8. භරතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

එහි, නන්දක, ගච්ඡාමාති ආයස්මතො භරතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර අනොමදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං මනුඤ්ඤදස්සනං මුදුසුඛසම්ඵස්සං උපාහනද්වයං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො සත්ථාරං චඞ්කමන්තං දිස්වා පසන්නමානසො උපාහනා උපනාමෙත්වා, ‘‘අභිරුහතු භගවා උපාහනා, යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති ආහ. අභිරුහි භගවා තස්ස අනුග්ගණ්හනත්ථං උපාහනා. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ චම්පානගරෙ ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්ති, භරතොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො සොණත්ථෙරස්ස පබ්බජිතභාවං සුත්වා ‘‘සොපි නාම පබ්බජී’’ති සඤ්ජාතසංවෙගො පබ්බජිත්වා කතපුබ්බකිච්චො විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.48.71-89) –

‘‘අනොමදස්සී භගවා, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

දිවාවිහාරා නික්ඛම්ම, පථමාරුහි චක්ඛුමා.

‘‘පානධිං සුකතං ගය්හ, අද්ධානං පටිපජ්ජහං;

තත්ථද්දසාසිං සම්බුද්ධං, පත්තිකං චාරුදස්සනං.

‘‘සකං චිත්තං පසාදෙත්වා, නීහරිත්වාන පානධිං;

පාදමූලෙ ඨපෙත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

‘‘අභිරූහ මහාවීර, සුගතින්ද විනායක;

ඉතො ඵලං ලභිස්සාමි, සො මෙ අත්ථො සමිජ්ඣතු.

‘‘අනොමදස්සී භගවා, ලොකජෙට්ඨො නරාසභො;

පානධිං අභිරූහිත්වා, ඉදං වචනමබ්‍රවි.

‘‘යො පානධිං මෙ අදාසි, පසන්නො සෙහි පාණිභි;

තමහං කිත්තයිස්සාමි, සුණාථ මම භාසතො.

‘‘බුද්ධස්ස ගිරමඤ්ඤාය, සබ්බෙ දෙවා සමාගතා;

උදග්ගචිත්තා සුමනා, වෙදජාතා කතඤ්ජලී.

‘‘පානධීනං පදානෙන, සුඛිතොයං භවිස්සති;

පඤ්චපඤ්ඤාසක්ඛත්තුඤ්ච, දෙවරජ්ජං කරිස්සති.

‘‘සහස්සක්ඛත්තුං රාජා ච, චක්කවත්තී භවිස්සති;

පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසඞ්ඛියං.

‘‘අපරිමෙය්‍යෙ ඉතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘දෙවලොකෙ මනුස්සෙ වා, නිබ්බත්තිස්සති පුඤ්ඤවා;

දෙවයානපටිභාගං, යානං පටිලභිස්සති.

‘‘පාසාදා සිවිකා වය්හං, හත්ථිනො සමලඞ්කතා;

රථා වාජඤ්ඤසංයුත්තා, සදා පාතුභවන්ති මෙ.

‘‘අගාරා නික්ඛමන්තොපි, රථෙන නික්ඛමිං අහං;

කෙසෙසු ඡිජ්ජමානෙසු, අරහත්තමපාපුණිං.

‘‘ලාභා මය්හං සුලද්ධං මෙ, වාණිජ්ජං සුප්පයොජිතං;

දත්වාන පානධිං එකං, පත්තොම්හි අචලං පදං.

‘‘අපරිමෙය්‍යෙ ඉතො කප්පෙ, යං පානධිමදාසහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පානධිස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා අත්තනො කනිට්ඨභාතිකෙන නන්දකත්ථෙරෙන හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අඤ්ඤාබ්‍යාකරණෙ කතෙ ‘‘ඉදානි නන්දකොපි අරහා ජාතො, හන්ද මයං උභොපි සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වුසිතබ්‍රහ්මචරියතං නිවෙදෙස්සාමාති උප්පන්නං පරිවිතක්කං නන්දකත්ථෙරස්ස කථෙන්තො –

175. ‘‘එහි නන්දක ගච්ඡාම, උපජ්ඣායස්ස සන්තිකං;

සීහනාදං නදිස්සාම, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සම්මුඛා.

176. ‘‘යාය නො අනුකම්පාය, අම්හෙ පබ්බාජයී මුනි;

සො නො අත්ථො අනුප්පත්තො, සබ්බසංයොජනක්ඛයො’’ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;

තත්ථ නන්දකාති ආලපනං. එහීති තස්ස අත්තනො සන්තිකකරණං. ගච්ඡාමාති තෙන අත්තනා ච එකජ්ඣං කාතබ්බකිරියාවචනං, උපජ්ඣායස්සාති සම්මාසම්බුද්ධස්ස, සම්මාසම්බුද්ධො හි සමන්තචක්ඛුනා බුද්ධචක්ඛුනා ච සත්තානං ආසයානුසයචරිතාදීනං යථාභූතවිලොකනෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායතීති විසෙසතො උපජ්ඣායොති වත්තබ්බතං අරහති. යදත්ථං ගමනං, තං දස්සෙතුං ‘‘සීහනාදං නදිස්සාම, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සම්මුඛා’’ති ආහ. යථාභුච්චගුණාභිබ්‍යාහාරතාය අභීතනාදභාවතො සීහනාදං බුද්ධස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස තතො එව සබ්බසත්තුත්තමතාය සෙට්ඨස්ස, බුද්ධානං වා සාවකබුද්ධාදීනං සෙට්ඨස්ස සම්මුඛා පුරතො නදිස්සාමාති අත්ථො.

යථා පන සීහනාදං නදිතුකාමො, තං දස්සෙන්තො ‘‘යායා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ යායාති යදත්ථං, යාය යදත්ථානුප්පත්තියාති අත්ථො. නොති අම්හාකං. අනුකම්පායාති අනුග්ගණ්හනෙන අම්හෙ ද්වෙපි පබ්බාජයි පබ්බාජෙසි. මුනීති භගවා. සො නො අත්ථො අනුප්පත්තොති සො අත්ථො සබ්බෙසං සංයොජනානං ඛයභූතං අරහත්තඵලං නො අම්හෙහි අනුප්පත්තො, අධිගතොති අත්ථො.

භරතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.