1. කාමසුත්තවණ්ණනා
773. කාමං කාමයමානස්සාති කාමසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො සාවත්ථියා ජෙතවනස්ස ච අන්තරෙ අචිරවතීනදීතීරෙ ‘‘යවං වපිස්සාමී’’ති ඛෙත්තං කසති. භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො පිණ්ඩාය පවිසන්තො තං දිස්වා ආවජ්ජෙන්තො අද්දස – ‘‘අස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස යවා විනස්සිස්සන්තී’’ති, පුන උපනිස්සයසම්පත්තිං ආවජ්ජෙන්තො චස්ස සොතාපත්තිඵලස්ස උපනිස්සයං අද්දස. ‘‘කදා පාපුණෙය්‍යා’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සස්සෙ විනට්ඨෙ සොකාභිභූතො ධම්මදෙසනං සුත්වා’’ති අද්දස. තතො චින්තෙසි – ‘‘සචාහං තදා එව බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිස්සාමි, න මෙ ඔවාදං සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සති. නානාරුචිකා හි බ්‍රාහ්මණා, හන්ද, නං ඉතො පභුතියෙව සඞ්ගණ්හාමි, එවං මයි මුදුචිත්තො හුත්වා තදා ඔවාදං සොස්සතී’’ති බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, කරොසී’’ති. බ්‍රාහ්මණො ‘‘එවං උච්චාකුලීනො සමණො ගොතමො මයා සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොතී’’ති තාවතකෙනෙව භගවති පසන්නචිත්තො හුත්වා ‘‘ඛෙත්තං, භො ගොතම, කසාමි යවං වපිස්සාමී’’ති ආහ. අථ සාරිපුත්තත්ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘භගවා බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං අකාසි, න ච අහෙතු අප්පච්චයා තථාගතා එවං කරොන්ති, හන්දාහම්පි තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොමී’’ති බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා තථෙව පටිසන්ථාරමකාසි. එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො සෙසා ච අසීති මහාසාවකා. බ්‍රාහ්මණො අතීව අත්තමනො අහොසි.
අථ භගවා සම්පජ්ජමානෙපි සස්සෙ එකදිවසං කතභත්තකිච්චො සාවත්ථිතො ජෙතවනං ගච්ඡන්තො මග්ගා ඔක්කම්ම බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආහ – ‘‘සුන්දරං තෙ, බ්‍රාහ්මණ, යවක්ඛෙත්ත’’න්ති. ‘‘එවං, භො ගොතම, සුන්දරං, සචෙ සම්පජ්ජිස්සති, තුම්හාකම්පි සංවිභාගං කරිස්සාමී’’ති. අථස්ස චතුමාසච්චයෙන යවා නිප්ඵජ්ජිංසු. තස්ස ‘‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා ලායිස්සාමී’’ති උස්සුක්කං කුරුමානස්සෙව මහාමෙඝො උට්ඨහිත්වා සබ්බරත්තිං වස්සි. අචිරවතී නදී පූරා ආගන්ත්වා සබ්බං යවං වහි. බ්‍රාහ්මණො සබ්බරත්තිං අනත්තමනො හුත්වා පභාතෙ නදීතීරං ගතො සබ්බං සස්සවිපත්තිං දිස්වා ‘‘විනට්ඨොම්හි, කථං දානි ජීවිස්සාමී’’ති බලවසොකං උප්පාදෙසි. භගවාපි තමෙව රත්තිං පච්චූසසමයෙ බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනාකාලො’’ති ඤත්වා භික්ඛාචාරවත්තෙන සාවත්ථිං පවිසිත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං දිස්වා ‘‘සොකාභිභූතං මං අස්සාසෙතුකාමො සමණො ගොතමො ආගතො’’ති චින්තෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පත්තං ගහෙත්වා භගවන්තං නිසීදාපෙසි. භගවා ජානන්තොව බ්‍රාහ්මණං පුච්ඡි – ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණ පදුට්ඨචිත්තො විහාසී’’ති? ආම, භො ගොතම, සබ්බං මෙ යවක්ඛෙත්තං උදකෙන වූළ්හන්ති. අථ භගවා ‘‘න, බ්‍රාහ්මණ, විපන්නෙ දොමනස්සං, සම්පන්නෙ ච සොමනස්සං කාතබ්බං. කාමා හි නාම සම්පජ්ජන්තිපි විපජ්ජන්තිපී’’ති වත්වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සප්පායං ඤත්වා ධම්මදෙසනාවසෙන ඉමං සුත්තමභාසි. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො පදත්ථසම්බන්ධමත්තමෙව වණ්ණයිස්සාම, විත්ථාරො පන නිද්දෙසෙ (මහානි. 1) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යථා ච ඉමස්මිං සුත්තෙ, එවං ඉතො පරං සබ්බසුත්තෙසු.
තත්ථ කාමන්ති මනාපියරූපාදිතෙභූමකධම්මසඞ්ඛාතං වත්ථුකාමං, කාමයමානස්සාති ඉච්ඡමානස්ස. තස්ස චෙ තං සමිජ්ඣතීති තස්ස කාමයමානස්ස සත්තස්ස තං කාමසඞ්ඛාතං වත්ථු සමිජ්ඣති චෙ, සචෙ සො තං ලභතීති වුත්තං හොති. අද්ධා පීතිමනො හොතීති එකංසං තුට්ඨචිත්තො හොති. ලද්ධාති ලභිත්වා. මච්චොති සත්තො. යදිච්ඡතීති යං ඉච්ඡති.
774. තස්ස චෙ කාමයානස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස කාමෙ ඉච්ඡමානස්ස, කාමෙන වා යායමානස්ස. ඡන්දජාතස්සාති ජාතතණ්හස්ස. ජන්තුනොති සත්තස්ස. තෙ කාමා පරිහායන්තීති තෙ කාමා පරිහායන්ති චෙ. සල්ලවිද්ධොව රුප්පතීති අථ අයොමයාදිනා සල්ලෙන විද්ධො විය පීළීයති.
775. තතියගාථාය සඞ්ඛෙපත්ථො – යො පන ඉමෙ කාමෙ තත්ථ ඡන්දරාගවික්ඛම්භනෙන වා සමුච්ඡෙදෙන වා අත්තනො පාදෙන සප්පස්ස සිරං ඉව පරිවජ්ජෙති. සො භික්ඛු සබ්බං ලොකං විසරිත්වා ඨිතත්තා ලොකෙ විසත්තිකාසඞ්ඛාතං තණ්හං සතො හුත්වා සමතිවත්තතීති.
776-8. තතො පරාසං තිස්සන්නං ගාථානං අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො එතං සාලික්ඛෙත්තාදිං ඛෙත්තං වා ඝරවත්ථාදිං වත්ථුං වා කහාපණසඞ්ඛාතං හිරඤ්ඤං වා ගොඅස්සභෙදං ගවාස්සං වා ඉත්ථිසඤ්ඤිකා ථියො වා ඤාතිබන්ධවාදී බන්ධූ වා අඤ්ඤෙ වා මනාපියරූපාදී පුථු කාමෙ අනුගිජ්ඣති, තං පුග්ගලං අබලසඞ්ඛාතා කිලෙසා බලීයන්ති සහන්ති මද්දන්ති, සද්ධාබලාදිවිරහෙන වා අබලං තං පුග්ගලං අබලා කිලෙසා බලීයන්ති, අබලත්තා බලීයන්තීති අත්ථො. අථ තං කාමගිද්ධං කාමෙ රක්ඛන්තං පරියෙසන්තඤ්ච සීහාදයො ච පාකටපරිස්සයා කායදුච්චරිතාදයො ච අපාකටපරිස්සයා මද්දන්ති, තතො අපාකටපරිස්සයෙහි අභිභූතං තං පුග්ගලං ජාතිආදිදුක්ඛං භින්නං නාවං උදකං විය අන්වෙති. තස්මා කායගතාසතිආදිභාවනාය ජන්තු සදා සතො හුත්වා වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවසෙන රූපාදීසු වත්ථුකාමෙසු සබ්බප්පකාරම්පි කිලෙසකාමං පරිවජ්ජෙන්තො කාමානි පරිවජ්ජයෙ. එවං තෙ කාමෙ පහාය තප්පහානකරමග්ගෙනෙව චතුබ්බිධම්පි තරෙ ඔඝං තරෙය්‍ය තරිතුං සක්කුණෙය්‍ය. තතො යථා පුරිසො උදකගරුකං නාවං සිඤ්චිත්වා ලහුකාය නාවාය අප්පකසිරෙනෙව පාරගූ භවෙය්‍ය, පාරං ගච්ඡෙය්‍ය, එවමෙව අත්තභාවනාවං කිලෙසූදකගරුකං සිඤ්චිත්වා ලහුකෙන අත්තභාවෙන පාරගූ භවෙය්‍ය, සබ්බධම්මපාරං නිබ්බානං ගතො භවෙය්‍ය, අරහත්තප්පත්තියා ගච්ඡෙය්‍ය ච, අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බාතීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණො ච බ්‍රාහ්මණී ච සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසූති.
පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය කාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.