2. උදායිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

මනුස්සභූතන්තිආදිකා ආයස්මතො උදායිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුස්මිං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා උදායීති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො සත්ථු ඤාතිසමාගමෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා, පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තයො හි ඉමෙ උදායිත්ථෙරා අමච්චපුත්තො පුබ්බෙ ආගතො කාළුදායී, කොවරියපුත්තො ලාලුදායී, අයං බ්‍රාහ්මණපුත්තො මහාඋදායීති. ස්වායං එකදිවසං සත්ථාරා සෙතවාරණං සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං මහාජනෙන පසංසියමානං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා නාගොපමසුත්තන්තෙ (අ. නි. 6.43) දෙසිතෙ දෙසනාපරියොසානෙ අත්තනො ඤාණබලානුරූපං සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා, බුද්ධාරම්මණාය පීතියා සමුස්සාහිතමානසො ‘‘අයං මහාජනො ඉමං තිරච්ඡානගතං නාගං පසංසති, න බුද්ධමහානාගං. හන්දාහං බුද්ධමහාගන්ධහත්ථිනො ගුණෙ පාකටෙ කරිස්සාමී’’ති සත්ථාරං ථොමෙන්තො –

689. ‘‘මනුස්සභූතං සම්බුද්ධං, අත්තදන්තං සමාහිතං;

ඉරියමානං බ්‍රහ්මපථෙ, චිත්තස්සූපසමෙ රතං.

690. ‘‘යං මනුස්සා නමස්සන්ති, සබ්බධම්මාන පාරගුං;

දෙවාපි තං නමස්සන්ති, ඉති මෙ අරහතො සුතං.

691. ‘‘සබ්බසංයොජනාතීතං, වනා නිබ්බනමාගතං;

කාමෙහි නෙක්ඛම්මරතං, මුත්තං සෙලාව කඤ්චනං.

692. ‘‘ස වෙ අච්චරුචි නාගො, හිමවාවඤ්ඤෙ සිලුච්චයෙ;

සබ්බෙසං නාගනාමානං, සච්චනාමො අනුත්තරො.

693. ‘‘නාගං වො කිත්තයිස්සාමි, න හි ආගුං කරොති සො;

සොරච්චං අවිහිංසා ච, පාදා නාගස්ස තෙ දුවෙ.

694. ‘‘සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච, චරණා නාගස්ස තෙපරෙ;

සද්ධාහත්ථො මහානාගො, උපෙක්ඛාසෙතදන්තවා.

695. ‘‘සති ගීවා සිරො පඤ්ඤා, වීමංසා ධම්මචින්තනා;

ධම්මකුච්ඡිසමාවාසො, විවෙකො තස්ස වාලධි.

696. ‘‘සො ඣායී අස්සාසරතො, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතො;

ගච්ඡං සමාහිතො නාගො, ඨිතො නාගො සමාහිතො.

697. ‘‘සයං සමාහිතො නාගො, නිසින්නොපි සමාහිතො;

සබ්බත්ථ සංවුතො නාගො, එසා නාගස්ස සම්පදා.

698. ‘‘භුඤ්ජති අනවජ්ජානි, සාවජ්ජානි න භුඤ්ජති;

ඝාසමච්ඡාදනං ලද්ධා, සන්නිධිං පරිවජ්ජයං.

699. ‘‘සංයොජනං අණුං ථූලං, සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනං;

යෙන යෙනෙව ගච්ඡති, අනපෙක්ඛොව ගච්ඡති.

700. ‘‘යථාපි උදකෙ ජාතං, පුණ්ඩරීකං පවඩ්ඪති;

නොපලිප්පති තොයෙන, සුචිගන්ධං මනොරමං.

701. ‘‘තථෙව ච ලොකෙ ජාතො, බුද්ධො ලොකෙ විහරති;

නොපලිප්පති ලොකෙන, තොයෙන පදුමං යථා.

702. ‘‘මහාගිනි පජ්ජලිතො, අනාහාරොපසම්මති;

අඞ්ගාරෙසු ච සන්තෙසු, නිබ්බුතොති පවුච්චති.

703. ‘‘අත්ථස්සායං විඤ්ඤාපනී, උපමා විඤ්ඤූහි දෙසිතා;

විඤ්ඤිස්සන්ති මහානාගා, නාගං නාගෙන දෙසිතං.

704. ‘‘වීතරාගො වීතදොසො, වීතමොහො අනාසවො;

සරීරං විජහං නාගො, පරිනිබ්බිස්සත්‍යනාසවො’’ති. – ඉමා ගාථා අභාසි;

තත්ථ මනුස්සභූතන්ති මනුස්සෙසු භූතං, නිබ්බත්තං; මනුස්සත්තභාවං වා පත්තං. සත්ථා හි ආසවක්ඛයඤාණාධිගමෙන සබ්බගතිවිමුත්තොපි චරිමත්තභාවෙ ගහිතපටිසන්ධිවසෙන ‘‘මනුස්සො’’ත්වෙව වොහරීයතීති. ගුණවසෙන පන දෙවානං අතිදෙවො, බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා. සම්බුද්ධන්ති සයමෙව බුජ්ඣිතබ්බබුද්ධවන්තං. අත්තදන්තන්ති අත්තනායෙව දන්තං. භගවා හි අත්තනායෙව උප්පාදිතෙන අරියමග්ගෙන චක්ඛුතොපි…පෙ… මනතොපි උත්තමෙන දමථෙන දන්තො. සමාහිතන්ති අට්ඨවිධෙන සමාධිනා මග්ගඵලසමාධිනා ච සමාහිතං. ඉරියමානං බ්‍රහ්මපථෙති චතුබ්බිධෙපි බ්‍රහ්මවිහාරපථෙ, බ්‍රහ්මෙ වා සෙට්ඨෙ ඵලසමාපත්තිපථෙ සමාපජ්ජනවසෙන පවත්තමානං. කිඤ්චාපි භගවා න සබ්බකාලං යථාවුත්තෙ බ්‍රහ්මපථෙ ඉරියති, තත්ථ ඉරියසාමත්ථියං පන තන්නින්නතඤ්ච උපාදාය ‘‘ඉරියමාන’’න්ති වුත්තං. චිත්තස්සූපසමෙ රතන්ති චිත්තස්ස උපසමහෙතුභූතෙ සබ්බසඞ්ඛාරසමථෙ, නිබ්බානෙ, අභිරතං. යං මනුස්සා නමස්සන්ති, සබ්බධම්මාන පාරගුන්ති යං සම්මාසම්බුද්ධං සබ්බෙසං ඛන්ධායතනාදිධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ, පහානපාරගූ, භාවනාපාරගූ, සච්ඡිකිරියපාරගූ, සමාපත්තිපාරගූති ඡධා පාරගුං පරමුක්කංසගතසම්පත්තිං ඛත්තියපණ්ඩිතාදයො මනුස්සා නමස්සන්ති. ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා පූජෙන්තා කායෙන වාචාය මනසා ච තන්නින්නා තප්පොණා තප්පබ්භාරා හොන්ති. දෙවාපි තං නමස්සන්තීති න කෙවලං මනුස්සා එව, අථ ඛො අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු දෙවාපි තං නමස්සන්ති. ඉති මෙ අරහතො සුතන්ති එවං මයා ආරකත්තාදීහි කාරණෙහි අරහතො, භගවතො, ධම්මසෙනාපතිආදීනඤ්ච ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදිකං වදන්තානං සන්තිකෙ එවං සුතන්ති දස්සෙති.

සබ්බසංයොජනාතීතන්ති සබ්බානි දසපි සංයොජනානි යථාරහං චතූහි මග්ගෙහි සහ වාසනාය අතික්කන්තං. වනා නිබ්බනමාගතන්ති කිලෙසවනතො තබ්බිරහිතං නිබ්බනං උපගතං. කාමෙහි නෙක්ඛම්මරතන්ති සබ්බසො කාමෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජ්ජාඣානවිපස්සනාදිභෙදෙ නෙක්ඛම්මෙ අභිරතං. මුත්තං සෙලාව කඤ්චනන්ති අසාරතො නිස්සටසාරසභාවත්තා සෙලතො නිස්සටකඤ්චනසදිසං දෙවාපි තං නමස්සන්තීති යොජනා.

ස වෙ අච්චරුචි නාගොති සො එකංසතො ආගුං න කරොති, පුනබ්භවං න ගච්ඡති; නාගො විය බලවාති. ‘‘නාගො’’ති ලද්ධනාමො සම්මාසම්බුද්ධො, අච්චරුචීති අත්තනො කායරුචියා ඤාණරුචියා ච සදෙවකං ලොකං අතික්කමිත්වා රුචි, සොභි. යථා කිං? හිමවාවඤ්ඤෙ සිලුච්චයෙ, යථා හි හිමවා පබ්බතරාජා අත්තනො ථිරගරුමහාසාරභාවාදීහි ගුණෙහි අඤ්ඤෙ පබ්බතෙ අතිරොචති, එවං අතිරොචතීති අත්ථො. සබ්බෙසං නාගනාමානන්ති අහිනාගහත්ථිනාගපුරිසනාගානං, සෙඛාසෙඛපච්චෙකබුද්ධනාගානං වා. සච්චනාමොති සච්චෙනෙව නාගනාමො. තං පන සච්චනාමතං ‘‘න හි ආගුං කරොතී’’තිආදිනා සයමෙව වක්ඛති.

ඉදානි බුද්ධනාගං අවයවතො ච දස්සෙන්තො නාමතො තාව දස්සෙතුං ‘‘න හි ආගුං කරොති සො’’ති ආහ. යස්මා ආගුං, පාපං, සබ්බෙන සබ්බං න කරොති, තස්මා නාගොති අත්ථො. සොරච්චන්ති සීලං. අවිහිංසාති කරුණා. තදුභයං සබ්බස්සපි ගුණරාසිස්ස පුබ්බඞ්ගමන්ති, කත්වා බුද්ධනාගස්ස පුරිමපාදභාවො තස්ස යුත්තොති ආහ ‘‘පාදා නාගස්ස තෙ දුවෙ’’ති.

අපරපාදභාවෙන වදන්තො ‘‘සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච, චරණා නාගස්ස තෙපරෙ’’ති ආහ. ‘‘ත්‍යාපරෙ’’ති වා පාඨො. තෙ අපරෙත්වෙව පදවිභාගො. අනවජ්ජධම්මානං ආදානෙ සද්ධා හත්ථො එතස්සාති, සද්ධාහත්ථො. සුපරිසුද්ධවෙදනා ඤාණප්පභෙදා උපෙක්ඛා සෙතදන්තා තෙ එතස්ස අත්ථීති, උපෙක්ඛාසෙතදන්තවා.

උත්තමඞ්ගං පඤ්ඤා, තස්සා අධිට්ඨානං සතීති ආහ ‘‘සති ගීවා සිරො පඤ්ඤා’’ති. වීමංසා ධම්මචින්තනාති යථා ඛාදිතබ්බාඛාදිතබ්බස්ස සොණ්ඩාය පරාමසනං ඝායනඤ්ච හත්ථිනාගස්ස වීමංසා නාම හොති, එවං බුද්ධනාගස්ස කුසලාදිධම්මචින්තනා වීමංසා. සමා වසන්ති එත්ථාති, සමාවාසො, භාජනං කුච්ඡි එව සමාවාසො, අභිඤ්ඤාසමථානං ආධානභාවතො සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතො ධම්මො කුච්ඡිසමාවාසො එතස්සාති ධම්මකුච්ඡිසමාවාසො. විවෙකොති උපධිවිවෙකො. තස්සාති බුද්ධනාගස්ස. වාලධි, පරියොසානඞ්ගභාවතො.

ඣායීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ච ඣායනසීලො. අස්සාසරතොති පරමස්සාසභූතෙ නිබ්බානෙ රතො. අජ්ඣත්තං සුසමාහිතොති විසයජ්ඣත්තෙ ඵලසමාපත්තියං සුට්ඨු සමාහිතො තදිදං සමාධානං සුට්ඨු සබ්බකාලිකන්ති දස්සෙතුං ‘‘ගච්ඡං සමාහිතො නාගො’’තිආදි වුත්තං. භගවා හි සවාසනස්ස උද්ධච්චස්ස පහීනත්තා වික්ඛෙපාභාවතො නිච්චං සමාහිතොව. තස්මා යං යං ඉරියාපථං කප්පෙති, තං තං සමාහිතොව කප්පෙසීති.

සබ්බත්ථාති, සබ්බස්මිං ගොචරෙ, සබ්බස්මිඤ්ච ද්වාරෙ සබ්බසො පිහිතවුත්ති. තෙනාහ – ‘‘සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ත’’න්තිආදි (නෙත්ති. 15). එසා නාගස්ස සම්පදාති එසා ‘‘න හි ආගුං කරොති සො’’තිආදිනා ‘‘සම්බුද්ධ’’න්තිආදිනා එව වා යථාවුත්තා වක්ඛමානා ච බුද්ධගන්ධහත්ථිනො සම්පත්ති ගුණපරිපුණ්ණා.

භුඤ්ජති අනවජ්ජානීති සම්මාජීවස්ස උක්කංසපාරමිප්පත්තියා භුඤ්ජති අගරහිතබ්බානි, මිච්ඡාජීවස්ස සබ්බසො සවාසනානඤ්ච පහීනත්තා සාවජ්ජානි ගරහිතබ්බානි න භුඤ්ජති අනවජ්ජානි භුඤ්ජන්තො ච සන්නිධිං පරිවජ්ජයං භුඤ්ජතීති යොජනා.

සංයොජනන්ති වට්ටදුක්ඛෙන සද්ධිං සන්තානං සංයොජනතො වට්ටෙ ඔසීදාපනසමත්ථං දසවිධම්පි සංයොජනං. අණුං ථූලන්ති ඛුද්දකඤ්චෙව මහන්තඤ්ච. සබ්බං ඡෙත්වාන බන්ධනන්ති මග්ගඤාණෙන අනවසෙසං කිලෙසබන්ධනං ඡින්දිත්වා. යෙන යෙනාති යෙන යෙන දිසාභාගෙන.

යථා හි උදකෙ ජාතං පුණ්ඩරීකං උදකෙ පවඩ්ඪති නොපලිප්පති තොයෙන, අනුපලෙපසභාවත්තා, තථෙව ලොකෙ ජාතො බුද්ධො ලොකෙ විහරති, නොපලිප්පති ලොකෙන තණ්හාදිට්ඨිමානලෙපාභාවතොති යොජනා.

ගිනීති අග්ගි. අනාහාරොති අනින්ධනො.

අත්ථස්සායං විඤ්ඤාපනීති සත්ථු ගුණසඞ්ඛාතස්ස උපමෙය්‍යත්ථස්ස විඤ්ඤාපනී, පකාසනී අයං නාගූපමා. විඤ්ඤූහීති සත්ථු පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මං පරිජානන්තෙහි අත්තානං සන්ධාය වදති. විඤ්ඤිස්සන්තීතිආදි කාරණවචනං, යස්මා නාගෙන මයා දෙසිතං නාගං තථාගතගන්ධහත්ථිං මහානාගා ඛීණාසවා අත්තනො විසයෙ ඨත්වා විජානිස්සන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙසං පුථුජ්ජනානං ඤාපනත්ථං අයං උපමා අම්හෙහි භාසිතාති අධිප්පායො.

සරීරං විජහං නාගො, පරිනිබ්බිස්සත්‍යනාසවොති බොධිමූලෙ සඋපාදිසෙසපරිනිබ්බානෙන අනාසවො සම්මාසම්බුද්ධනාගො, ඉදානි සරීරං අත්තභාවං විජහන්තො ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායිස්සතීති.

එවං චුද්දසහි උපමාහි මණ්ඩෙත්වා, සොළසහි ගාථාහි, චතුසට්ඨියා පාදෙහි සත්ථු ගුණෙ වණ්ණෙන්තො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

උදායිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සොළසකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.