15. අත්තදණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

942. අත්තදණ්ඩා භයං ජාතන්ති අත්තදණ්ඩසුත්තං. කා උප්පත්ති? යො සො සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තස්ස උප්පත්තියං වුච්චමානාය සාකියකොලියානං උදකං පටිච්ච කලහො වණ්ණිතො, තං ඤත්වා භගවා ‘‘ඤාතකා කලහං කරොන්ති, හන්ද නෙ වාරෙස්සාමී’’ති ද්වින්නං සෙනානං මජ්ඣෙ ඨත්වා ඉමං සුත්තමභාසි.

තත්ථ පඨමගාථායත්ථො – යං ලොකස්ස දිට්ඨධම්මිකං වා සම්පරායිකං වා භයං ජාතං, තං සබ්බං අත්තදණ්ඩා භයං ජාතං අත්තනො දුච්චරිතකාරණා ජාතං, එවං සන්තෙපි ජනං පස්සථ මෙධගං, ඉමං සාකියාදිජනං පස්සථ අඤ්ඤමඤ්ඤං මෙධගං හිංසකං බාධකන්ති. එවං තං පටිවිරුද්ධං විප්පටිපන්නං ජනං පරිභාසිත්වා අත්තනො සම්මාපටිපත්තිදස්සනෙන තස්ස සංවෙගං ජනෙතුං ආහ ‘‘සංවෙගං කිත්තයිස්සාමි, යථා සංවිජිතං මයා’’ති, පුබ්බෙ බොධිසත්තෙනෙව සතාති අධිප්පායො.

943. ඉදානි යථානෙන සංවිජිතං, තං පකාරං දස්සෙන්තො ‘‘ඵන්දමාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඵන්දමානන්ති තණ්හාදීහි කම්පමානං. අප්පොදකෙති අප්පඋදකෙ. අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි බ්‍යාරුද්ධෙ දිස්වාති නානාසත්තෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි සද්ධිං විරුද්ධෙ දිස්වා. මං භයමාවිසීති මං භයං පවිට්ඨං.

944. සමන්තමසාරො ලොකොති නිරයං ආදිං කත්වා සමන්තතො ලොකො අසාරො නිච්චසාරාදිරහිතො. දිසා සබ්බා සමෙරිතාති සබ්බා දිසා අනිච්චතාය කම්පිතා. ඉච්ඡං භවනමත්තනොති අත්තනො තාණං ඉච්ඡන්තො. නාද්දසාසිං අනොසිතන්ති කිඤ්චි ඨානං ජරාදීහි අනජ්ඣාවුත්ථං නාද්දක්ඛිං.

945. ඔසානෙත්වෙව බ්‍යාරුද්ධෙ, දිස්වා මෙ අරතී අහූති යොබ්බඤ්ඤාදීනං ඔසානෙ එව අන්තගමකෙ එව විනාසකෙ එව ජරාදීහි බ්‍යාරුද්ධෙ ආහතචිත්තෙ සත්තෙ දිස්වා අරති මෙ අහොසි. අථෙත්ථ සල්ලන්ති අථ එතෙසු සත්තෙසු රාගාදිසල්ලං. හදයනිස්සිතන්ති චිත්තනිස්සිතං.

946. ‘‘කථංආනුභාවං සල්ල’’න්ති චෙ – යෙන සල්ලෙන ඔතිණ්ණොති ගාථා. තත්ථ දිසා සබ්බා විධාවතීති සබ්බා දුච්චරිතදිසාපි පුරත්ථිමාදිදිසාවිදිසාපි ධාවති. තමෙව සල්ලමබ්බුය්හ, න ධාවති න සීදතීති තමෙව සල්ලං උද්ධරිත්වා තා ච දිසා න ධාවති, චතුරොඝෙ ච න සීදතීති.

947. එවංමහානුභාවෙන සල්ලෙන ඔතිණ්ණෙස්වපි ච සත්තෙසු – තත්ථ සික්ඛානුගීයන්ති, යානි ලොකෙ ගධිතානීති ගාථා. තස්සත්ථො – යෙ ලොකෙ පඤ්ච කාමගුණා පටිලාභාය ගිජ්ඣන්තීති කත්වා ‘‘ගධිතානී’’ති වුච්චන්ති, චිරකාලාසෙවිතත්තා වා ‘‘ගධිතානී’’ති වුච්චන්ති, තත්ථ තං නිමිත්තං හත්ථිසික්ඛාදිකා අනෙකා සික්ඛා කථීයන්ති උග්ගය්හන්ති වා. පස්සථ යාව පමත්තො වායං ලොකො, යතො පණ්ඩිතො කුලපුත්තො තෙසු වා ගධිතෙසු තාසු වා සික්ඛාසු අධිමුත්තො න සියා, අඤ්ඤදත්ථු අනිච්චාදිදස්සනෙන නිබ්බිජ්ඣ සබ්බසො කාමෙ අත්තනො නිබ්බානමෙව සික්ඛෙති.

948. ඉදානි යථා නිබ්බානාය සික්ඛිතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සච්චො සියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සච්චොති වාචාසච්චෙන ඤාණසච්චෙන මග්ගසච්චෙන ච සමන්නාගතො. රිත්තපෙසුණොති පහීනපෙසුණො. වෙවිච්ඡන්ති මච්ඡරියං.

949. නිද්දං තන්දිං සහෙ ථීනන්ති පචලායිකඤ්ච කායාලසියඤ්ච චිත්තාලසියඤ්චාති ඉමෙ තයො ධම්මෙ අභිභවෙය්‍ය. නිබ්බානමනසොති නිබ්බානනින්නචිත්තො.

950-51. සාහසාති රත්තස්ස රාගචරියාදිභෙදා සාහසකරණා. පුරාණං නාභිනන්දෙය්‍යාති අතීතරූපාදිං නාභිනන්දෙය්‍ය. නවෙති පච්චුප්පන්නෙ. හිය්‍යමානෙති විනස්සමානෙ. ආකාසං න සිතො සියාති තණ්හානිස්සිතො න භවෙය්‍ය. තණ්හා හි රූපාදීනං ආකාසනතො ‘‘ආකාසො’’ති වුච්චති.

952. ‘‘කිංකාරණා ආකාසං න සිතො සියා’’ති චෙ – ‘‘ගෙධං බ්‍රූමී’’ති ගාථා. තස්සත්ථො – අහඤ්හි ඉමං ආකාසසඞ්ඛාතං තණ්හං රූපාදීසු ගිජ්ඣනතො ගෙධං බ්‍රූමි ‘‘ගෙධො’’ති වදාමි. කිඤ්ච භිය්‍යො – අවහනනට්ඨෙන ‘‘ඔඝො’’ති ච ආජවනට්ඨෙන ‘‘ආජව’’න්ති ච ‘‘ඉදං මය්හං, ඉදං මය්හ’’න්ති ජප්පකාරණතො ‘‘ජප්පන’’න්ති ච දුම්මුඤ්චනට්ඨෙන ‘‘ආරම්මණ’’න්ති ච කම්පකරණෙන ‘‘පකම්පන’’න්ති ච බ්‍රූමි, එසා ච ලොකස්ස පලිබොධට්ඨෙන දුරතික්කමනීයට්ඨෙන ච කාමපඞ්කො දුරච්චයොති. ‘‘ආකාසං න සිතො සියා’’ති එවං වුත්තෙ වා ‘‘කිමෙතං ආකාස’’න්ති චෙ? ගෙධං බ්‍රූමීති. එවම්පි තස්සා ගාථාය සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පදයොජනා – ආකාසන්ති ගෙධං බ්‍රූමීති. තථා ය්වායං මහොඝොති වුච්චති. තං බ්‍රූමි, ආජවං බ්‍රූමි, ජප්පනං බ්‍රූමි, පකම්පනං බ්‍රූමි, ය්වායං සදෙවකෙ ලොකෙ කාමපඞ්කො දුරච්චයො, තං බ්‍රූමීති.

953. එවමෙතං ගෙධාදිපරියායං ආකාසං අනිස්සිතො – සච්චා අවොක්කම්මාති ගාථා. තස්සත්ථො – පුබ්බෙ වුත්තා තිවිධාපි සච්චා අවොක්කම්ම මොනෙය්‍යප්පත්තියා මුනීති සඞ්ඛ්‍යං ගතො නිබ්බානත්ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො, ස වෙ එවරූපො සබ්බානි ආයතනානි නිස්සජ්ජිත්වා ‘‘සන්තො’’ති වුච්චතීති.

954. කිඤ්ච භිය්‍යො – ස වෙ විද්වාති ගාථා. තත්ථ ඤත්වා ධම්මන්ති අනිච්චාදිනයෙන සඞ්ඛතධම්මං ඤත්වා. සම්මා සො ලොකෙ ඉරියානොති අසම්මාඉරියනකරානං කිලෙසානං පහානා සම්මා සො ලොකෙ ඉරියමානො.

955. එවං අපිහෙන්තො ච – යොධ කාමෙති ගාථා. තත්ථ සඞ්ගන්ති සත්තවිධං සඞ්ගඤ්ච යො අච්චතරි නාජ්ඣෙතීති නාභිජ්ඣායති.

956. තස්මා තුම්හෙසුපි යො එවරූපො හොතුමිච්ඡති, තං වදාමි – යං පුබ්බෙති ගාථා. තත්ථ යං පුබ්බෙති අතීතෙ සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනධම්මං කිලෙසජාතං අතීතකම්මඤ්ච. පච්ඡා තෙ මාහු කිඤ්චනන්ති අනාගතෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරබ්භ උප්පජ්ජනධම්මං රාගාදිකිඤ්චනං මාහු. මජ්ඣෙ චෙ නො ගහෙස්සසීති පච්චුප්පන්නෙ රූපාදිධම්මෙපි න ගහෙස්සසි චෙ.

957. එවං ‘‘උපසන්තො චරිස්සසී’’ති අරහත්තප්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි අරහතො ථුතිවසෙන ඉතො පරා ගාථායො අභාසි. තත්ථ සබ්බසොති ගාථාය මමායිතන්ති මමත්තකරණං, ‘‘මම ඉද’’න්ති ගහිතං වා වත්ථු. අසතා ච න සොචතීති අවිජ්ජමානකාරණා අසන්තකාරණා න සොචති. න ජීයතීති ජානිම්පි න ගච්ඡති.

958-9. කිඤ්ච භිය්‍යො – යස්ස නත්ථීති ගාථා. තත්ථ කිඤ්චනන්ති කිඤ්චි රූපාදිධම්මජාතං. කිඤ්ච භිය්‍යො – අනිට්ඨුරීති ගාථා. තත්ථ අනිට්ඨුරීති අනිස්සුකී. ‘‘අනිද්ධුරී’’තිපි කෙචි පඨන්ති. සබ්බධී සමොති සබ්බත්ථ සමො, උපෙක්ඛකොති අධිප්පායො. කිං වුත්තං හොති? යො සො ‘‘නත්ථි මෙ’’ති න සොචති, තමහං අවිකම්පිනං පුග්ගලං පුට්ඨො සමානො අනිට්ඨුරී අනනුගිද්ධො අනෙජො සබ්බධි සමොති ඉමං තස්මිං පුග්ගලෙ චතුබ්බිධමානිසංසං බ්‍රූමීති.

960. කිඤ්ච භිය්‍යො – අනෙජස්සාති ගාථා. තත්ථ නිසඞ්ඛතීති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීසු යො කොචි සඞ්ඛාරො. සො හි යස්මා නිසඞ්ඛරියති නිසඞ්ඛරොති වා, තස්මා ‘‘නිසඞ්ඛතී’’ති වුච්චති. වියාරම්භාති විවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදිකා ආරම්භා. ඛෙමං පස්සති සබ්බධීති සබ්බත්ථ අභයමෙව පස්සති.

961. එවං පස්සන්තො න සමෙසූති ගාථා. තත්ථ න වදතෙති ‘‘සදිසොහමස්මී’’තිආදිනා මානවසෙන සමෙසුපි අත්තානං න වදති ඔමෙසුපි උස්සෙසුපි. නාදෙති න නිරස්සතීති රූපාදීසු කඤ්චි ධම්මං න ගණ්හාති; න නිස්සජ්ජති. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. එවං අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චසතා සාකියකුමාරා ච කොලියකුමාරා ච එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය පබ්බජිතා, තෙ ගහෙත්වා භගවා මහාවනං පාවිසීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය අත්තදණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.