10. සුමනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
යදා නවො පබ්බජිතොතිආදිකා ආයස්මතො සුමනත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ මාලාකාරකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සිඛිං භගවන්තං පස්සිත්වා පසන්නමානසො සුමනපුප්ඵෙහි පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. සො ච උපාසකො ආයස්මතො අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකො අහොසි. තස්ස ච තතො පුබ්බෙ ජාතාජාතා දාරකා මරිංසු. තෙන සො ‘‘සචාහං ඉදානි එකං පුත්තං ලභිස්සාමි, අය්‍යස්ස අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි. සො ච දසමාසච්චයෙන ජාතො අරොගොයෙව හුත්වා අනුක්කමෙන වඩ්ඪෙන්තො සත්තවස්සිකො අහොසි, තං පිතා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙසි. සො පබ්බජිත්වා තතො පරිපක්කඤාණත්තා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො හුත්වා ථෙරං උපට්ඨහන්තො ‘‘පානීයං ආහරිස්සාමී’’ති ඝටං ආදාය ඉද්ධියා අනොතත්තදහං අගමාසි. අථෙකො මිච්ඡාදිට්ඨිකො නාගරාජා අනොතත්තදහං පටිච්ඡාදෙන්තො සත්තක්ඛත්තුං භොගෙන පරික්ඛිපිත්වා උපරි මහන්තං ඵණං කත්වා සුමනස්ස පානීයං ගහෙතුං ඔකාසං න දෙති. සුමනො ගරුළරූපං ගහෙත්වා තං නාගරාජං අභිභවිත්වා පානීයං ගහෙත්වා ථෙරස්ස වසනට්ඨානං උද්දිස්ස ආකාසෙන ගච්ඡති. තං සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො තථා ගච්ඡන්තං දිස්වා ධම්මසෙනාපතිං ආමන්තෙත්වා, ‘‘සාරිපුත්ත, ඉමං පස්සා’’තිආදිනා චතූහි ගාථාහි තස්ස ගුණෙ අභාසි. අථ සුමනත්ථෙරො –
429. ‘‘යදා නවො පබ්බජිතො, ජාතියා සත්තවස්සිකො;
ඉද්ධියා අභිභොත්වාන, පන්නගින්දං මහිද්ධිකං.
430. ‘‘උපජ්ඣායස්ස උදකං, අනොතත්තා මහාසරා;
ආහරාමි තතො දිස්වා, මං සත්ථා එතදබ්‍රවි.
431. ‘‘සාරිපුත්ත ඉමං පස්ස, ආගච්ඡන්තං කුමාරකං;
උදකකුම්භමාදාය, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතං.
432. ‘‘පාසාදිකෙන වත්තෙන, කල්‍යාණඉරියාපථො;
සාමණෙරොනුරුද්ධස්ස, ඉද්ධියා ච විසාරදො.
433. ‘‘ආජානීයෙන ආජඤ්ඤො, සාධුනා සාධුකාරිතො;
විනීතො අනුරුද්ධෙන, කතකිච්චෙන සික්ඛිතො.
434. ‘‘සො පත්වා පරමං සන්තිං, සච්ඡිකත්වා අකුප්පතං;
සාමණෙරො ස සුමනො, මා මං ජඤ්ඤාති ඉච්ඡතී’’ති. –
අඤ්ඤාබ්‍යාකරණවසෙන ඡ ගාථා අභාසි.
තත්ථ ආදිතො ද්වෙ ගාථා සුමනත්ථෙරෙනෙව භාසිතා, ඉතරා චතස්සො තං පසංසන්තෙන සත්ථාරා භාසිතා. තා සබ්බා එකජ්ඣං කත්වා සුමනත්ථෙරො පච්ඡා අඤ්ඤාබ්‍යාකරණවසෙන අභාසි. තත්ථ පන්නගින්දන්ති නාගරාජං. තතොති තත්ථ, යදා නවො පබ්බජිතො ජාතියා සත්තවස්සිකො ඉද්ධිබලෙන මහිද්ධිකං නාගරාජං අභිභවිත්වා අනොතත්තදහතො උපජ්ඣායස්ස පානීයං ආහරාමි, තස්මිං කාලෙති අත්ථො.
මං උද්දිස්ස මය්හං සත්ථා එතදබ්‍රවි, තං දස්සෙන්තො, ‘‘සාරිපුත්ත, ඉමං පස්සා’’තිආදිමාහ. අජ්ඣත්තං සුසමාහිතන්ති විසයජ්ඣත්තභූතෙන අග්ගඵලසමාධිනා සුට්ඨු සමාහිතං.
පාසාදිකෙන වත්තෙනාති පස්සන්තානං පසාදාවහෙන ආචාරවත්තෙන, කරණත්ථෙ ඉදං කරණවචනං. කල්‍යාණඉරියාපථොති සම්පන්නිරියාපථො. පාසාදිකෙන වත්තෙනාති වා ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. සමණස්ස භාවො සාමණ්‍යං, සාමඤ්ඤන්ති අත්ථො. තදත්ථං ඊරති පවත්තතීති සාමණෙරො, සමණුද්දෙසො. ඉද්ධියා ච විසාරදොති ඉද්ධියම්පි බ්‍යත්තො සුකුසලො. ආජානීයෙනාති පුරිසාජානීයෙන. අත්තහිතපරහිතානං සාධනතො සාධුනා කතකිච්චෙන අනුරුද්ධෙන සාධු උභයහිතසාධකො, සුට්ඨු වා ආජඤ්ඤො කාරිතො දමිතො. අග්ගවිජ්ජාය විනීතො අසෙක්ඛභාවාපාදනෙන සික්ඛිතො සික්ඛාපිතොති අත්ථො.
සො සාමණෙරො සුමනො පරමං සන්තිං නිබ්බානං පත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අධිගන්ත්වා සච්ඡිකත්වා අත්තපච්චක්ඛං කත්වා අකුප්පතං අරහත්තඵලං අප්පිච්ඡභාවස්ස පරමුක්කංසගතත්තා මා මං ජඤ්ඤාති මං ‘‘අයං ඛීණාසවො’’ති වා ‘‘ඡළභිඤ්ඤො’’ති වා කොචිපි මා ජානෙය්‍යාති ඉච්ඡති අභිකඞ්ඛතීති.
සුමනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.