4. රට්ඨපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පස්ස චිත්තකතන්තිආදිකා ආයස්මතො රට්ඨපාලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව හංසවතීනගරෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො පිතු අච්චයෙන ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො රතනකොට්ඨාගාරකම්මිකෙන දස්සිතං අපරිමාණං කුලවංසානුගතං ධනං දිස්වා ‘‘ඉමං එත්තකං ධනරාසිං මය්හං පිතුඅය්‍යකපය්‍යකාදයො අත්තනා සද්ධිං ගහෙත්වා ගන්තුං නාසක්ඛිංසු, මයා පන ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං අදාසි. සො අභිඤ්ඤාලාභිං එකං තාපසං උපට්ඨහන්තො තෙන දෙවලොකාධිපච්චෙ නියොජිතො යාවජීවං පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො මනුස්සලොකෙ භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං සමත්ථස්ස කුලස්ස එකපුත්තකො හුත්වා නිබ්බත්ති.

තෙන ච සමයෙන පදුමුත්තරො භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො වෙනෙය්‍යසත්තෙ නිබ්බානමහානගරසඞ්ඛාතං ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙසි. අථ සො කුලපුත්තො අනුක්කමෙන විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං උපාසකෙහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං ධම්මං දෙසෙන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො පරිසපරියන්තෙ නිසීදි. තෙන ඛො පන සමයෙන සත්ථා එකං භික්ඛුං සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. තං දිස්වා සො පසන්නමානසො තදත්ථාය චිත්තං ඨපෙත්වා සතසහස්සභික්ඛුපරිවුතස්ස භගවතො මහතා සක්කාරෙන සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා පණිධානං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායෙන ඉජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකාසි. සො සත්ථාරං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. සො තත්ථ යාවතායුකං පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චවිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉතො ද්වෙනවුතෙ කප්පෙ ඵුස්සස්ස භගවතො කාලෙ සත්ථු වෙමාතිකභාතිකෙසු තීසු රාජපුත්තෙසු සත්ථාරං උපට්ඨහන්තෙසු තෙසං පුඤ්ඤකිරියාය කිච්චං අකාසි.

එවං තත්ථ තත්ථ භවෙ තං තං බහුං කුසලං උපචිනිත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුරුරට්ඨෙ ථුල්ලකොට්ඨිකනිගමෙ රට්ඨපාලසෙට්ඨිනො ගෙහෙ නිබ්බත්ති, තස්ස භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං සමත්ථෙ කුලෙ නිබ්බත්තත්තා රට්ඨපාලොති වංසානුගතමෙව නාමං අහොසි. සො මහතා පරිවාරෙන වඩ්ඪන්තො අනුක්කමෙන යොබ්බනපත්තො මාතාපිතූහි පතිරූපෙන දාරෙන සංයොජිතො මහන්තෙ ච යසෙ පතිට්ඨාපිතො දිබ්බසම්පත්තිසදිසං සම්පත්තිං පච්චනුභොති. අථ භගවා කුරුරට්ඨෙ ජනපදචාරිකං චරන්තො ථුල්ලකොට්ඨිකං අනුපාපුණි. තං සුත්වා රට්ඨපාලො කුලපුත්තො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිතුකාමො සත්තාහං භත්තච්ඡෙදං කත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන මාතාපිතරො අනුජානාපෙත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා සත්ථු ආණත්තියා අඤ්ඤතරස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා යොනිසොමනසිකාරෙන කම්මං කරොන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.2.97-111) –

‘‘පදුමුත්තරස්ස භගවතො, ලොකජෙට්ඨස්ස තාදිනො;

වරනාගො මයා දින්නො, ඊසාදන්තො උරූළ්හවා.

‘‘සෙතච්ඡත්තො පසොභිතො, සකප්පනො සහත්ථිපො;

අග්ඝාපෙත්වාන තං සබ්බං, සඞ්ඝාරාමං අකාරයිං.

‘‘චතුපඤ්ඤාසසහස්සානි, පාසාදෙ කාරයිං අහං;

මහොඝදානං කරිත්වාන, නිය්‍යාදෙසිං මහෙසිනො.

‘‘අනුමොදි මහාවීරො, සයම්භූ අග්ගපුග්ගලො;

සබ්බෙ ජනෙ හාසයන්තො, දෙසෙසි අමතං පදං.

‘‘තං මෙ බුද්ධො වියාකාසි, ජලජුත්තරනාමකො;

භික්ඛුසඞ්ඝෙ නිසීදිත්වා, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘චතුපඤ්ඤාසසහස්සානි, පාසාදෙ කාරයී අයං;

කථයිස්සාමි විපාකං, සුණොථ මම භාසතො.

‘‘අට්ඨාරසසහස්සානි, කූටාගාරා භවිස්සරෙ;

බ්‍යම්හුත්තමම්හි නිබ්බත්තා, සබ්බසොණ්ණමයා ච තෙ.

‘‘පඤ්ඤාසක්ඛත්තුං දෙවින්දො, දෙවරජ්ජං කරිස්සති;

අට්ඨපඤ්ඤාසක්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී භවිස්සති.

‘‘කප්පසතසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘දෙවලොකා චවිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

අඩ්ඪෙ කුලෙ මහාභොගෙ, නිබ්බත්තිස්සති තාවදෙ.

‘‘සො පච්ඡා පබ්බජිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

රට්ඨපාලොති නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘පධානපහිතත්තො සො, උපසන්තො නිරූපධි;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘උට්ඨාය අභිනික්ඛම්ම, ජහිතා භොගසම්පදා;

ඛෙළපිණ්ඩෙව භොගම්හි, පෙමං මය්හං න විජ්ජති.

‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හං, යොගක්ඛෙමාධිවාහනං;

ධාරෙමි අන්තිමං දෙහං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො, විමොක්ඛාපි ච අට්ඨිමෙ;

ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සත්ථාරං අනුජානාපෙත්වා මාතාපිතරො පස්සිතුං ථුල්ලකොට්ඨිකං ගන්ත්වා, තත්ථ සපදානං පිණ්ඩාය චරන්තො පිතු නිවෙසනෙ ආභිදොසිකං කුම්මාසං ලභිත්වා තං අමතං විය පරිභුඤ්ජන්තො, පිතරා නිමන්තිතො ස්වාතනාය අධිවාසෙත්වා, දුතියදිවසෙ පිතු නිවෙසනෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා අලඞ්කතපටියත්තෙ ඉත්ථාගාරජනෙ උපගන්ත්වා ‘‘කීදිසා නාම තා, අය්‍යපුත්ත, අච්ඡරායො, යාසං ත්වං හෙතු බ්‍රහ්මචරියං චරසී’’තිආදීනි (ම. නි. 2.301) වත්වා, පලොභනකම්මං කාතුං ආරද්ධෙ තස්ස අධිප්පායං පරිවත්තෙත්වා අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තං ධම්මං කථෙන්තො –

769. ‘‘පස්ස චිත්තකතං බිම්බං, අරුකායං සමුස්සිතං;

ආතුරං බහුසඞ්කප්පං, යස්ස නත්ථි ධුවං ඨිති.

770. ‘‘පස්ස චිත්තකතං රූපං, මණිනා කුණ්ඩලෙන ච;

අට්ඨිං තචෙන ඔනද්ධං, සහ වත්ථෙහි සොභති.

771. ‘‘අලත්තකකතා පාදා, මුඛං චුණ්ණකමක්ඛිතං;

අලං බාලස්ස මොහාය, නො ච පාරගවෙසිනො.

772. ‘‘අට්ඨාපදකතා කෙසා, නෙත්තා අඤ්ජනමක්ඛිතා;

අලං බාලස්ස මොහාය, නො ච පාරගවෙසිනො.

773. ‘‘අඤ්ජනීව නවා චිත්තා, පූතිකායො අලඞ්කතො;

අලං බාලස්ස මොහාය, නො ච පාරගවෙසිනො.

774. ‘‘ඔදහි මිගවො පාසං, නාසදා වාගුරං මිගො;

භුත්වා නිවාපං ගච්ඡාම, කන්දන්තෙ මිගබන්ධකෙ.

775. ‘‘ඡින්නො පාසො මිගවස්ස, නාසදා වාගුරං මිගො;

භුත්වා නිවාපං ගච්ඡාම, සොචන්තෙ මිගලුද්දකෙ’’ති. – ඉමා ගාථා අභාසි;

තත්ථ චිත්තකතන්ති චිත්තං කතං චිත්තකතං, වත්ථාභරණමාලාදීහි විචිත්තං කතන්ති අත්ථො. බිම්බන්ති දීඝාදිභාවෙන යුත්තට්ඨානෙසු දීඝාදීහි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි මණ්ඩිතං අත්තභාවං. අරුකායන්ති නවන්නං වණමුඛානං ලොමකූපානඤ්ච වසෙන විස්සන්දමානඅසුචිං, සබ්බසො ච අරුභූතං වණභූතං අරූනං වා කායං. සමුස්සිතන්ති තීහි අට්ඨිසතෙහි සමුස්සිතං. ආතුරන්ති සබ්බකාලං ඉරියාපථන්තරාදීහි පරිහරිතබ්බතාය නිච්චං ගිලානං. බහුසඞ්කප්පන්ති බාලජනෙන අභූතං ආරොපෙත්වා බහුධා සඞ්කප්පිතබ්බං. යස්ස නත්ථි ධුවං ඨිතීති යස්ස කායස්ස ධුවභාවො ඨිතිසභාවො නත්ථි, එකංසතො භෙදනවිකිරණවිද්ධංසනධම්මොයෙව. තං පස්සාති සමීපෙ ඨිතං ජනං, අත්තානමෙව වා සන්ධාය වදති.

රූපන්ති සරීරං. සරීරම්පි හි ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච, න්හාරුඤ්ච පටිච්ච, මංසඤ්ච පටිච්ච, චම්මඤ්ච පටිච්ච, ආකාසො පරිවාරිතො ‘රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) රූපන්ති වුච්චති. මණිනා කුණ්ඩලෙන චාති සීසූපගාදිආභරණගතෙන මණිනා කුණ්ඩලෙන චිත්තකතං. අට්ඨිං තචෙන ඔනද්ධන්ති අල්ලචම්මෙන පරියොනද්ධං අතිරෙකතිසතපභෙදං අට්ඨිං පස්සාති යොජනා. කුණ්ඩලෙන චාති ච-සද්දෙන සෙසාභරණාලඞ්කාරෙ සඞ්ගණ්හාති. සහ වත්ථෙහි සොභතීති තයිදං රූපං මණිනා චිත්තකතම්පි වත්ථෙහි පටිච්ඡාදිතමෙව සොභති, න අපටිච්ඡාදිතන්ති අත්ථො. යෙ පන ‘‘අට්ඨිතචෙනා’’ති පඨන්ති, තෙසං අට්ඨිතචෙනං ඔනද්ධං සොභති, ඔනද්ධත්තා අට්ඨිතචෙනාති අත්ථො.

අලත්තකකතාති අලත්තකෙන කතරඤ්ජනා ලාඛාය සංරඤ්ජිතා. පාදාති චරණා. මුඛං චුණ්ණකමක්ඛිතන්ති මුඛං චුණ්ණකෙන මක්ඛිතං, යං මණ්ඩනමනුයුත්තා සාසපකක්කෙන මුඛපීළකාදීනි හරිත්වා ලොණමත්තිකාය දුට්ඨලොහිතං හරිත්වා මුඛචුණ්ණකවිලෙපනං කරොන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං. අලන්ති බාලස්ස අන්ධපුථුජ්ජනස්ස නො ච පාරගවෙසිනො වට්ටාභිරතස්ස මොහාය සම්මොහනාය සමත්ථං තස්ස චිත්තං මොහෙතුං පරියත්තං, පාරගවෙසිනො පන විවට්ටාභිරතස්ස නො අලං න පරියත්තං.

අට්ඨාපදකතාති අට්ඨපදාකාරෙන කතා සඤ්චිතා පුරිමභාගෙ කෙසෙ කප්පෙත්වා නලාටස්ස පටිච්ඡාදනවසෙන කතා කෙසරචනා අට්ඨපදං නාම, යං ‘‘අලක’’න්තිපි වුච්චති. නෙත්තා අඤ්ජනමක්ඛිතාති උභොපි නයනානි අන්තො ද්වීසු අන්තෙසු ච යථා අඤ්ජනච්ඡායා දිස්සති, එවං අඤ්ජිතඤ්ජනානි.

අඤ්ජනීව නවා චිත්තා, පූතිකායො අලඞ්කතොති යථා අඤ්ජනී අඤ්ජනනාළිකා නවා අභිනවා මාලාකම්මමකරදන්තාදිවසෙන චිත්තා බහි මට්ඨා උජ්ජලා දස්සනීයා, අන්තො පන න දස්සනීයා හොති, එවමෙව තාසං කායො න්හානබ්භඤ්ජනවත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතො බහි උජ්ජලො, අන්තො පන පූති නානප්පකාරඅසුචීහි භරිතො තිට්ඨතීති අත්ථො.

ඔදහීති ඔඩ්ඩෙසි. මිගවොති, මිගලුද්දකො. පාසන්ති, දණ්ඩවාගුරං. නාසදාති න සඞ්ඝට්ටෙසි. වාගුරන්ති පාසං. නිවාපන්ති මිගානං ඛාදනත්ථාය ඛිත්තං තිණාදිඝාසං. උපමා ඛො අයං ථෙරෙන කතා අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනාය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා මිගානං මාරණත්ථාය දණ්ඩවාගුරං ඔඩ්ඩෙත්වා තත්ථ නිවාපං විකිරිය මිගලුද්දකෙ නිලීනෙ ඨිතෙ තත්ථෙකො ජවපරක්කමසම්පන්නො ඡෙකො මිගො පාසං අඵුසන්තො එව යථාසුඛං නිවාපං ඛාදිත්වා, ‘‘වඤ්චෙසි වත මිගො’’ති මිගලුද්දකෙ විරවන්තෙ එව ගච්ඡති. අපරො මිගො බලවා ඡෙකො ජවසම්පන්නොව තත්ථ ගන්ත්වා නිවාපං ඛාදිත්වා තත්ථ තත්ථ පාසං ඡින්දිත්වා, ‘‘වඤ්චෙසි වත මිගො, පාසො ඡින්නො’’ති මිගලුද්දකෙ සොචන්තෙ එව ගච්ඡති, එවං මයම්පි පුබ්බෙ පුථුජ්ජනකාලෙ මාතාපිතූහි ආසජ්ජනත්ථාය නිය්‍යාදිතෙ භොගෙ භුඤ්ජිත්වා තත්ථ තත්ථ අසජ්ජමානා නික්ඛන්තා. ඉදානි පන සබ්බසො ඡින්නකිලෙසා අපාසා හුත්වා ඨිතා, තෙහි දින්නභොජනං භුඤ්ජිත්වා තෙසු සොචන්තෙසු එව ගච්ඡාමාති.

එවං ථෙරො මිගලුද්දකං විය මාතාපිතරො, හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ඉත්ථාගාරඤ්ච වාගුරජාලං විය, අත්තනා පුබ්බෙ භුත්තභොගෙ ච ඉදානි භුත්තභොජනඤ්ච නිවාපතිණං විය, අත්තානං මහාමිගං විය ච කත්වා දස්සෙති. ඉමා ගාථා වත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රඤ්ඤො කොරබ්‍යස්ස මිගාජිනඋය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ නිසීදි. ථෙරස්ස කිර පිතා සත්තසු ද්වාරකොට්ඨකෙසු අග්ගළං දාපෙත්වා මල්ලෙ ආණාපෙසි ‘‘නික්ඛමිතුං මා දෙථ, කාසායානි අපනෙත්වා සෙතකානි නිවාසෙථා’’ති, තස්මා ථෙරො ආකාසෙන අගමාසි. අථ රාජා කොරබ්‍යො ථෙරස්ස තත්ථ නිසින්නභාවං සුත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා ‘‘ඉධ, භො රට්ඨපාල, පබ්බජන්තො බ්‍යාධිපාරිජුඤ්ඤං වා ජරාභොගඤාතිපාරිජුඤ්ඤං වා පත්තො පබ්බජති. ත්වං පන කිඤ්චිපි පාරිජුඤ්ඤං අනුපගතො එව කස්මා පබ්බජිතො’’ති පුච්ඡි. අථස්ස ථෙරො, ‘‘උපනිය්‍යති ලොකො අද්ධුවො, අතාණො ලොකො අනභිස්සරො, අස්සකො ලොකො සබ්බං පහාය ගමනීයං, ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’’ති (ම. නි. 2.305) ඉමෙසං චතුන්නං ධම්මුද්දෙසානං අත්තානං විවිත්තභාවං කථෙත්වා තස්සා දෙසනාය අනුගීතිං කථෙන්තො –

776. ‘‘පස්සාමි ලොකෙ සධනෙ මනුස්සෙ, ලද්ධාන විත්තං න දදන්ති මොහා;

ලුද්ධා ධනං සන්නිචයං කරොන්ති, භිය්‍යොව කාමෙ අභිපත්ථයන්ති.

777. ‘‘රාජා පසය්හප්පථවිං විජෙත්වා, සසාගරන්තං මහිමාවසන්තො;

ඔරං සමුද්දස්ස අතිත්තරූපො, පාරං සමුද්දස්සපි පත්ථයෙථ.

778. ‘‘රාජා ච අඤ්ඤෙ ච බහූ මනුස්සා, අවීතතණ්හා මරණං උපෙන්ති;

ඌනාව හුත්වාන ජහන්ති දෙහං, කාමෙහි ලොකම්හි න හත්ථි තිත්ති.

779. ‘‘කන්දන්ති නං ඤාතී පකිරිය කෙසෙ, ‘අහො වතා නො අමරා’ති චාහු;

වත්ථෙන නං පාරුතං නීහරිත්වා, චිතං සමොධාය තතො ඩහන්ති.

780. ‘‘සො ඩය්හති සූලෙහි තුජ්ජමානො, එකෙන වත්ථෙන පහාය භොගෙ;

න මීයමානස්ස භවන්ති තාණා, ඤාතී ච මිත්තා අථ වා සහායා.

781. ‘‘දායාදකා තස්ස ධනං හරන්ති, සත්තො පන ගච්ඡති යෙනකම්මං;

න මීයමානං ධනමන්වෙති කිඤ්චි, පුත්තා ච දාරා ච ධනඤ්ච රට්ඨං.

782. ‘‘න දීඝමායුං ලභතෙ ධනෙන, න චාපි විත්තෙන ජරං විහන්ති;

අප්පං හිදං ජීවිතමාහු ධීරා, අසස්සතං විප්පරිණාමධම්මං.

783. ‘‘අඩ්ඪා දලිද්දා ච ඵුසන්ති ඵස්සං, බාලො ච ධීරො ච තථෙව ඵුට්ඨො;

බාලො හි බාල්‍යා වධිතොව සෙති, ධීරො ච නො වෙධති ඵස්සඵුට්ඨො.

784. ‘‘තස්මා හි පඤ්ඤාව ධනෙන සෙය්‍යා, යාය වොසානමිධාධිගච්ඡති;

අබ්‍යොසිතත්තා හි භවාභවෙසු, පාපානි කම්මානි කරොති මොහා.

785. ‘‘උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං, සංසාරමාපජ්ජ පරම්පරාය;

තස්සප්පපඤ්ඤො අභිසද්දහන්තො, උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං.

786. ‘‘චොරො යථා සන්ධිමුඛෙ ගහීතො, සකම්මුනා හඤ්ඤති පාපධම්මො;

එවං පජා පෙච්ච පරම්හි ලොකෙ, සකම්මුනා හඤ්ඤති පාපධම්මො.

787. ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං;

ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා, තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ.

788. ‘‘දුමප්ඵලානීව පතන්ති මාණවා, දහරා ච වුඩ්ඪා ච සරීරභෙදා;

එතම්පි දිස්වා පබ්බජිතොම්හි රාජ, අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යො.

789. ‘‘සද්ධායාහං පබ්බජිතො, උපෙතො ජිනසාසනෙ;

අවඤ්ඣා මය්හං පබ්බජ්ජා, අනණො භුඤ්ජාමි භොජනං.

790. ‘‘කාමෙ ආදිත්තතො දිස්වා, ජාතරූපානි සත්ථතො;

ගබ්භවොක්කන්තිතො දුක්ඛං, නිරයෙසු මහබ්භයං.

791. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, සංවෙගං අලභිං තදා;

සොහං විද්ධො තදා සන්තො, සම්පත්තො ආසවක්ඛයං.

792. ‘‘පරිචිණ්ණො මයා සත්ථා, කතං බුද්ධස්ස සාසනං;

ඔහිතො ගරුකො භාරො, භවනෙත්ති සමූහතා.

793. ‘‘යස්සත්ථාය පබ්බජිතො, අගාරස්මානගාරියං;

සො මෙ අත්ථො අනුප්පත්තො, සබ්බසංයොජනක්ඛයො’’ති. – ඉමා ගාථා අවොච;

තත්ථ පස්සාමි ලොකෙති අහං, මහාරාජ, ඉමස්මිං ලොකෙ සධනෙ ධනසම්පන්නෙ අඩ්ඪෙ මනුස්සෙ පස්සාමි, තෙ පන ලද්ධාන විත්තං ධනං ලභිත්වා භොගසම්පත්තියං ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණාදීසු කස්සචි කිඤ්චිපි න දදන්ති. කස්මා? මොහා කම්මස්සකතාපඤ්ඤාය අභාවතො. ලුද්ධා ලොභාභිභූතා යථාලද්ධං ධනං සන්නිචයං සබ්බසො නිචෙතබ්බං නිධෙතබ්බං කරොන්ති. භිය්‍යොව යථාධිගතකාමතො උපරි කාමෙ කාමගුණෙ ‘‘තථාහං එදිසෙ ච භොගෙ පටිලභෙය්‍ය’’න්ති අභිපත්ථයන්ති පච්චාසීසන්ති තජ්ජඤ්ච වායාමං කරොන්ති.

භිය්‍යො කාමපත්ථනාය උදාහරණං දස්සෙන්තො ‘‘රාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පසය්හප්පථවිං විජෙත්වාති අත්තනො වංසානුගතං පථවිං බලක්කාරෙන අභිවිජිය. ආවසන්තොති පසාසෙන්තො. ඔරං සමුද්දස්සාති අනවසෙසං සමුද්දස්ස ඔරභාගං ලභිත්වාපි තෙන අතිත්තරූපො පාරං සමුද්දස්ස දීපන්තරම්පි පත්ථයෙය්‍ය.

අවීතතණ්හාති අවිගතතණ්හා. ඌනාවාති අපරිපුණ්ණමනොරථාව. කාමෙහි ලොකම්හි න හත්ථි තිත්තීති තණ්හාවිපන්නානං ඉමස්මිං ලොකෙ වත්ථුකාමෙහි තිත්ති නාම නත්ථි.

කන්දන්ති නන්ති මතපුරිසං උද්දිස්ස තස්ස ගුණෙ කිත්තෙන්තා කන්දනං කරොන්ති. අහො වතා නො අමරාති චාහූති අහො වත අම්හාකං ඤාතී අමරා සියුන්ති ච කථෙන්ති, ගාථාසුඛත්ථඤ්හෙත්ථ වතා-ඉති දීඝං කත්වා වුත්තං.

සො ඩය්හති සූලෙහි තුජ්ජමානොති සො මතසත්තො ඡවඩාහකෙහි සම්මා ඣාපෙතුං සූලෙහි තුජ්ජමානො. තාණාති පරිත්තාණකරා.

යෙනකම්මන්ති යථාකම්මං. ධනන්ති ධනායිතබ්බං යංකිඤ්චි වත්ථු. පුන ධනන්ති හිරඤ්ඤසුවණ්ණං සන්ධාය වදති.

‘‘න දීඝමායු’’න්තිආදිනා කාමගුණස්ස ජරාය ච පටිකාරාභාවං වත්වා පුන තස්ස එකන්තිකභාවං දස්සෙතුං ‘‘අප්පං හී’’තිආදි වුත්තං. ඵුසන්තීති අනිට්ඨඵස්සං ඵුසන්ති පාපුණන්ති, තත්ථ අඩ්ඪදලිද්දතා අකාරණන්ති දස්සෙති. ඵස්සං බාලො ච ධීරො ච තථෙව ඵුට්ඨොති යථා බාලො ඉට්ඨානිට්ඨසම්ඵස්සං ඵුට්ඨො, තථෙව ධීරො ඉට්ඨානිට්ඨඵස්සං ඵුට්ඨො හොති, න එත්ථ බාලපණ්ඩිතානං කොචි විසෙසො. අයං පන විසෙසො, බාලො හි බාල්‍යා වධිතොව සෙතීති බාලපුග්ගලො කෙනචි දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨො සොචන්තො කිලමන්තො උරත්තාළිං කන්දන්තො බාලභාවෙන වධිතො පීළිතොව හුත්වා සෙති සයති. ඉතො චිතො ච ආවට්ටන්තො විවට්ටන්තො විරොධෙන්තො වෙධති ඵස්සඵුට්ඨොති ධීරො පන පණ්ඩිතො දුක්ඛසම්ඵස්සෙන සම්ඵුට්ඨො න වෙධති කම්පනමත්තම්පි තස්ස න හොතීති.

තස්මාති යස්මා බාලපණ්ඩිතානං ලොකධම්මෙ එදිසී පවත්ති, තස්මා හි පඤ්ඤාව ධනෙන සෙය්‍යා, යාය වොසානමිධාධිගච්ඡතීති පඤ්ඤාව ධනතො පාසංසතරා, යාය පඤ්ඤාය වොසානං භවස්ස පරියොසානභූතං නිබ්බානං අධිගච්ඡති. අබ්‍යොසිතත්තා හීති අනධිගතනිට්ඨත්තා. භවාභවෙසූති මහන්තාමහන්තෙසු භවෙසු.

උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං, සංසාරමාපජ්ජ පරම්පරායාති යො පාපානි කත්වා අපරාපරං සංසරණමාපජ්ජිත්වා උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං ගබ්භසෙය්‍යාය පරලොකුප්පත්තියා ච න මුච්චති, තස්ස පාපකම්මකාරිනො පුග්ගලස්ස කිරියං අභිසද්දහන්තො ‘‘අත්තා ච මෙ හොතී’’ති පත්තියායන්තො අඤ්ඤොපි අප්පපඤ්ඤො බාලො යථා පටිපජ්ජිත්වා උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං, න තතො පරිමුච්චති.

චොරො යථාති යථා චොරො පාපධම්මො ඝරසන්ධිං ඡින්දන්තො සන්ධිමුඛෙ ආරක්ඛකපුරිසෙහි ගහිතො සකම්මුනා තෙන අත්තනො සන්ධිච්ඡෙදකම්මුනා කාරණභූතෙන කසාදීහි තාළනාදිවසෙන හඤ්ඤති රාජපුරිසෙහි බාධිය්‍යති බජ්ඣති ච. එවං පජාති එවමයං සත්තලොකො ඉධ පාපානි කරිත්වා පෙච්ච පත්වා තෙන කම්මුනා පරම්හි ලොකෙ නිරයාදීසු හඤ්ඤති, පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන බාධිය්‍යති.

එවමෙතාහි එකාදසහි ගාථාහි යථාරහං චත්තාරො ධම්මුද්දෙසෙ පකාසෙත්වා ඉදානි කාමෙසු සංසාරෙ ච ආදීනවං දිස්වා සද්ධාය අත්තනො පබ්බජිතභාවං පබ්බජිතකිච්චස්ස ච මත්ථකප්පත්තිං විභාවෙන්තො ‘‘කාමා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ කාමාති වත්ථුකාමා මනාපියා රූපාදයො ධම්මා, කිලෙසකාමා සබ්බෙපි රාගප්පභෙදා. ඉධ පන වත්ථුකාමා වෙදිතබ්බා. තෙ හි රූපාදිවසෙන අනෙකප්පකාරතාය චිත්‍රා. ලොකස්සාදවසෙන ඉට්ඨාකාරතාය මධුරා. බාලපුථුජ්ජනානං මනං රමෙන්තීති මනොරමා. විරූපරූපෙනාති විවිධරූපෙන, අනෙකවිධසභාවෙනාති අත්ථො. තෙ හි රූපාදිවසෙන චිත්‍රා, නීලාදිවසෙන විවිධරූපා. එවං තෙන විරූපරූපෙන තථා තථා අස්සාදං දස්සෙත්වා මථෙන්ති චිත්තං පබ්බජ්ජාය අභිරමිතුං න දෙන්තීති ඉමිනා අප්පස්සාදබහුදුක්ඛතාදිනා ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා තස්මා තංනිමිත්තං අහං පබ්බජිතො අම්හි. දුමප්ඵලානි පක්කකාලෙ අපරිපක්කකාලෙ ච යත්ථ කත්ථචි පරූපක්කමතො සරසතො වා පතන්ති, එවං සත්තා දහරා ච වුඩ්ඪා ච සරීරස්ස භෙදා පතන්තියෙව. එතම්පි දිස්වාති එවං අනිච්චතම්පි පඤ්ඤාචක්ඛුනා දිස්වා, න කෙවලං අප්පස්සාදතාදිතාය ආදීනවමෙවාති අධිප්පායො. අපණ්ණකන්ති අවිරද්ධනකං සාමඤ්ඤමෙව සමණභාවොව සෙය්‍යො උත්තරිතරො.

සද්ධායාති කම්මං කම්මඵලං බුද්ධසුබුද්ධතං ධම්මසුධම්මතං සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිඤ්ච සද්දහිත්වා. උපෙතො ජිනසාසනෙති සත්ථු සාසනෙ සම්මාපටිපත්තිං උපගතො. අවඤ්ඣා මය්හං පබ්බජ්ජා අරහත්තස්ස අධිගතත්තා. තතො එව අනණො භුඤ්ජාමි භොජනං නික්කිලෙසවසෙන සාමිභාවතො සාමිපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජනතො.

කාමෙ ආදිත්තතො දිස්වාති වත්ථුකාමෙ කිලෙසකාමෙ ච එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවතො දිස්වා. ජාතරූපානි සත්ථතොති කතාකතප්පභෙදා සබ්බසුවණ්ණවිකතියො අනත්ථාවහතාය නිසිතසත්ථතො. ගබ්භවොක්කන්තිතො දුක්ඛන්ති ගබ්භවොක්කන්තිතො පට්ඨාය සබ්බසංසාරපවත්තිදුක්ඛං. නිරයෙසු මහබ්භයන්ති සඋස්සදෙසු අට්ඨසු මහානිරයෙසු ලබ්භමානං මහාභයඤ්ච සබ්බත්ථ දිස්වාති යොජනා.

එතමාදීනවං ඤත්වාති එතං කාමානං ආදිත්තතාදිං සංසාරෙ ආදීනවං දොසං ඤත්වා. සංවෙගං අලභිං තදාති තස්මිං සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මස්ස සුතකාලෙ භවාදිකෙ සංවෙගං අලත්ථං. විද්ධො තදා සන්තොති තස්මිං ගහට්ඨකාලෙ රාගසල්ලාදීහි විද්ධො සමානො ඉදානි සත්ථු සාසනං ආගම්ම සම්පත්තො ආසවක්ඛයං, විද්ධො වා චත්තාරි සච්චානි, පටිවිද්ධොති අත්ථො. සෙසං අන්තරන්තරාදීසු වුත්තත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

එවං ථෙරො රඤ්ඤො කොරබ්‍යස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා සත්ථු සන්තිකමෙව ගතො. සත්ථා ච අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

රට්ඨපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.