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්සා මාතාපිතරො සුමෙධාති නාමං අකංසු. තං අනුක්කමෙන වුද්ධිප්පත්තවයප්පත්තකාලෙ මාතාපිතරො ‘‘වාරණවතීනගරෙ අනිකරත්තස්ස නාම රඤ්ඤො දස්සාමා’’ති සම්මන්තෙසුං. සා පන දහරකාලතො පට්ඨාය අත්තනො සමානවයාහි රාජකඤ්ඤාහි දාසිජනෙහි ච සද්ධිං භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා චිරකාලතො පට්ඨාය කතාධිකාරතාය සංසාරෙ ජාතසංවෙගා සාසනෙ අභිප්පසන්නා හුත්වා වයප්පත්තකාලෙ කාමෙහි විනිවත්තිතමානසා අහොසි. තෙන සා මාතාපිතූනං ඤාතීනං සම්මන්තනං සුත්වා ‘‘න මය්හං ඝරාවාසෙන කිච්චං, පබ්බජිස්සාමහ’’න්ති ආහ. තං මාතාපිතරො ඝරාවාසෙ නියොජෙන්තා නානප්පකාරෙන යාචන්තාපි සඤ්ඤාපෙතුං නාසක්ඛිංසු. සා ‘‘එවං මෙ පබ්බජිතුං ලබ්භතී’’ති ඛග්ගං ගහෙත්වා සයමෙව අත්තනො කෙසෙ ඡින්දිත්වා තෙ එව කෙසෙ ආරබ්භ පටික්කූලමනසිකාරං පවත්තෙන්තී තත්ථ කතාධිකාරතාය භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ මනසිකාරවිධානස්ස සුතපුබ්බත්තා ච අසුභනිමිත්තං උප්පාදෙත්වා තත්ථ පඨමජ්ඣානං අධිගච්ඡි. අධිගතපඨමජ්ඣානා ච අත්තනා ඝරාවාසෙ උය්‍යොජෙතුං උපගතෙ මාතාපිතරො ආදිං කත්වා අන්තොජනපරිජනං සබ්බං රාජකුලං සාසනෙ අභිප්පසන්නං කාරෙත්වා ඝරතො නික්ඛමිත්වා භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජි. පබ්බජිත්වා ච විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සම්මදෙව පරිපක්කඤාණා විමුත්තිපරිපාචනීයානං ධම්මානං විසෙසිතාය න චිරස්සෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙරී 2.1.1-19) –

‘‘භගවති කොණාගමනෙ, සඞ්ඝාරාමම්හි නවනිවෙසම්හි;

සඛියො තිස්සො ජනියො, විහාරදානං අදාසිම්හ.

‘‘දසක්ඛත්තුං සතක්ඛත්තුං, දසසතක්ඛත්තුං සතානි ච සතක්ඛත්තුං;

දෙවෙසු උපපජ්ජිම්හ, කො පන වාදො මනුස්සෙසු.

‘‘දෙවෙසු මහිද්ධිකා අහුම්හ, මානුසකම්හි කො පන වාදො;

සත්තරතනස්ස මහෙසී, ඉත්ථිරතනං අහං ආසිං.

‘‘ඉධ සඤ්චිතකුසලා, සුසමිද්ධකුලප්පජා;

ධනඤ්ජානී ච ඛෙමා ච, අහම්පි ච තයො ජනා.

‘‘ආරාමං සුකතං කත්වා, සබ්බාවයවමණ්ඩිතං;

බුද්ධප්පමුඛසඞ්ඝස්ස, නිය්‍යාදෙත්වා පමොදිතා.

‘‘යත්ථ යත්ථූපපජ්ජාමි, තස්ස කම්මස්ස වාහසා;

දෙවෙසු අග්ගතං පත්තා, මනුස්සෙසු තථෙව ච.

‘‘ඉමස්මිංයෙව කප්පම්හි, බ්‍රහ්මබන්ධු මහායසො;

කස්සපො නාම ගොත්තෙන, උප්පජ්ජි වදතං වරො.

‘‘උපට්ඨාකො මහෙසිස්ස, තදා ආසි නරිස්සරො;

කාසිරාජා කිකී නාම, බාරාණසිපුරුත්තමෙ.

‘‘තස්සාසුං සත්ත ධීතරො, රාජකඤ්ඤා සුඛෙධිතා;

බුද්ධොපට්ඨානනිරතා, බ්‍රහ්මචරියං චරිංසු තා.

‘‘තාසං සහායිකා හුත්වා, සීලෙසු සුසමාහිතා;

දත්වා දානානි සක්කච්චං, අගාරෙව වතං චරිං.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසූපගා අහං.

‘‘තතො චුතා යාමමගං, තතොහං තුසිතං ගතා;

තතො ච නිම්මානරතිං, වසවත්තිපුරං ගතා.

‘‘යත්ථ යත්ථූපපජ්ජාමි, පුඤ්ඤකම්මසමොහිතා;

තත්ථ තත්ථෙව රාජූනං, මහෙසිත්තමහාරයිං.

‘‘තතො චුතා මනුස්සත්තෙ, රාජූනං චක්කවත්තිනං;

මණ්ඩලීනඤ්ච රාජූනං, මහෙසිත්තමකාරයිං.

‘‘සම්පත්තිමනුභොත්වාන, දෙවෙසු මානුසෙසු ච;

සබ්බත්ථ සුඛිතා හුත්වා, නෙකජාතීසු සංසරිං.

‘‘සො හෙතු සො පභවො, තම්මූලං සාව සාසනෙ ඛන්තී;

තං පඨමසමොධානං, තං ධම්මරතාය නිබ්බානං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා;

නාගීව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවා.

‘‘ස්වාගතං වත මෙ ආසි, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සන්තිකෙ;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසනං.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො, විමොක්ඛාපි ච අට්ඨිමෙ;

ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා උදානවසෙන –

450. ‘‘මන්තාවතියා නගරෙ, රඤ්ඤො කොඤ්චස්ස අග්ගමහෙසියා;

ධීතා ආසිං සුමෙධා, පසාදිතා සාසනකරෙහි.

451. ‘‘සීලවතී චිත්තකථා, බහුස්සුතා බුද්ධසාසනෙ විනිතා;

මාතාපිතරො උපගම්ම, භණති උභයො නිසාමෙථ.

452. ‘‘නිබ්බානාභිරතාහං, අසස්සතං භවගතං යදිපි දිබ්බං;

කිමඞ්ගං පන තුච්ඡා කාමා, අප්පස්සාදා බහුවිඝාතා.

453. ‘‘කාමා කටුකා ආසී, විසූපමා යෙසු මුච්ඡිතා බාලා;

තෙ දීඝරත්තං නිරයෙ, සමප්පිතා හඤ්ඤන්තෙ දුක්ඛිතා.

454. ‘‘සොචන්ති පාපකම්මා, විනිපාතෙ පාපවද්ධිනො සදා;

කායෙන ච වාචාය ච, මනසා ච අසංවුතා බාලා.

455. ‘‘බාලා තෙ දුප්පඤ්ඤා, අචෙතනා දුක්ඛසමුදයොරුද්ධා;

දෙසෙන්තෙ අජානන්තා, න බුජ්ඣරෙ අරියසච්චානි.

456. ‘‘සච්චානි ‘අම්ම’බුද්ධවරදෙසි, තානි තෙ බහුතරා අජානන්තා යෙ;

අභිනන්දන්ති භවගතං, පිහෙන්ති දෙවෙසු උපපත්තිං.

457. ‘‘දෙවෙසුපි උපපත්ති, අසස්සතා භවගතෙ අනිච්චම්හි;

න ච සන්තසන්ති බාලා, පුනප්පුනං ජායිතබ්බස්ස.

458. ‘‘චත්තාරො විනිපාතා, දුවෙ ච ගතියො කථඤ්චි ලබ්භන්ති;

න ච විනිපාතගතානං, පබ්බජ්ජා අත්ථි නිරයෙසු.

459. ‘‘අනුජානාථ මං උභයො, පබ්බජිතුං දසබලස්ස පාවචනෙ;

අප්පොස්සුක්කා ඝටිස්සං, ජාතිමරණප්පහානාය.

460. ‘‘කිං භවගතෙ අභිනන්දි, තෙන කායකලිනා අසාරෙන;

භවතණ්හාය නිරොධා, අනුජානාථ පබ්බජිස්සාමි.

461. ‘‘බුද්ධානං උප්පාදො, විවජ්ජිතො අක්ඛණො ඛණො ලද්ධො;

සීලානි බ්‍රහ්මචරියං, යාවජීවං න දූසෙය්‍යං.

462. ‘‘එවං භණති සුමෙධා, මාතාපිතරො ‘න තාව ආහාරං;

ආහරිස්සං ගහට්ඨා, මරණවසං ගතාව හෙස්සාමි’.

463. ‘‘මාතා දුක්ඛිතා රොදති පිතා ච;

අස්සා සබ්බසො සමභිහතො;

ඝටෙන්ති සඤ්ඤාපෙතුං, පාසාදතලෙ ඡමාපතිතං.

464. ‘‘උට්ඨෙහි පුත්තක කිං සොචි, තෙන දින්නාසි වාරණවතිම්හි;

රාජා අනීකරත්තො, අභිරූපො තස්ස ත්වං දින්නා.

465. ‘‘අග්ගමහෙසී භවිස්සසි, අනිකරත්තස්ස රාජිනො භරියා;

සීලානි බ්‍රහ්මචරියං, පබ්බජ්ජා දුක්කරා පුත්තක.

466. ‘‘රජ්ජෙ ආණා ධනමිස්සරියං, භොගා සුඛා දහරිකාසි;

භුඤ්ජාහි කාමභොගෙ, වාරෙය්‍යං හොතු තෙ පුත්ත.

467. ‘‘අථ නෙ භණති සුමෙධා, මා එදිසිකානි භවගතමසාරං;

පබ්බජ්ජා වා හොහිති, මරණං වා මෙ න චෙව වාරෙය්‍යං.

468. ‘‘කිමිව පූතිකායමසුචිං, සවනගන්ධං භයානකං කුණපං;

අභිසංවිසෙය්‍යං භස්තං, අසකිං පග්ඝරිතං අසුචිපුණ්ණං.

469. ‘‘කිමිව තහං ජානන්තී, විකූලකං මංසසොණිතුපලිත්තං;

කිමිකුලලයං සකුණභත්තං, කළෙවරං කිස්ස දියතීති.

470. ‘‘නිබ්බුය්හති සුසානං, අචිරං කායො අපෙතවිඤ්ඤාණො;

ඡුද්ධො කළිඞ්ගරං විය, ජිගුච්ඡමානෙහි ඤාතීහි.

471. ‘‘ඡුද්ධූන නං සුසානෙ, පරභත්තං න්හායන්ති ජිගුච්ඡන්තා;

නියකා මාතාපිතරො, කිං පන සාධාරණා ජනතා.

472. ‘‘අජ්ඣොසිතා අසාරෙ, කළෙවරෙ අට්ඨින්හාරුසඞ්ඝාතෙ;

ඛෙළස්සුච්චාරස්සවපරිපුණ්ණෙ පූතිකායම්හි.

473. ‘‘යො නං විනිබ්භුජිත්වා, අබ්භන්තරමස්ස බාහිරං කයිරා;

ගන්ධස්ස අසහමානා, සකාපි මාතා ජිගුච්ඡෙය්‍ය.

474. ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනං, සඞ්ඛතං ජාතිමූලකං දුක්ඛං;

යොනිසො අනුවිචිනන්තී, වාරෙය්‍යං කිස්ස ඉච්ඡෙය්‍යං.

475. ‘‘දිවසෙ දිවසෙ තිසත්ති, සතානි නවනවා පතෙය්‍යුං කායම්හි;

වස්සසතම්පි ච ඝාතො, සෙය්‍යො දුක්ඛස්ස චෙවං ඛයො.

476. ‘‘අජ්ඣුපගච්ඡෙ ඝාතං, යො විඤ්ඤායෙවං සත්ථුනො වචනං;

දීඝො තෙසං සංසාරො, පුනප්පුනං හඤ්ඤමානානං.

477. ‘‘දෙවෙසු මනුස්සෙසු ච, තිරච්ඡානයොනියා අසුරකායෙ;

පෙතෙසු ච නිරයෙසු ච, අපරිමිතා දිස්සන්තෙ ඝාතා.

478. ‘‘ඝාතා නිරයෙසු බහූ, විනිපාතගතස්ස පීළියමානස්ස;

දෙවෙසුපි අත්තාණං, නිබ්බානසුඛා පරං නත්ථි.

479. ‘‘පත්තා තෙ නිබ්බානං, යෙ යුත්තා දසබලස්ස පාවචනෙ;

අප්පොස්සුක්කා ඝටෙන්ති, ජාතිමරණප්පහානාය.

480. ‘‘අජ්ජෙව තාතභිනික්ඛමිස්සං, භොගෙහි කිං අසාරෙහි;

නිබ්බින්නා මෙ කාමා, වන්තසමා තාලවත්ථුකතා.

481. ‘‘සා චෙවං භණති පිතරමනීකරත්තො, ච යස්ස සා දින්නා;

උපයාසි වාරණවතෙ, වාරෙය්‍යමුපට්ඨිතෙ කාලෙ.

482. ‘‘අථ අසිතනිචිතමුදුකෙ, කෙසෙ ඛග්ගෙන ඡින්දිය සුමෙධා;

පාසාදං පිදහිත්වා, පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජි.

483. ‘‘සා ච තහිං සමාපන්නා, අනීකරත්තො ච ආගතො නගරං;

පාසාදෙ ච සුමෙධා, අනිච්චසඤ්ඤං සුභාවෙති.

484. ‘‘සා ච මනසි කරොති, අනීකරත්තො ච ආරුහී තුරිතං;

මණිකනකභූසිතඞ්ගො, කතඤ්ජලී යාචති සුමෙධං.

485. ‘‘රජ්ජෙ ආණා ධනමිස්සරියං, භොගා සුඛා දහරිකාසි;

භුඤ්ජාහි කාමභොගෙ, කාමසුඛා දුල්ලභා ලොකෙ.

486. ‘‘නිස්සට්ඨං තෙ රජ්ජං, භොගෙ භුඤ්ජස්සු දෙහි දානානි;

මා දුම්මනා අහොසි, මාතාපිතරො තෙ දුක්ඛිතා.

487. ‘‘තං තං භණති සුමෙධා, කාමෙහි අනත්ථිකා විගතමොහා;

මා කාමෙ අභිනන්දි, කාමෙස්වාදීනවං පස්ස.

488. ‘‘චාතුද්දීපො රාජා, මන්ධාතා ආසි කාමභොගිනමග්ගො;

අතිත්තො කාලඞ්කතො, න චස්ස පරිපූරිතා ඉච්ඡා.

489. ‘‘සත්ත රතනානි වස්සෙය්‍ය, වුට්ඨිමා දසදිසා සමන්තෙන;

න චත්ථි තිත්ති කාමානං, අතිත්තාව මරන්ති නරා.

490. ‘‘අසිසූනූපමා කාමා, කාමා සප්පසිරොපමා;

උක්කොපමා අනුදහන්ති, අට්ඨිකඞ්කලසන්නිභා.

491. ‘‘අනිච්චා අධුවා කාමා, බහුදුක්ඛා මහාවිසා;

අයොගුළොව සන්තත්තො, අඝමූලා දුඛප්ඵලා.

492. ‘‘රුක්ඛඵලූපමා කාමා, මංසපෙසූපමා දුඛා;

සුපිනොපමා වඤ්චනියා, කාමා යාචිතකූපමා.

493. ‘‘සත්තිසූලූපමා කාමා, රොගො ගණ්ඩො අඝං නිඝං;

අඞ්ගාරකාසුසදිසා, අඝමූලං භයං වධො.

494. ‘‘එවං බහුදුක්ඛා කාමා, අක්ඛාතා අන්තරායිකා;

ගච්ඡථ න මෙ භවගතෙ, විස්සාසො අත්ථි අත්තනො.

495. ‘‘කිං මම පරො කරිස්සති, අත්තනො සීසම්හි ඩය්හමානම්හි;

අනුබන්ධෙ ජරාමරණෙ, තස්ස ඝාතාය ඝටිතබ්බං.

496. ‘‘ද්වාරං අපාපුරිත්වානහං, මාතාපිතරො අනීකරත්තඤ්ච;

දිස්වාන ඡමං නිසින්නෙ, රොදන්තෙ ඉදමවොචං.

497. ‘‘දීඝො බාලානං සංසාරො, පුනප්පුනඤ්ච රොදතං;

අනමතග්ගෙ පිතු මරණෙ, භාතු වධෙ අත්තනො ච වධෙ.

498. ‘‘අස්සු ථඤ්ඤං රුධිරං, සංසාරං අනමතග්ගතො සරථ;

සත්තානං සංසරතං, සරාහි අට්ඨීනඤ්ච සන්නිචයං.

499. ‘‘සර චතුරොදධී, උපනීතෙ අස්සුථඤ්ඤරුධිරම්හි;

සර එකකප්පමට්ඨීනං, සඤ්චයං විපුලෙන සමං.

500. ‘‘අනමතග්ගෙ සංසරතො, මහිං ජම්බුදීපමුපනීතං;

කොලට්ඨිමත්තගුළිකා, මාතා මාතුස්වෙව නප්පහොන්ති.

501. ‘‘තිණකට්ඨසාඛාපලාසං, උපනීතං අනමතග්ගතො සර;

චතුරඞ්ගුලිකා ඝටිකා, පිතුපිතුස්වෙව නප්පහොන්ති.

502. ‘‘සර කාණකච්ඡපං පුබ්බසමුද්දෙ, අපරතො ච යුගඡිද්දං;

සිරං තස්ස ච පටිමුක්කං, මනුස්සලාභම්හි ඔපම්මං.