8. පසූරසුත්තවණ්ණනා

831. ඉධෙව සුද්ධීති පසූරසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ පසූරො නාම පරිබ්බාජකො මහාවාදී, සො ‘‘අහමස්මි සකලජම්බුදීපෙ වාදෙන අග්ගො, තස්මා යථා ජම්බුදීපස්ස ජම්බුපඤ්ඤාණං, එවං මමාපි භවිතුං අරහතී’’ති ජම්බුසාඛං ධජං කත්වා සකලජම්බුදීපෙ පටිවාදං අනාසාදෙන්තො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ආගන්ත්වා නගරද්වාරෙ වාලිකත්ථලං කත්වා තත්ථ සාඛං උස්සාපෙත්වා ‘‘යො මයා සද්ධිං වාදං කාතුං සමත්ථො, සො ඉමං සාඛං භඤ්ජතූ’’ති වත්වා නගරං පාවිසි. තං ඨානං මහාජනො පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො භත්තකිච්චං කත්වා සාවත්ථිතො නික්ඛමති. සො තං දිස්වා සම්බහුලෙ ගාමදාරකෙ පුච්ඡි – ‘‘කිං එතං දාරකා’’ති, තෙ සබ්බං ආචික්ඛිංසු. ‘‘තෙන හි නං තුම්හෙ උද්ධරිත්වා පාදෙහි භඤ්ජථ, ‘වාදත්ථිකො විහාරං ආගච්ඡතූ’ති ච භණථා’’ති වත්වා පක්කාමි.

පරිබ්බාජකො පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො ආගන්ත්වා උද්ධරිත්වා භග්ගං සාඛං දිස්වා ‘‘කෙනිදං කාරිත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘බුද්ධසාවකෙන සාරිපුත්තෙනා’’ති ච වුත්තෙ පමුදිතො හුත්වා ‘‘අජ්ජ මම ජයං සමණස්ස ච පරාජයං පණ්ඩිතා පස්සන්තූ’’ති පඤ්හවීමංසකෙ කාරණිකෙ ආනෙතුං සාවත්ථිං පවිසිත්වා වීථිසිඞ්ඝාටකචච්චරෙසු විචරන්තො ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස අග්ගසාවකෙන සහ වාදෙ පඤ්ඤාපටිභානං සොතුකාමා භොන්තො නික්ඛමන්තූ’’ති උග්ඝොසෙසි. ‘‘පණ්ඩිතානං වචනං සොස්සාමා’’ති සාසනෙ පසන්නාපි අප්පසන්නාපි බහූ මනුස්සා නික්ඛමිංසු. තතො පසූරො මහාජනපරිවුතො ‘‘එවං වුත්තෙ එවං භණිස්සාමී’’තිආදීනි විතක්කෙන්තො විහාරං අගමාසි. ථෙරො ‘‘විහාරෙ උච්චාසද්දමහාසද්දො ජනබ්‍යාකුලඤ්ච මා අහොසී’’ති ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා නිසීදි.

පරිබ්බාජකො ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ත්වං, භො, පබ්බජිත, මය්හං ජම්බුධජං භඤ්ජාපෙසී’’ති ආහ. ‘‘ආම පරිබ්බාජකා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘හොතු නො, භො, කාචි කථාපවත්තී’’ති ආහ. ‘‘හොතු පරිබ්බාජකා’’ති ච ථෙරෙන සම්පටිච්ඡිතෙ ‘‘ත්වං, සමණ, පුච්ඡ, අහං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති ආහ. තතො නං ථෙරො අවච ‘‘කිං, පරිබ්බාජක, දුක්කරං පුච්ඡා, උදාහු විස්සජ්ජන’’න්ති. විස්සජ්ජනං භො, පබ්බජිත, පුච්ඡාය කිං දුක්කරං. තං යො හි කොචි යංකිඤ්චි පුච්ඡතීති. ‘‘තෙන හි, පරිබ්බාජක, ත්වං පුච්ඡ, අහං විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති එවං වුත්තෙ පරිබ්බාජකො ‘‘සාධුරූපො භික්ඛු ඨානෙ සාඛං භඤ්ජාපෙසී’’ති විම්හිතචිත්තො හුත්වා ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘කො පුරිසස්ස කාමො’’ති. ‘‘සඞ්කප්පරාගො පුරිසස්ස කාමො’’ති (අ. නි. 6.63) ථෙරො ආහ. සො තං සුත්වා ථෙරෙ විරුද්ධසඤ්ඤී හුත්වා පරාජයං ආරොපෙතුකාමො ආහ – ‘‘චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණං පන භො, පබ්බජිත, පුරිසස්ස කාමං න වදෙසී’’ති? ‘‘ආම, පරිබ්බාජක, න වදෙමී’’ති. තතො නං පරිබ්බාජකො යාව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා ‘‘සුණන්තු භොන්තො සමණස්ස වාදෙ දොස’’න්ති පඤ්හවීමංසකෙ ආලපිත්වා ආහ – ‘‘භො, පබ්බජිත, තුම්හාකං සබ්‍රහ්මචාරිනො අරඤ්ඤෙ විහරන්තී’’ති? ‘‘ආම, පරිබ්බාජක, විහරන්තී’’ති. ‘‘තෙ තත්ථ විහරන්තා කාමවිතක්කාදයො විතක්කෙ විතක්කෙන්තී’’ති? ‘‘ආම, පරිබ්බාජක, පුථුජ්ජනා සහසා විතක්කෙන්තී’’ති. ‘‘යදි එවං තෙසං සමණභාවො කුතො? නනු තෙ අගාරිකා කාමභොගිනො හොන්තී’’ති එවඤ්ච පන වත්වා අථාපරං එතදවොච –

‘‘න තෙ වෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙ,

සඞ්කප්පරාගඤ්ච වදෙසි කාමං;

සඞ්කප්පයං අකුසලෙ විතක්කෙ,

භික්ඛුපි තෙ හෙස්සති කාමභොගී’’ති. (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.34);

අථ ථෙරො පරිබ්බාජකස්ස වාදෙ දොසං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘කිං, පරිබ්බාජක, සඞ්කප්පරාගං පුරිසස්ස කාමං න වදෙසි, චිත්‍රවිචිත්‍රාරම්මණං වදෙසී’’ති? ‘‘ආම, භො, පබ්බජිතා’’ති. තතො නං ථෙරො යාව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං කාරාපෙත්වා ‘‘සුණාථ, ආවුසො, පරිබ්බාජකස්ස වාදෙ දොස’’න්ති පඤ්හවීමංසකෙ ආලපිත්වා ආහ – ‘‘ආවුසො පසූර, තව සත්ථා අත්ථී’’ති? ‘‘ආම, පබ්බජිත, අත්ථී’’ති. ‘‘සො චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපාරම්මණං පස්සති සද්දාරම්මණාදීනි වා සෙවතී’’ති? ‘‘ආම, පබ්බජිත, සෙවතී’’ති. ‘‘යදි එවං තස්ස සත්ථුභාවො කුතො, නනු සො අගාරිකො කාමභොගී හොතී’’ති එවඤ්ච පන වත්වා අථාපරං එතදවොච –

‘‘තෙ වෙ කාමා යානි චිත්‍රානි ලොකෙ,

සඞ්කප්පරාගං න වදෙසි කාමං;

පස්සන්තො රූපානි මනොරමානි,

සුණන්තො සද්දානි මනොරමානි.

‘‘ඝායන්තො ගන්ධානි මනොරමානි,

සායන්තො රසානි මනොරමානි;

ඵුසන්තො ඵස්සානි මනොරමානි,

සත්ථාපි තෙ හෙස්සති කාමභොගී’’ති.

එවං වුත්තෙ නිප්පටිභානො පරිබ්බාජකො ‘‘අයං පබ්බජිතො මහාවාදී, ඉමස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා වාදසත්ථං සික්ඛිස්සාමී’’ති සාවත්ථිං පවිසිත්වා පත්තචීවරං පරියෙසිත්වා ජෙතවනං පවිට්ඨො තත්ථ ලාලුදායිං සුවණ්ණවණ්ණං කායූපපන්නං සරීරාකාරාකප්පෙසු සමන්තපාසාදිකං දිස්වා ‘‘අයං භික්ඛු මහාපඤ්ඤො මහාවාදී’’ති මන්ත්වා තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තං වාදෙන නිග්ගහෙත්වා සලිඞ්ගෙන තංයෙව තිත්ථායතනං පක්කමිත්වා පුන ‘‘සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං වාදං කරිස්සාමී’’ති සාවත්ථියං පුරිමනයෙනෙව උග්ඝොසෙත්වා මහාජනපරිවුතො ‘‘එවං සමණං ගොතමං නිග්ගහෙස්සාමී’’තිආදීනි වදන්තො ජෙතවනං අගමාසි. ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘අයං අභාජනභූතො’’ති මුඛබන්ධමස්ස අකාසි. සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා මූගො විය නිසීදි. මනුස්සා ‘‘ඉදානි පුච්ඡිස්සති, ඉදානි පුච්ඡිස්සතී’’ති තස්ස මුඛං උල්ලොකෙත්වා ‘‘වදෙහි, භො පසූර, වදෙහි, භො පසූරා’’ති උච්චාසද්දමහාසද්දා අහෙසුං. අථ භගවා ‘‘කිං පසූරො වදිස්සතී’’ති වත්වා තත්ථ සම්පත්තපරිසාය ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං සුත්තං අභාසි.

තත්ථ පඨමගාථාය තාව අයං සඞ්ඛෙපො – ඉමෙ දිට්ඨිගතිකා අත්තනො දිට්ඨිං සන්ධාය ඉධෙව සුද්ධී ඉති වාදයන්ති නාඤ්ඤෙසු ධම්මෙසු විසුද්ධිමාහු. එවං සන්තෙ අත්තනො සත්ථාරාදීනි නිස්සිතා තත්ථෙව ‘‘එස වාදො සුභො’’ති එවං සුභං වදානා හුත්වා පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණා ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදීසු පච්චෙකසච්චෙසු නිවිට්ඨා.

832. එවං නිවිට්ඨා ච – තෙ වාදකාමාති ගාථා. තත්ථ බාලං දහන්තී මිථු අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ‘‘අයං බාලො අයං බාලො’’ති එවං ද්වෙපි ජනා අඤ්ඤමඤ්ඤං බාලං දහන්ති, බාලතො පස්සන්ති. වදන්ති තෙ අඤ්ඤසිතා කථොජ්ජන්ති තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සත්ථාරාදිං නිස්සිතා කලහං වදන්ති. පසංසකාමා කුසලා වදානාති පසංසත්ථිකා උභොපි ‘‘මයං කුසලවාදා පණ්ඩිතවාදා’’ති එවංසඤ්ඤිනො හුත්වා.

833. එවං වදානෙසු ච තෙසු එකො නියමතො එව – යුත්තො කථායන්ති ගාථා. තත්ථ යුත්තො කථායන්ති විවාදකථාය උස්සුක්කො. පසංසමිච්ඡං විනිඝාති හොතීති අත්තනො පසංසං ඉච්ඡන්තො ‘‘කථං නු ඛො නිග්ගහෙස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පුබ්බෙව සල්ලාපා කථංකථී විනිඝාතී හොති. අපාහතස්මින්ති පඤ්හවීමංසකෙහි ‘‘අත්ථාපගතං තෙ භණිතං, බ්‍යඤ්ජනාපගතං තෙ භණිත’’න්තිආදිනා නයෙන අපහාරිතෙ වාදෙ. නින්දාය සො කුප්පතීති එවං අපාහතස්මිඤ්ච වාදෙ උප්පන්නාය නින්දාය සො කුප්පති. රන්ධමෙසීති පරස්ස රන්ධමෙව ගවෙසන්තො.

834. න කෙවලඤ්ච කුප්පති, අපිච ඛො පන යමස්ස වාදන්ති ගාථා. තත්ථ පරිහීනමාහු අපාහතන්ති අත්ථබ්‍යඤ්ජනාදිතො අපාහතං පරිහීනං වදන්ති. පරිදෙවතීති තතො නිමිත්තං සො ‘‘අඤ්ඤං මයා ආවජ්ජිත’’න්තිආදීහි විප්පලපති. සොචතීති ‘‘තස්ස ජයො’’තිආදීනි ආරබ්භ සොචති. උපච්චගා මන්ති අනුත්ථුනාතීති ‘‘සො මං වාදෙන වාදං අතික්කන්තො’’තිආදිනා නයෙන සුට්ඨුතරං විප්පලපති.

835. එතෙ විවාදා සමණෙසූති එත්ථ පන සමණා වුච්චන්ති බාහිරපරිබ්බාජකා. එතෙසු උග්ඝාති නිඝාති හොතීති එතෙසු වාදෙසු ජයපරාජයාදිවසෙන චිත්තස්ස උග්ඝාතං නිඝාතඤ්ච පාපුණන්තො උග්ඝාතී නිඝාතී ච හොති. විරමෙ කථොජ්ජන්ති පජහෙය්‍ය කලහං. න හඤ්ඤදත්ථත්ථි පසංසලාභාති න හි එත්ථ පසංසලාභතො අඤ්ඤො අත්ථො අත්ථි.

836-7. ඡට්ඨගාථාය අත්ථො – යස්මා ච න හඤ්ඤදත්ථත්ථි පසංසලාභා, තස්මා පරමං ලාභං ලභන්තොපි ‘‘සුන්දරො අය’’න්ති තත්ථ දිට්ඨියා පසංසිතො වා පන හොති තං වාදං පරිසාය මජ්ඣෙ දීපෙත්වා, තතො සො තෙන ජයත්ථෙන තුට්ඨිං වා දන්තවිදංසකං වා ආපජ්ජන්තො හසති, මානෙන ච උණ්ණමති. කිං කාරණං? යස්මා තං ජයත්ථං පප්පුය්‍ය යථාමානො ජාතො, එවං උණ්ණමතො ච යා උණ්ණතීති ගාථා. තත්ථ මානාතිමානං වදතෙ පනෙසොති එසො පන තං උණ්ණතිං ‘‘විඝාතභූමී’’ති අබුජ්ඣමානො මානඤ්ච අතිමානඤ්ච වදතියෙව.

838. එවං වාදෙ දොසං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස වාදං අසම්පටිච්ඡන්තො ‘‘සූරො’’ති ගාථමාහ. තත්ථ රාජඛාදායාති රාජඛාදනීයෙන, භත්තවෙතනෙනාති වුත්තං හොති. අභිගජ්ජමෙති පටිසූරමිච්ඡන්ති යථා සො පටිසූරං ඉච්ඡන්තො අභිගජ්ජන්තො එති, එවං දිට්ඨිගතිකො දිට්ඨිගතිකන්ති දස්සෙති. යෙනෙව සො, තෙන පලෙහීති යෙන සො තුය්හං පටිසූරො, තෙන ගච්ඡ. පුබ්බෙව නත්ථි යදිදං යුධායාති යං පන ඉදං කිලෙසජාතං යුද්ධාය සියා, තං එතං පුබ්බෙව නත්ථි, බොධිමූලෙයෙව පහීනන්ති දස්සෙති. සෙසගාථා පාකටසම්බන්ධායෙව.

839-40. තත්ථ විවාදයන්තීති විවදන්ති. පටිසෙනිකත්තාති පටිලොමකාරකො. විසෙනිකත්වාති කිලෙසසෙනං විනාසෙත්වා. කිං ලභෙථොති පටිමල්ලං කිං ලභිස්සසි. පසූරාති තං පරිබ්බාජකං ආලපති. යෙසීධ නත්ථීති යෙසං ඉධ නත්ථි.

841. පවිතක්කන්ති ‘‘ජයො නු ඛො මෙ භවිස්සතී’’ති ආදීනි විතක්කෙන්තො. ධොනෙන යුගං සමාගමාති ධුතකිලෙසෙන බුද්ධෙන සද්ධිං යුගග්ගාහං සමාපන්නො. න හි ත්වං සක්ඛසි සම්පයාතවෙති කොත්ථුකාදයො විය සීහාදීහි, ධොනෙන සහ යුගං ගහෙත්වා එකපදම්පි සම්පයාතුං යුගග්ගාහමෙව වා සම්පාදෙතුං න සක්ඛිස්සසීති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙවාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පසූරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.