2. ගොදත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යථාපි භද්දොතිආදිකා ආයස්මතො ගොදත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සත්ථවාහකුලෙ නිබ්බත්තො. ගොදත්තොති නාමෙන වයප්පත්තො පිතරි කාලඞ්කතෙ කුටුම්බං සණ්ඨපෙන්තො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ආදාය අපරාපරං සඤ්චරිත්වා වාණිජ්ජෙන ජීවිකං කප්පෙති යථාවිභවං පුඤ්ඤානිපි කරොති. සො එකදිවසං අන්තරාමග්ගෙ ධුරෙ යුත්තගොණෙ වහිතුං අසක්කොන්තෙ පතිතෙ මනුස්සෙසු තං වුට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තෙසු සයමෙව ගන්ත්වා තං නඞ්ගුට්ඨෙ ගාළ්හං විජ්ඣි. ගොණො ‘‘අයං අසප්පුරිසො මම බලාබලං අජානන්තො ගාළ්හං විජ්ඣතී’’ති කුද්ධො මනුස්සවාචාය, ‘‘භො ගොදත්ත, අහං එත්තකං කාලං අත්තනො බලං අනිගුහන්තො තුය්හං භාරං වහිං, අජ්ජ පන අසමත්ථභාවෙන පතිතං මං අතිවිය බාධසි, හොතු, ඉතො චවිත්වා නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ තං බාධෙතුං සමත්ථො පටිසත්තු භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනානුරූපෙන අක්කොසි. තං සුත්වා ගොදත්තො ‘‘එවං නාම සත්තෙ බාධෙත්වා කිං ඉමාය ජීවිකායා’’ති සංවෙගජාතො සබ්බං විභවං පහාය අඤ්ඤතරස්ස මහාථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පත්වා සමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො එකදිවසං අත්තනො සන්තිකං උපගතානං ගහට්ඨපබ්බජිතානං අරියගණානං ලොකධම්මෙ ආරබ්භ ධම්මං කථෙන්තො –

659. ‘‘යථාපි භද්දො ආජඤ්ඤො, ධුරෙ යුත්තො ධුරස්සහො;

මථිතො අතිභාරෙන, සංයුගං නාතිවත්තති.

660. ‘‘එවං පඤ්ඤාය යෙ තිත්තා, සමුද්දො වාරිනා යථා;

න පරෙ අතිමඤ්ඤන්ති, අරියධම්මොව පාණිනං.

661. ‘‘කාලෙ කාලවසං පත්තා, භවාභවවසං ගතා;

නරා දුක්ඛං නිගච්ඡන්ති, තෙධ සොචන්ති මාණවා.

662. ‘‘උන්නතා සුඛධම්මෙන, දුක්ඛධම්මෙන චොනතා;

ද්වයෙන බාලා හඤ්ඤන්ති, යථාභූතං අදස්සිනො.

663. ‘‘යෙ ච දුක්ඛෙ සුඛස්මිඤ්ච, මජ්ඣෙ සිබ්බිනිමච්චගූ;

ඨිතා තෙ ඉන්දඛීලොව, න තෙ උන්නතඔනතා.

664. ‘‘න හෙව ලාභෙ නාලාභෙ, න යසෙ න ච කිත්තියා;

න නින්දායං පසංසාය, න තෙ දුක්ඛෙ සුඛම්හි ච.

665. ‘‘සබ්බත්ථ තෙ න ලිම්පන්ති, උදබින්දුව පොක්ඛරෙ;

සබ්බත්ථ සුඛිතා ධීරා, සබ්බත්ථ අපරාජිතා.

666. ‘‘ධම්මෙන ච අලාභො යො, යො ච ලාභො අධම්මිකො;

අලාභො ධම්මිකො සෙය්‍යො, යඤ්චෙ ලාභො අධම්මිකො.

667. ‘‘යසො ච අප්පබුද්ධීනං, විඤ්ඤූනං අයසො ච යො;

අයසොව සෙය්‍යො විඤ්ඤූනං, න යසො අප්පබුද්ධිනං.

668. ‘‘දුම්මෙධෙහි පසංසා ච, විඤ්ඤූහි ගරහා ච යා;

ගරහාව සෙය්‍යො විඤ්ඤූහි, යඤ්චෙ බාලප්පසංසනා.

669. ‘‘සුඛඤ්ච කාමමයිකං, දුක්ඛඤ්ච පවිවෙකියං;

පවිවෙකදුක්ඛං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ කාමමයං සුඛං.

670. ‘‘ජීවිතඤ්ච අධම්මෙන, ධම්මෙන මරණඤ්ච යං;

මරණං ධම්මිකං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ ජීවෙ අධම්මිකං.

671. ‘‘කාමකොපප්පහීනා යෙ, සන්තචිත්තා භවාභවෙ;

චරන්ති ලොකෙ අසිතා, නත්ථි තෙසං පියාපියං.

672. ‘‘භාවයිත්වාන බොජ්ඣඞ්ගෙ, ඉන්ද්‍රියානි බලානි ච;

පප්පුය්‍ය පරමං සන්තිං, පරිනිබ්බන්තිනාසවා’’ති. – ඉමා ගාථා අභාසි;

තත්ථ ආජඤ්ඤොති, උසභාජානීයො. ධුරෙ යුත්තොති, සකටධුරෙ යොජිතො. ධුරස්සහොති, ධුරවාහො. ගාථාසුඛත්ථඤ්චෙත්ථ ද්විසකාරතො නිද්දෙසො කතො, සකටභාරං වහිතුං සමත්ථොති අත්ථො. මථිතො අතිභාරෙනාති, අතිභාරෙන ගරුභාරෙන පීළිතො. ‘‘මද්දිතො’’තිපි පාළි, සො එවත්ථො. සංයුගන්ති, අත්තනො ඛන්ධෙ ඨපිතං යුගං නාතිවත්තති න අතික්කාමෙති, සම්මා යො උද්ධරිත්වා ධුරං ඡඩ්ඩෙත්වා න තිට්ඨති. එවන්ති යථා සො ධොරය්හො අත්තනො භද්‍රාජානීයතාය අත්තනො ධීරවීරතාය අත්තනො භාරං නාතිවත්තති න පරිච්චජති, එවං යෙ වාරිනා විය මහාසමුද්දො ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය තිත්තා ධාතා පරිපුණ්ණා, තෙ පරෙ නිහීනපඤ්ඤෙ න අතිමඤ්ඤන්ති, න පරිභවන්ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අරියධම්මොව පාණින’’න්ති, පාණිනං සත්තෙසු අයං අරියානං ධම්මො යදිදං තෙසං පඤ්ඤාය පාරිපූරිං ගතත්තා ලාභාදිනා අත්තානුක්කංසනං විය අලාභාදිනා පරෙසං අවම්භනං.

එවං පඤ්ඤාපාරිපූරියා අරියානං සුඛවිහාරං දස්සෙත්වා තදභාවතො අනරියානං දුක්ඛවිහාරං දස්සෙතුං ‘‘කාලෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාලෙති ලාභාලාභාදිනා සමඞ්ගීභූතකාලෙ. කාලවසං පත්තාති ලාභාදිකාලස්ස ච වසං උපගතා, ලාභාදිනා සොමනස්සිතා අලාභාදිනා ච දොමනස්සිතාති අත්ථො. භවාභවවසං ගතාති භවස්ස අභවස්ස ච වසං උපගතා වුද්ධිහානියො අනුවත්තන්තා තෙ. නරා දුක්ඛං නිගච්ඡන්ති, තෙධ සොචන්ති මාණවාති තෙ නරා ‘‘මාණවා’’ති ලද්ධනාමා සත්තා ලාභාලාභාදිවසෙන වුද්ධිහානිවසෙන අනුරොධපටිවිරොධං ආපන්නා ඉධලොකෙ සොචන්ති, පරලොකෙ ච නිරයාදිදුක්ඛං ගච්ඡන්ති පාපුණන්තීති අත්ථො.

‘‘උන්නතා’’තිආදිනාපි ලොකධම්මවසෙන සත්තානං අනත්ථප්පත්තිමෙව දස්සෙති. තත්ථ උන්නතා සුඛධම්මෙනාති සුඛහෙතුනා සුඛපච්චයෙන භොගසම්පත්තිආදිනා උන්නතිං ගතා, භොගමදාදිනා මත්තාති අත්ථො. දුක්ඛධම්මෙන චොනතාති දුක්ඛහෙතුනා දුක්ඛපච්චයෙන භොගවිපත්තිආදිනා නිහීනතං ගතා දාලිද්දියාදිනා කාපඤ්ඤතං පත්තා. ද්වයෙනාති යථාවුත්තෙන උන්නතිඔනතිද්වයෙන ලාභාලාභාදිද්වයෙන වා බාලපුථුජ්ජනා හඤ්ඤන්ති, අනුරොධපටිවිරොධවසෙන විබාධීයන්ති පීළියන්ති. කස්මා? යථාභූතං අදස්සිනො යස්මා තෙ ධම්මසභාවං යාථාවතො නබ්භඤ්ඤංසු, පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධා පහීනකිලෙසා ච න හොන්ති, තස්මාති අත්ථො. ‘‘යථාභූතං අදස්සනා’’තිපි පඨන්ති, අදස්සනහෙතූති අත්ථො. යෙ ච දුක්ඛෙ සුඛස්මිඤ්ච, මජ්ඣෙ සිබ්බිනිමච්චගූති යෙ පන අරියා දුක්ඛවෙදනාය සුඛවෙදනාය මජ්ඣත්තතාවෙදනාය ච තප්පටිබද්ධං ඡන්දරාගභූතං සිබ්බිනිං තණ්හං අග්ගමග්ගාධිගමෙන අච්චගූ අතික්කමිංසු, තෙ ඉන්දඛීලො විය වාතෙහි ලොකධම්මෙහි අසම්පකම්පියා ඨිතා, න තෙ උන්නතඔනතා, කදාචිපි උන්නතා වා ඔනතා වා න හොන්ති සබ්බසො අනුනයපටිඝාභාවතො.

එවං වෙදනාධිට්ඨානං අරහතො අනුපලෙපං දස්සෙත්වා ඉදානි ලොකධම්මෙ විභජිත්වා සබ්බත්ථකමෙවස්ස අනුපලෙපං දස්සෙන්තො ‘‘න හෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ලාභෙති චීවරාදීනං පච්චයානං පටිලාභෙ. අලාභෙති තෙසංයෙව අප්පටිලාභෙ අපගමෙ. න යසෙති පරිවාරහානියං අකිත්තියඤ්ච. කිත්තියාති පරම්මුඛා කිත්තනෙ පත්ථටයසතායං. නින්දායන්ති සම්මුඛා ගරහායං. පසංසායන්ති, පච්චක්ඛතො ගුණාභිත්ථවනෙ. දුක්ඛෙති දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ. සුඛෙති එත්ථාපි එසෙව නයො.

සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං යථාවුත්තෙ අට්ඨවිධෙපි ලොකධම්මෙ, සබ්බත්ථ වා රූපාදිකෙ විසයෙ තෙ ඛීණාසවා න ලිම්පන්ති සබ්බසො පහීනකිලෙසත්තා. යථා කිං? උදබින්දුව පොක්ඛරෙ යථා කමලදලෙ ජලබින්දු අල්ලීයිත්වා ඨිතම්පි තෙන න ලිම්පති, ජලබින්දුනා ච කමලදලං, අඤ්ඤදත්ථු විසංසට්ඨමෙව, එවමෙතෙපි උපට්ඨිතෙ ලාභාදිකෙ, ආපාථගතෙ රූපාදිආරම්මණෙ ච විසංසට්ඨා එවං. තතො එව ධීරා පණ්ඩිතා සබ්බත්ථ ලාභාදීසු ඤාණමුඛෙන පියනිමිත්තානං සොකාදීනඤ්ච අභාවතො සුඛිතා ලාභාදීහි ච අනභිභවනීයතො සබ්බත්ථ අපරාජිතාව හොන්ති.

ඉදානි ලාභාලාභාදීසු සෙය්‍යං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ධම්මෙන ච අලාභො යොති යො ධම්මං රක්ඛන්තස්ස තංනිමිත්තං අලාභො ලාභාභාවො, ලාභහානි. යො ච ලාභො අධම්මිකො අධම්මෙන අඤ්ඤායෙන බුද්ධපටිකුට්ඨෙන විධිනා උප්පන්නො, තෙසු ද්වීසු අලාභො ධම්මිකො ධම්මාවහො සෙය්‍යො, යාදිසං ලාභං පරිවජ්ජන්තස්ස අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, තාදිසො අලාභො පාසංසතරො අත්ථාවහො. යඤ්චෙ ලාභො අධම්මිකොති යො ලාභො අධම්මෙන උප්පන්නො, සො න සෙය්‍යොති අධිප්පායො.

යසො ච අප්පබුද්ධීනං, විඤ්ඤූනං අයසො ච යොති යො අප්පබුද්ධීනං දුප්පඤ්ඤානං වසෙන පුග්ගලස්ස යසො ලබ්භති, යො ච විඤ්ඤූනං පණ්ඩිතානං වසෙන අයසො යසහානි. ඉමෙසු ද්වීසු අයසොව සෙය්‍යො විඤ්ඤූනං. තෙ හිස්ස යථා අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, එවං යසහානිං ඉච්ඡෙය්‍යුං, තථා ච භබ්බජාතිකො තං අගුණං පහාය ගුණෙ පතිට්ඨෙය්‍ය. න යසො අප්පබුද්ධීනන්ති දුප්පඤ්ඤානං වසෙන යසො සෙය්‍යො හොති, තෙ හි අභූතගුණාභිබ්‍යාහාරවසෙනාපි නං උප්පාදෙය්‍යුං, සො චස්ස ඉධ චෙව විඤ්ඤූගරහාදිනා සම්පරායෙ ච දුග්ගතියං දුක්ඛපරික්කිලෙසාදිනා අනත්ථාවහො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො’’ති (සු. නි. 440) ‘‘සක්කාරො කාපුරිසං හන්තී’’ති (චූළව. 335; අ. නි. 4.68) ච.

දුම්මෙධෙහීති, නිප්පඤ්ඤෙහි. යඤ්චෙ බාලප්පසංසනාති බාලෙහි අවිද්දසූහි යා නාම පසංසනා.

කාමමයිකන්ති වත්ථුකාමමයං, කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පන්නං. දුක්ඛඤ්ච පවිවෙකියන්ති පවිවෙකතො නිබ්බත්තං කායකිලමථවසෙන පවත්තං විසමාසනුපතාපාදිහෙතුකං කායිකං දුක්ඛං, තං පන නිරාමිසවිවට්ටූපනිස්සයතාය විඤ්ඤූනං පාසංසා. තෙන වුත්තං ‘‘පවිවෙකදුක්ඛං සෙය්‍යො’’ති.

ජීවිතඤ්ච අධම්මෙනාති අධම්මෙන ජීවිකකප්පනං ජීවිතහෙතු අධම්මචරණං. ධම්මෙන මරණං නාම ‘‘ඉමං නාම පාපං අකරොන්තං තං මාරෙස්සාමී’’ති කෙනචි වුත්තෙ මාරෙන්තෙපි තස්මිං පාපං අකත්වා ධම්මං අවිකොපෙන්තස්ස ධම්මහෙතුමරණං ධම්මිකං සෙය්‍යොති තාදිසං මරණං ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මිකං සග්ගසම්පාපනතො නිබ්බානුපනිස්සයතො ච විඤ්ඤූනං පාසංසතරං. තථා හි වුත්තං –

‘‘චජෙ ධනං අඞ්ගවරස්ස හෙතු, අඞ්ගං චජෙ ජීවිතං රක්ඛමානො;

අඞ්ගං ධනං ජීවිතඤ්චාපි සබ්බං, චජෙ නරො ධම්මමනුස්සරන්තො’’ති. (ජා. 2.21.470);

යඤ්චෙ ජීවෙ අධම්මිකන්ති පුරිසො යං ධම්මතො අපෙතං ජීවිකං ජීවෙය්‍ය, තං න සෙවෙය්‍ය විඤ්ඤූහි ගරහිතත්තා අපායසම්පාපනතො චාති අධිප්පායො.

ඉදානි යථාවුත්තං ඛීණාසවානං අනුපලෙපං කාරණතො දස්සෙන්තො ‘‘කාමකොපපහීනා’’තිආදිගාථමාහ.

තත්ථ කාමකොපපහීනාති අරියමග්ගෙන සබ්බසොව පහීනා අනුරොධපටිවිරොධා. සන්තචිත්තා භවාභවෙති ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච භවෙ අනවසෙසපහීනකිලෙසපරිළාහතාය වූපසන්තචිත්තා. ලොකෙති ඛන්ධාදිලොකෙ. අසිතාති තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයවසෙන අනිස්සිතා. නත්ථි තෙසං පියාපියන්ති තෙසං ඛීණාසවානං කත්ථචි ලාභාදිකෙ රූපාදිවිසයෙ ච පියං වා අපියං වා නත්ථි, තංනිමිත්තානං කිලෙසානං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා.

ඉදානි යාය භාවනාය තෙ එවරූපා ජාතා, තං දස්සෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා දෙසනාය කූටං ගණ්හන්තො ‘‘භාවයිත්වානා’’ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ පප්පුය්‍යාති, පාපුණිත්වා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉමා එව ච ගාථා ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණාපි අහෙසුං.

ගොදත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චුද්දසකනිපාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.