4. වල්ලියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
යං කිච්චං දළ්හවීරියෙනාතිආදිකා ආයස්මතො වල්ලියත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො විජ්ජාසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො අසීතිකොටිවිභවං පහාය තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පබ්බතපාදෙ අරඤ්ඤායතනෙ එකිස්සා නදියා තීරෙ අස්සමං කාරෙත්වා විහරන්තො අත්තනො අනුග්ගණ්හනත්ථං උපගතං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො අජිනචම්මං පත්ථරිත්වා අදාසි. තත්ථ නිසින්නං භගවන්තං පුප්ඵෙහි ච චන්දනෙන ච පූජෙත්වා අම්බඵලානි දත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. තස්ස භගවා නිසින්නාසනසම්පත්තිං පකාසෙන්තො අනුමොදනං වත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වෙසාලියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා ‘‘කණ්හමිත්තො’’ති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො සත්ථු වෙසාලිගමනෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො මහාකච්චානත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. සො මන්දපඤ්ඤො දන්ධපරක්කමො ච හුත්වා චිරං කාලං විඤ්ඤුං සබ්‍රහ්මචාරිං නිස්සායෙව වසති. භික්ඛූ ‘‘යථා නාම වල්ලි රුක්ඛාදීසු කිඤ්චි අනිස්සාය වඩ්ඪිතුං න සක්කොති, එවමයම්පි කඤ්චි පණ්ඩිතං අනිස්සාය වඩ්ඪිතුං න සක්කොතී’’ති වල්ලියොත්වෙව සමුදාචරිංසු. අපරභාගෙ පන වෙණුදත්තත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සතො සම්පජානො හුත්වා විහරන්තො ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා පටිපත්තික්කමං ථෙරං පුච්ඡන්තො –
167. ‘‘යං කිච්චං දළ්හවීරියෙන, යං කිච්චං බොද්ධුමිච්ඡතා;
කරිස්සං නාවරජ්ඣිස්සං, පස්ස වීරියං පරක්කමං.
168. ‘‘ත්වඤ්ච මෙ මග්ගමක්ඛාහි, අඤ්ජසං අමතොගධං;
අහං මොනෙන මොනිස්සං, ගඞ්ගාසොතොව සාගර’’න්ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;
තත්ථ යං කිච්චං දළ්හවීරියෙනාති දළ්හෙන වීරියෙන ථිරෙන පරක්කමෙන, දළ්හවීරියෙන වා පුරිසධොරය්හෙන යං කිච්චං කාතබ්බං පටිපජ්ජිතබ්බං. යං කිච්චං බොද්ධුමිච්ඡතාති චත්තාරි අරියසච්චානි නිබ්බානමෙව වා බොද්ධුං බුජ්ඣිතුං ඉච්ඡන්තෙන පටිවිජ්ඣිතුකාමෙන යං කිච්චං කරණීයං. කරිස්සං නාවරජ්ඣිස්සන්ති තමහං දානි කරිස්සං න විරාධෙස්සං, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිස්සාමි. පස්ස වීරියං පරක්කමන්ති යථා පටිපජ්ජමානෙ ධම්මෙ විධිනා ඊරණතො ‘‘වීරියං’’, පරං පරං ඨානං අක්කමනතො ‘‘පරක්කමො’’ති ච ලද්ධනාමං සම්මාවායාමං පස්ස න සද්ධමෙවාති අත්තනො කත්තුකාමතං දස්සෙති.
ත්වඤ්චාති කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං ආලපති. මෙති මය්හං. මග්ගමක්ඛාහීති අරියමග්ගං කථෙහි, ලොකුත්තරමග්ගසම්පාපකං චතුසච්චකම්මට්ඨානං කථෙහීති අත්ථො. අඤ්ජසන්ති උජුකං මජ්ඣිමපටිපදාභාවෙන අන්තද්වයස්ස අනුපගමනතො. අමතෙ නිබ්බානෙ සම්පාපකභාවෙන පතිට්ඨිතත්තා අමතොගධං. මොනෙනාති ඤාණෙන මග්ගපඤ්ඤාය. මොනිස්සන්ති ජානිස්සං නිබ්බානං පටිවිජ්ඣිස්සං පාපුණිස්සං. ගඞ්ගාසොතොව සාගරන්ති යථා ගඞ්ගාය සොතො සාගරං සමුද්දං අවිරජ්ඣන්තො එකංසතො ඔගාහති, එවං ‘‘අහං කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තො මග්ගඤාණෙන නිබ්බානං අධිගමිස්සාමි, තස්මා තං කම්මට්ඨානං මෙ ආචික්ඛථා’’ති ථෙරං කම්මට්ඨානං යාචි.
තං සුත්වා වෙණුදත්තත්ථෙරො තස්ස කම්මට්ඨානං අදාසි. සොපි කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තො නචිරස්සෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.49.75-105) –
‘‘පඤ්ච කාමගුණෙ හිත්වා, පියරූපෙ මනොරමෙ;
අසීති කොටියො හිත්වා, පබ්බජිං අනගාරියං.
‘‘පබ්බජිත්වාන කායෙන, පාපකම්මං විවජ්ජයිං;
වචීදුච්චරිතං හිත්වා, නදීකූලෙ වසාමහං.
‘‘එකකං මං විහරන්තං, බුද්ධසෙට්ඨො උපාගමි;
නාහං ජානාමි බුද්ධොති, අකාසිං පටිසන්ථාරං.
‘‘කරිත්වා පටිසන්ථාරං, නාමගොත්තමපුච්ඡහං;
දෙවතානුසි ගන්ධබ්බො, අදු සක්කො පුරින්දදො.
‘‘කො වා ත්වං කස්ස වා පුත්තො, මහාබ්‍රහ්මා ඉධාගතො;
විරොචෙසි දිසා සබ්බා, උදයං සූරියො යථා.
‘‘සහස්සාරානි චක්කානි, පාදෙ දිස්සන්ති මාරිස;
කො වා ත්වං කස්ස වා පුත්තො, කථං ජානෙමු තං මයං.
‘‘නාමගොත්තං පවෙදෙහි, සංසයං අපනෙහි මෙ;
නම්හි දෙවා න ගන්ධබ්බො, නම්හි සක්කො පුරින්දදො.
‘‘බ්‍රහ්මභාවො ච මෙ නත්ථි, එතෙසං උත්තමො අහං;
අතීතො විසයං තෙසං, දාලයිං කාමබන්ධනං.
‘‘සබ්බෙ කිලෙසෙ ඣාපෙත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං;
තස්ස වාචං සුණිත්වාහං, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.
‘‘යදි බුද්ධොසි සබ්බඤ්ඤූ, නිසීද ත්වං මහාමුනෙ;
තමහං පූජයිස්සාමි, දුක්ඛස්සන්තකරො තුවං.
‘‘පත්ථරිත්වාජිනචම්මං, අදාසි සත්ථුනො අහං;
නිසීදි තත්ථ භගවා, සීහොව ගිරිගබ්භරෙ.
‘‘ඛිප්පං පබ්බතමාරුය්හ, අම්බස්ස ඵලමග්ගහිං;
සාලකල්‍යාණිකං පුප්ඵං, චන්දනඤ්ච මහාරහං.
‘‘ඛිප්පං පග්ගය්හ තං සබ්බං, උපෙත්වා ලොකනායකං;
ඵලං බුද්ධස්ස දත්වාන, සාලපුප්ඵමපූජයිං.
‘‘චන්දනං අනුලිම්පිත්වා, අවන්දිං සත්ථුනො අහං;
පසන්නචිත්තො සුමනො, විපුලාය ච පීතියා.
‘‘අජිනම්හි නිසීදිත්වා, සුමෙධො ලොකනායකො;
මම කම්මං පකිත්තෙසි, හාසයන්තො මමං තදා.
‘‘ඉමිනා ඵලදානෙන, ගන්ධමාලෙහි චූභයං;
පඤ්චවීසෙ කප්පසතෙ, දෙවලොකෙ රමිස්සති.
‘‘අනූනමනසඞ්කප්පො, වසවත්තී භවිස්සති;
ඡබ්බීසතිකප්පසතෙ, මනුස්සත්තං ගමිස්සති.
‘‘භවිස්සති චක්කවත්තී, චාතුරන්තො මහිද්ධිකො;
වෙභාරං නාම නගරං, විස්සකම්මෙන මාපිතං.
‘‘හෙස්සති සබ්බසොවණ්ණං, නානාරතනභූසිතං;
එතෙනෙව උපායෙන, සංසරිස්සති සො භවෙ.
‘‘සබ්බත්ථ පූජිතො හුත්වා, දෙවත්තෙ අථ මානුසෙ;
පච්ඡිමෙ භවෙ සම්පත්තෙ, බ්‍රහ්මබන්ධු භවිස්සති.
‘‘අගාරා අභිනික්ඛම්ම, අනගාරී භවිස්සති;
අභිඤ්ඤාපාරගූ හුත්වා, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.
‘‘ඉදං වත්වාන සම්බුද්ධො, සුමෙධො ලොකනායකො;
මම නිජ්ඣායමානස්ස, පක්කාමි අනිලඤ්ජසෙ.
‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;
ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.
‘‘තුසිතතො චවිත්වාන, නිබ්බත්තිං මාතුකුච්ඡියං;
භොගෙ මෙ ඌනතා නත්ථි, යම්හි ගබ්භෙ වසාමහං.
‘‘මාතුකුච්ඡිගතෙ මයි, අන්නපානඤ්ච භොජනං;
මාතුයා මම ඡන්දෙන, නිබ්බත්තති යදිච්ඡකං.
‘‘ජාතියා පඤ්චවස්සෙන, පබ්බජිං අනගාරියං;
ඔරොපිතම්හි කෙසම්හි, අරහත්තමපාපුණිං.
‘‘පුබ්බකම්මං ගවෙසන්තො, ඔරෙන නාද්දසං අහං;
තිංසකප්පසහස්සම්හි, මම කම්මමනුස්සරිං.
‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;
තව සාසනමාගම්ම, පත්තොම්හි අචලං පදං.
‘‘තිංසකප්පසහස්සම්හි, යං බුද්ධමභිපූජයිං;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
අරහත්තං පන පත්වා අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො ථෙරො ඉමායෙව ගාථා අභාසීති.
වල්ලියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.