1. සුන්දරසමුද්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සත්තකනිපාතෙ අලඞ්කතාතිආදිකා ආයස්මතො සුන්දරසමුද්දත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ අඤ්ඤතරස්ස මහාවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. සමුද්දොතිස්ස නාමං අහොසි. රූපසම්පත්තියා පන සුන්දරසමුද්දොති පඤ්ඤායිත්ථ. සො පඨමවයෙ ඨිතො භගවතො රාජගහප්පවෙසෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා, පටිලද්ධසද්ධො නිස්සරණජ්ඣාසයතාය පබ්බජිත්වා, ලද්ධූපසම්පදො සමාදින්නධුතධම්මො රාජගහතො සාවත්ථිං ගන්ත්වා, කල්‍යාණමිත්තස්ස සන්තිකෙ විපස්සනාචාරං උග්ගහෙත්වා, කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තො විහරති. තස්ස මාතා රාජගහෙ උස්සවදිවසෙ අඤ්ඤෙ සෙට්ඨිපුත්තෙ සපජාපතිකෙ අලඞ්කතපටියත්තෙ උස්සවකීළං කීළන්තෙ දිස්වා, පුත්තං අනුස්සරිත්වා රොදති. තං දිස්වා අඤ්ඤතරා ගණිකා රොදනකාරණං පුච්ඡි. සා තස්සා තං කාරණං කථෙසි. තං සුත්වා ගණිකා ‘‘අහං තං ආනෙස්සාමි, පස්ස තාව මම ඉත්ථිභාව’’න්ති වත්වා ‘‘යදි එවං තංයෙව තස්ස පජාපතිං කත්වා ඉමස්ස කුලස්ස සාමිනිං කරිස්සාමී’’ති තාය බහුං ධනං දත්වා, විස්සජ්ජිතා මහතා පරිවාරෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා, ථෙරස්ස පිණ්ඩාය විචරණට්ඨානෙ එකස්මිං ගෙහෙ වසමානා දිවසෙ දිවසෙ අඤ්ඤෙහි ථෙරස්ස සක්කච්චං පිණ්ඩපාතං දාපෙසි. අලඞ්කතපටියත්තා ච හුත්වා සුවණ්ණපාදුකා ආරුය්හ අත්තානං දස්සෙසි. අථෙකදිවසං ගෙහද්වාරෙන ගච්ඡන්තං ථෙරං දිස්වා, සුවණ්ණපාදුකා ඔමුඤ්චිත්වා, අඤ්ජලිං පග්ගය්හ පුරතො ගච්ඡන්තී නානප්පකාරං ථෙරං කාමනිමන්තනාය නිමන්තෙසි. තං සුත්වා ථෙරො ‘‘පුථුජ්ජනචිත්තං නාම චඤ්චලං, යංනූන මයා ඉදානෙව උස්සාහො කරණීයො’’ති තත්ථෙව ඨිතො භාවනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං –

459. ‘‘අලඞ්කතා සුවසනා, මාලධාරී විභූසිතා;

අලත්තකකතාපාදා, පාදුකාරුය්හ වෙසිකා.

460. ‘‘පාදුකා ඔරුහිත්වාන, පුරතො පඤ්ජලීකතා;

සා මං සණ්හෙන මුදුනා, ම්හිතපුබ්බං අභාසථ.

461. ‘‘‘යුවාසි ත්වං පබ්බජිතො, තිට්ඨාහි මම සාසනෙ;

භුඤ්ජ මානුසකෙ කාමෙ, අහං විත්තං දදාමි තෙ;

සච්චං තෙ පටිජානාමි, අග්ගිං වා තෙ හරාමහං.

462. ‘‘‘යදා ජිණ්ණා භවිස්සාම, උභො දණ්ඩපරායනා;

උභොපි පබ්බජිස්සාම, උභයත්ථ කටග්ගහො’’’.

463. ‘‘තඤ්ච දිස්වාන යාචන්තිං, වෙසිකං පඤ්ජලීකතං;

අලඞ්කතං සුවසනං, මච්චුපාසංව ඔඩ්ඩිතං.

464. ‘‘තතො මෙ මනසීකාරො, යොනිසො උදපජ්ජථ;

ආදීනවො පාතුරහු, නිබ්බිදා සමතිට්ඨථ.

465. ‘‘තතො චිත්තං විමුච්චි මෙ, පස්ස ධම්මසුධම්මතං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

තත්ථ මාලධාරීති මාලාධාරිනී පිළන්ධපුප්ඵදාමා. විභූසිතාති ඌනට්ඨානස්ස පූරණවසෙන පුප්ඵෙහි චෙව ගන්ධවිලෙපනාදීහි ච විභූසිතගත්තා. ‘‘අලඞ්කතා’’ති ඉමිනා හත්ථූපගගීවූපගාදීහි ආභරණෙහි අලඞ්කරණං අධිප්පෙතං. අලත්තකකතාපාදාති පරිණතජයසුමනපුප්ඵවණ්ණෙන ලාඛාරසෙන රඤ්ජිතචරණයුගළා. සමාසපදඤ්හෙතං, ‘‘අලත්තකකතපාදා’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාසුඛත්ථං දීඝං කත්වා වුත්තං. අසමාසභාවෙ පන ‘‘තස්සා’’ති වචනසෙසො වෙදිතබ්බො. පාදුකාරුය්හ වෙසිකාති එකා රූපූපජීවිකා ඉත්ථී යථාවුත්තවෙසා සුවණ්ණපාදුකා පටිමුඤ්චිත්වා ‘‘ඨිතා’’ති වචනසෙසො.

පාදුකා ඔරුහිත්වානාති පාදුකාහි ඔතරිත්වා, සුවණ්ණපාදුකායො ඔමුඤ්චිත්වාති අත්ථො. පඤ්ජලීකතාති පග්ගහිතඅඤ්ජලිකා සා වෙසී මං. සාමං වා වචනපරම්පරං විනා සයමෙව අභාසථ. සණ්හෙනාති මට්ඨෙන. මුදුනාති මධුරෙන. ‘‘වචනෙනා’’ති අවුත්තම්පි වුත්තමෙව හොති, අභාසථාති, වුත්තත්තා.

යුවාසි ත්වං පබ්බජිතොති ත්වං පබ්බජන්තො යුවා, දහරොයෙව හුත්වා පබ්බජිතොසි, නනු පබ්බජන්තෙන සත්තමෙ දසකෙ සම්පත්තෙව පබ්බජිතබ්බන්ති දස්සෙති. තිට්ඨාහි මම සාසනෙති මම වචනෙ තිට්ඨ.

කිං පන තන්ති ආහ ‘‘භුඤ්ජ මානුසකෙ කාමෙ’’ති කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමස්ස රූපසම්පත්ති, වයසම්පත්ති, පරිවාරසම්පත්ති, භොගසම්පත්ති ච ඉච්ඡිතබ්බා. තත්ථ ‘‘කුතො මෙ භොගසම්පත්තී’’ති වදෙය්‍යාති, ආහ ‘‘අහං විත්තං දදාමි තෙ’’ති. ‘‘තයිදං වචනං කථං සද්දහාතබ්බ’’න්ති මඤ්ඤෙය්‍යාති තං සද්දහාපෙන්තී ආහ ‘‘සච්චං තෙ පටිජානාමි, අග්ගිං වා තෙ හරාමහ’’න්ති. ‘‘භුඤ්ජ මානුසකෙ කාමෙ, අහං විත්තං දදාමි තෙ’’ති යදිදං මයා පටිඤ්ඤාතං, තං එකංසෙන සච්චමෙව පටිජානාමි, සචෙ මෙ න පත්තියායසි, අග්ගිං වා තෙ හරාමහං අග්ගිං හරිත්වා අග්ගිපච්චයං සපථං කරොමීති අත්ථො. උභයත්ථ කටග්ගහොති අම්හාකං උභින්නං ජිණ්ණකාලෙ පබ්බජ්ජනං උභයත්ථ ජයග්ගාහො. යං මයං යාව දණ්ඩපරායනකාලා භොගෙ භුඤ්ජාම, එවං ඉධලොකෙපි භොගෙහි න ජීයාම, මයං පච්ඡා පබ්බජිස්සාම, එවං පරලොකෙපි භොගෙහි න ජීයාමාති අධිප්පායො. තතොති තං නිමිත්තං, කාමෙහි නිමන්තෙන්තියා ‘‘යුවාසි ත්ව’’න්තිආදිනා ‘‘යදා ජිණ්ණා භවිස්සාමා’’තිආදිනා ච තස්සා වෙසියා වුත්තවචනහෙතු. තඤ්හි වචනං අඞ්කුසං කත්වා ථෙරො සමණධම්මං කරොන්තො සදත්ථං පරිපූරෙසි. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

සුන්දරසමුද්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.