3. භද්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

එකපුත්තොතිආදිකා ආයස්මතො භද්දත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරං භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච සතසහස්සපරිමාණං චීවරාදීහි චතූහි පච්චයෙහි පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තමානො ච අපුත්තකෙසු මාතාපිතූසු දෙවතායාචනාදීනි කත්වාපි අලභන්තෙසු සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සචෙ, භන්තෙ, මයං එකං පුත්තං ලච්ඡාම, තං තුම්හාකං දාසත්ථාය දස්සාමා’’ති වත්වා ආයාචිත්වා ගතෙසු සත්ථු අධිප්පායං ඤත්වා අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො ඛීණායුකො හුත්වා ඨිතො සක්කෙන දෙවරඤ්ඤා ‘‘අමුකස්මිං කුලෙ නිබ්බත්තාහී’’ති ආණත්තො තත්ථ නිබ්බත්ති, භද්දොතිස්ස නාමං අකංසු. තං සත්තවස්සුද්දෙසිකං ජාතං මාතාපිතරො අලඞ්කරිත්වා භගවතො සන්තිකං නෙත්වා ‘‘අයං සො, භන්තෙ, තුම්හෙ ආයාචිත්වා ලද්ධදාරකො, ඉමං තුම්හාකං නිය්‍යාතෙමා’’ති ආහංසු. සත්ථා ආනන්දත්ථෙරං ආණාපෙසි – ‘‘ඉමං පබ්බාජෙහී’’ති. ආණාපෙත්වා ච ගන්ධකුටිං පාවිසි. ථෙරො තං පබ්බාජෙත්වා සඞ්ඛෙපෙන විපස්සනාමුඛං ආචික්ඛි. සො උපනිස්සයසම්පන්නත්තා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො සූරියෙ අනොග්ගතෙයෙව භාවනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.5.54-69) –

‘‘පදුමුත්තරසම්බුද්ධං, මෙත්තචිත්තං මහාමුනිං;

උපෙති ජනතා සබ්බා, සබ්බලොකග්ගනායකං.

‘‘සත්තුකඤ්ච බද්ධකඤ්ච, ආමිසං පානභොජනං;

දදන්ති සත්ථුනො සබ්බෙ, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ අනුත්තරෙ.

‘‘අහම්පි දානං දස්සාමි, දෙවදෙවස්ස තාදිනො;

බුද්ධසෙට්ඨං නිමන්තෙත්වා, සඞ්ඝම්පි ච අනුත්තරං.

‘‘උය්‍යොජිතා මයා චෙතෙ, නිමන්තෙසුං තථාගතං;

කෙවලං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.

‘‘සතසහස්සපල්ලඞ්කං, සොවණ්ණං ගොනකත්ථතං;

තූලිකාපටලිකාය, ඛොමකප්පාසිකෙහි ච;

මහාරහං පඤ්ඤාපයිං, ආසනං බුද්ධයුත්තකං.

‘‘පදුමුත්තරො ලොකවිදූ, දෙවදෙවො නරාසභො;

භික්ඛුසඞ්ඝපරිබ්‍යූළ්හො, මම ද්වාරමුපාගමි.

‘‘පච්චුග්ගන්ත්වාන සම්බුද්ධං, ලොකනාථං යසස්සිනං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, අභිනාමයිං සඞ්ඝරං.

‘‘භික්ඛූනං සතසහස්සං, බුද්ධඤ්ච ලොකනායකං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, පරමන්නෙන තප්පයිං.

‘‘පදුමුත්තරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

භික්ඛුසඞ්ඝෙ නිසීදිත්වා, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘යෙනිදං ආසනං දින්නං, සොවණ්ණං ගොනකත්ථතං;

තමහං කිත්තයිස්සාමි, සුණාථ මම භාසතො.

‘‘චතුසත්තතික්ඛත්තුං සො, දෙවරජ්ජං කරිස්සති;

අනුභොස්සති සම්පත්තිං, අච්ඡරාහි පුරක්ඛතො.

‘‘පදෙසරජ්ජං සහස්සං, වසුධං ආවසිස්සති;

එකපඤ්ඤාසක්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී භවිස්සති.

‘‘සබ්බාසු භවයොනීසු, උච්චාකුලී භවිස්සති;

සො ච පච්ඡා පබ්බජිත්වා, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

භද්දියො නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘විවෙකමනුයුත්තොම්හි, පන්තසෙනනිවාසහං;

ඵලඤ්චාධිගතං සබ්බං, චත්තක්ලෙසොම්හි අජ්ජහං.

‘‘මම සබ්බං අභිඤ්ඤාය, සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො;

භික්ඛුසඞ්ඝෙ නිසීදිත්වා, එතදග්ගෙ ඨපෙසි මං.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො, විමොක්ඛාපි ච අට්ඨිමෙ;

ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

තස්ස භගවා ඡළභිඤ්ඤුප්පත්තිං ඤත්වා ‘‘එහි, භද්දා’’ති ආහ. සො තාවදෙව සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පඤ්ජලිකො සත්ථු සමීපෙ අට්ඨාසි, සා එව චස්ස උපසම්පදා අහොසි. බුද්ධූපසම්පදා නාම කිරෙසා. ථෙරො ජාතිතො පට්ඨාය අත්තනො පවත්තියා කථනමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

473. ‘‘එකපුත්තො අහං ආසිං, පියො මාතු පියො පිතු;

බහූහි වතචරියාහි, ලද්ධො ආයාචනාහි ච.

474. ‘‘තෙ ච මං අනුකම්පාය, අත්ථකාමා හිතෙසිනො;

උභො පිතා ච මාතා ච, බුද්ධස්ස උපනාමයුං.

475. ‘‘කිච්ඡා ලද්ධො අයං පුත්තො, සුඛුමාලො සුඛෙධිතො;

ඉමං දදාම තෙ නාථ, ජිනස්ස පරිචාරකං.

476. ‘‘සත්ථා ච මං පටිග්ගය්හ, ආනන්දං එතදබ්‍රවි;

පබ්බාජෙහි ඉමං ඛිප්පං, හෙස්සත්‍යාජානියො අයං.

477. ‘‘පබ්බාජෙත්වාන මං සත්ථා, විහාරං පාවිසී ජිනො;

අනොග්ගතස්මිං සූරියස්මිං, තතො චිත්තං විමුච්චි මෙ.

478. ‘‘තතො සත්ථා නිරාකත්වා, පටිසල්ලානවුට්ඨිතො;

එහි භද්දාති මං ආහ, සා මෙ ආසූපසම්පදා.

479. ‘‘ජාතියා සත්තවස්සෙන, ලද්ධා මෙ උපසම්පදා;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, අහො ධම්මසුධම්මතා’’ති. –

ඉමා ගාථා අභාසි.

තත්ථ වතචරියාහීති, ‘‘එවං කත්වා පුත්තං ලභිස්සථා’’ති වුත්තං සමණබ්‍රාහ්මණානං වචනං සුත්වා, ඛීරං පායිත්වා, අනසනාදිවතචරණෙහි. ආයාචනාහීති දෙවතායාචනාහි සත්ථුආයාචනාය ච, ඉදමෙව චෙත්ථ කාරණං, ඉතරං ථෙරො මාතාපිතූනං පටිපත්තිදස්සනත්ථඤ්චෙව කිච්ඡලද්ධභාවදස්සනත්ථඤ්ච වදති.

තෙති මාතාපිතරො. උපනාමයුන්ති උපනාමෙසුං.

සුඛෙධිතොති සුඛසංවඩ්ඪිතො. තෙති තුය්හං. පරිචාරකන්ති කිංකාරං.

හෙස්සත්‍යාජානියො අයන්ති අයං දාරකො මම සාසනෙ ආජානීයො භවිස්සති. තස්මා ඛිප්පං අජ්ජෙව පබ්බාජෙහීති එතං අබ්‍රවි, ආහ.

පබ්බාජෙත්වානාති ආනන්දත්ථෙරෙන පබ්බාජෙත්වා. විහාරන්ති ගන්ධකුටිං. අනොග්ගතස්මිං සූරියස්මින්ති සූරියෙ අනත්ථඞ්ගතෙයෙව. තතො චිත්තං විමුච්චි මෙති තතො විපස්සනාරම්භතො පරං න චිරෙනෙව ඛණෙන සබ්බාසවෙහි මෙ චිත්තං විමුච්චි, ඛීණාසවො අහොසිං.

තතොති මම ආසවක්ඛයතො පච්ඡා. නිරාකත්වාති අත්තනා සමාපන්නං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා තතො වුට්ඨාය. තෙනාහ ‘‘පටිසල්ලානවුට්ඨිතො’’ති. සා මෙ ආසූපසම්පදාති යා මං උද්දිස්ස ‘‘එහි, භද්දා’’ති සත්ථු වාචා පවත්තා, සා එව මෙ මය්හං උපසම්පදා ආසි. එවං ජාතියා සත්තවස්සෙන, ලද්ධා මෙ උපසම්පදාති සාතිසයං සත්ථාරා අත්තනො කතං අනුග්ගහං සාසනස්ස ච නිය්‍යානිකතං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අහො ධම්මසුධම්මතා’’ති.

එත්ථ ච ‘‘චිත්තං විමුච්චි මෙ’’ති ඛීණාසවභාවං පකාසෙත්වාපි පුන ‘‘තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා’’ති ලොකියාභිඤ්ඤෙකදෙසදස්සනං ඡළභිඤ්ඤභාවවිභාවනත්ථං. තෙනාහ අපදානෙ ‘‘ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා’’ති.

භද්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.