2. තෙකිච්ඡකාරිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අතිහිතා වීහීතිආදිකා ආයස්මතො තෙකිච්ඡකාරිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා වෙජ්ජසත්ථෙ නිප්ඵත්තිං ගතො. විපස්සිස්ස භගවතො උපට්ඨාකං අසොකං නාම ථෙරං බ්‍යාධිතං අරොගමකාසි, අඤ්ඤෙසඤ්ච සත්තානං රොගාභිභූතානං අනුකම්පාය භෙසජ්ජං සංවිදහි.

සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සුබුද්ධස්ස නාම බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස තිකිච්ඡකෙහි ගබ්භකාලෙ පරිස්සයං අපහරිත්වා පරිපාලිතතාය තෙකිච්ඡකාරීති නාමං අකංසු. සො අත්තනො කුලානුරූපානි විජ්ජාට්ඨානානි සිප්පානි ච සික්ඛන්තො වඩ්ඪති. තදා චාණක්කො සුබුද්ධස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං කිරියාසු උපායකොසල්ලඤ්ච දිස්වා, ‘‘අයං ඉමස්මිං රාජකුලෙ පතිට්ඨං ලභන්තො මං අභිභවෙය්‍යා’’ති ඉස්සාපකතො රඤ්ඤා චන්දගුත්තෙන තං බන්ධනාගාරෙ ඛිපාපෙසි. තෙකිච්ඡකාරී පිතු බන්ධනාගාරප්පවෙසනං සුත්වා භීතො පලායිත්වා සාණවාසිත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනො සංවෙගකාරණං ථෙරස්ස කථෙත්වා පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අබ්භොකාසිකො නෙසජ්ජිකො ච හුත්වා විහරති, සීතුණ්හං අගණෙන්තො සමණධම්මමෙව කරොති, විසෙසතො බ්‍රහ්මවිහාරභාවනමනුයුඤ්ජති. තං දිස්වා මාරො පාපිමා ‘‘න ඉමස්ස මම විසයං අතික්කමිතුං දස්සාමී’’ති වික්ඛෙපං කාතුකාමො සස්සානං නිප්ඵත්තිකාලෙ ඛෙත්තගොපකවණ්ණෙන ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං නිප්පණ්ඩෙන්තො –

381. ‘‘අතිහිතා වීහි, ඛලගතා සාලී;

න ච ලභෙ පිණ්ඩං, කථමහං කස්ස’’න්ති. – ආහ; තං සුත්වා ථෙරො –

382. ‘‘බුද්ධමප්පමෙය්‍යං අනුස්සර පසන්නො, පීතියා ඵුටසරීරො හොහිසි සතතමුදග්ගො.

383. ‘‘ධම්මමප්පමෙය්‍යං …පෙ… සතතමුදග්ගො.

384. ‘‘සඞ්ඝමප්පමෙය්‍යං…පෙ… සතතමුදග්ගො’’ති. – ආහ; තං සුත්වා මාරො –

385. ‘‘අබ්භොකාසෙ විහරසි, සීතා හෙමන්තිකා ඉමා රත්‍යො;

මා සීතෙන පරෙතො විහඤ්ඤිත්ථො, පවිස ත්වං විහාරං ඵුසිතග්ගළ’’න්ති. –

ආහ. අථ ථෙරො –

386. ‘‘ඵුසිස්සං චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, තාහි ච සුඛිතො විහරිස්සං;

නාහං සීතෙන විහඤ්ඤිස්සං, අනිඤ්ජිතො විහරන්තො’’ති. – ආහ;

තත්ථ අතිහිතා වීහීති වීහයො කොට්ඨාගාරං අතිනෙත්වා ඨපිතා, තත්ථ පටිසාමිතා ඛලතො වා ඝරං උපනීතාති අත්ථො. වීහිග්ගහණෙන චෙත්ථ ඉතරම්පි ධඤ්ඤං සඞ්ගණ්හාති. සාලී පන යෙභුය්‍යෙන වීහිතො පච්ඡා පච්චන්තීති ආහ. ඛලගතා සාලීති ඛලං ධඤ්ඤකරණට්ඨානං ගතා, තත්ථ රාසිවසෙන මද්දනචාවනාදිවසෙන ඨිතාති අත්ථො. පධානධඤ්ඤභාවදස්සනත්ථඤ්චෙත්ථ සාලීනං විසුං ගහණං, උභයෙනපි ගාමෙ, ගාමතො බහි ච ධඤ්ඤං පරිපුණ්ණං ඨිතන්ති දස්සෙති. න ච ලභෙ පිණ්ඩන්ති එවං සුලභධඤ්ඤෙ සුභික්ඛකාලෙ අහං පිණ්ඩමත්තම්පි න ලභාමි. ඉදානි කථමහං කස්සන්ති අහං කථං කරිස්සාමි, කථං ජීවිස්සාමීති පරිහාසකෙළිං අකාසි.

තං සුත්වා ථෙරො ‘‘අයං වරාකො අත්තනා අත්තනො පවත්තිං මය්හං පකාසෙසි, මයා පන අත්තනාව අත්තා ඔවදිතබ්බො, න මයා කිඤ්චි කථෙතබ්බ’’න්ති වත්ථුත්තයානුස්සතියං අත්තානං නියොජෙන්තො ‘‘බුද්ධමප්පමෙය්‍ය’’න්තිආදිනා තිස්සො ගාථා අභාසි. තත්ථ බුද්ධමප්පමෙය්‍යං අනුස්සර පසන්නොති සවාසනාය අවිජ්ජානිද්දාය අච්චන්තවිගමෙන, බුද්ධියා ච විකසිතභාවෙන බුද්ධං භගවන්තං පමාණකරානං රාගාදිකිලෙසානං අභාවා අපරිමාණගුණසමඞ්ගිතාය අප්පමෙය්‍යපුඤ්ඤක්ඛෙත්තතාය ච අප්පමෙය්‍යං. ඔකප්පනලක්ඛණෙන අභිප්පසාදෙන පසන්නො, පසන්නමානසො ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.74; සං. නි. 5.997) අනුස්සර අනු අනු බුද්ධාරම්මණං සතිං පවත්තෙහි, පීතියා ඵුටසරීරො හොහිසි. සතතමුදග්ගොති අනුස්සරන්තොව ඵරණලක්ඛණාය පීතියා සතතං සබ්බදා ඵුටසරීරො පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපෙහි අජ්ඣොත්ථටසරීරො උබ්බෙගපීතියා උදග්ගො කායං උදග්ගං කත්වා ආකාසං ලඞ්ඝිතුං සමත්ථො ච භවෙය්‍යාසි, බුද්ධානුස්සතියා බුද්ධාරම්මණං උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙය්‍යාසි. යතො සීතුණ්හෙහි විය ජිඝච්ඡාපිපාසාහිපි අනභිභූතො හොහිසීති අත්ථො.

ධම්මන්ති අරියං ලොකුත්තරධම්මං. සඞ්ඝන්ති අරියං පරමත්ථසඞ්ඝං. සෙසං වුත්තනයමෙව. අනුස්සරාති පනෙත්ථ ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’තිආදිනා ධම්මං, ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිනා සඞ්ඝං අනුස්සරාති යොජෙතබ්බං.

එවං ථෙරෙන රතනත්තයගුණානුස්සරණෙ නියොජනවසෙන අත්තනි ඔවදිතෙ පුන මාරො විවෙකවාසතො නං විවෙචෙතුකාමො හිතෙසීභාවං විය දස්සෙන්තො ‘‘අබ්භොකාසෙ විහරසී’’ති පඤ්චමං ගාථමාහ. තස්සත්ථො – ත්වං, භික්ඛු, අබ්භොකාසෙ කෙනචි අපටිච්ඡන්නෙ විවටඞ්ගණෙ විහරසි ඉරියාපථෙ කප්පෙසි. හෙමන්තිකා හිමපාතසමයෙ පරියාපන්නා ඉමා සීතා රත්තියො වත්තන්ති. තස්මා සීතෙන පරෙතො අභිභූතො හුත්වා මා විහඤ්ඤිත්ථො විඝාතං මා ආපජ්ජි මා කිලමි. ඵුසිතග්ගළං පිහිතකවාටං සෙනාසනං පවිස, එවං තෙ සුඛවිහාරො භවිස්සතීති.

තං සුත්වා ථෙරො ‘‘න මය්හං සෙනාසනපරියෙසනාය පයොජනං, එත්ථෙවාහං සුඛවිහාරී’’ති දස්සෙන්තො ‘‘ඵුසිස්ස’’න්තිආදිනා ඡට්ඨං ගාථමාහ. තත්ථ ඵුසිස්සං චතස්සො අප්පමඤ්ඤායොති අප්පමාණගොචරතාය ‘‘අප්පමඤ්ඤා’’ති ලද්ධවොහාරෙ චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ ඵුසිස්සං ඵුසිස්සාමි, කාලෙන කාලං සමාපජ්ජිස්සාමි. තාහි ච සුඛිතො විහරිස්සන්ති තාහි අප්පමඤ්ඤාහි සුඛිතො සඤ්ජාතසුඛො හුත්වා විහරිස්සං චත්තාරොපි ඉරියාපථෙ කප්පෙස්සාමීති. තෙන මය්හං සබ්බකාලෙ සුඛමෙව, න දුක්ඛං. යතො නාහං සීතෙන විහඤ්ඤිස්සං අන්තරට්ඨකෙපි හිමපාතසමයෙ අහං සීතෙන න කිලමිස්සාමි, තස්මා අනිඤ්ජිතො විහරන්තො චිත්තස්ස ඉඤ්ජිතකාරණානං බ්‍යාපාදාදීනං සුප්පහීනත්තා පච්චයුප්පන්නිඤ්ජනාය ච අභාවතො සමාපත්තිසුඛෙනෙව සුඛිතො විහරිස්සාමීති. එවං ථෙරො ඉමං ගාථං වදන්තොයෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.18.39-44) –

‘‘නගරෙ බන්ධුමතියා, වෙජ්ජො ආසිං සුසික්ඛිතො;

ආතුරානං සදුක්ඛානං, මහාජනසුඛාවහො.

‘‘බ්‍යාධිතං සමණං දිස්වා, සීලවන්තං මහාජුතිං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, භෙසජ්ජමදදිං තදා.

‘‘අරොගො ආසි තෙනෙව, සමණො සංවුතින්ද්‍රියො;

අසොකො නාම නාමෙන, උපට්ඨාකො විපස්සිනො.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං ඔසධමදාසහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, භෙසජ්ජස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘ඉතො ච අට්ඨමෙ කප්පෙ, සබ්බොසධසනාමකො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහප්ඵලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

එත්ථ ච බින්දුසාරරඤ්ඤො කාලෙ ඉමස්ස ථෙරස්ස උප්පන්නත්තා තතියසඞ්ගීතියං ඉමා ගාථා සඞ්ගීතාති වෙදිතබ්බා.

තෙකිච්ඡකාරිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.