11. විජයසුත්තවණ්ණනා

චරං වා යදි වා තිට්ඨන්ති නන්දසුත්තං. ‘‘විජයසුත්තං කායවිච්ඡන්දනිකසුත්ත’’න්තිපි වුච්චති. කා උප්පත්ති? ඉදං කිර සුත්තං ද්වීසු ඨානෙසු වුත්තං, තස්මා අස්ස දුවිධා උප්පත්ති. තත්ථ භගවතා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං අනුප්පත්වා, සාකියෙ විනෙත්වා නන්දාදයො පබ්බාජෙත්වා, අනුඤ්ඤාතාය මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජාය ආනන්දත්ථෙරස්ස භගිනී නන්දා, ඛෙමකසක්කරඤ්ඤො ධීතා අභිරූපනන්දා, ජනපදකල්‍යාණී නන්දාති තිස්සො නන්දායො පබ්බජිංසු. තෙන ච සමයෙන භගවා සාවත්ථියං විහරති. අභිරූපනන්දා අභිරූපා එව අහොසි දස්සනීයා පාසාදිකා, තෙනෙවස්සා අභිරූපනන්දාති නාමමකංසු. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාපි රූපෙන අත්තනා සදිසං න පස්සති. තා උභොපි රූපමදමත්තා ‘‘භගවා රූපං විවණ්ණෙති, ගරහති, අනෙකපරියායෙන රූපෙ ආදීනවං දස්සෙතී’’ති භගවතො උපට්ඨානං න ගච්ඡන්ති, දට්ඨුම්පි න ඉච්ඡන්ති. එවං අප්පසන්නා කස්මා පබ්බජිතාති චෙ? අගතියා. අභිරූපනන්දාය හි වාරෙය්‍යදිවසෙයෙව සාමිකො සක්‍යකුමාරො කාලමකාසි. අථ නං මාතාපිතරො අකාමකං පබ්බාජෙසුං. ජනපදකල්‍යාණී නන්දාපි ආයස්මන්තෙ නන්දෙ අරහත්තං පත්තෙ නිරාසා හුත්වා ‘‘මය්හං සාමිකො ච මාතා ච මහාපජාපති අඤ්ඤෙ ච ඤාතකා පබ්බජිතා, ඤාතීහි විනා දුක්ඛො ඝරාවාසො’’ති ඝරාවාසෙ අස්සාදමලභන්තී පබ්බජිතා, න සද්ධාය.

අථ භගවා තාසං ඤාණපරිපාකං විදිත්වා මහාපජාපතිං ආණාපෙසි ‘‘සබ්බාපි භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඔවාදං ආගච්ඡන්තූ’’ති. තා අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං පෙසෙන්ති. තතො භගවා ‘‘සම්පත්තෙ වාරෙ අත්තනාව ආගන්තබ්බං, න අඤ්ඤා පෙසෙතබ්බා’’ති ආහ. අථෙකදිවසං අභිරූපනන්දා අගමාසි. තං භගවා නිම්මිතරූපෙන සංවෙජෙත්වා ‘‘අට්ඨීනං නගරං කත’’න්ති ඉමාය ධම්මපදගාථාය –

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං;

උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිපත්ථිතං. (ථෙරීගා. 19);

‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;

තතො මානාභිසමයා, උපසන්තා චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 344; ථෙරීගා. 20) –

ඉමාහි ථෙරීගාථාහි ච අනුපුබ්බෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. අථෙකදිවසං සාවත්ථිවාසිනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා සමාදින්නුපොසථා සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ධම්මස්සවනත්ථාය ජෙතවනං ගන්ත්වා ධම්මස්සවනපරියොසානෙ භගවන්තං වන්දිත්වා නගරං පවිසන්ති. භික්ඛුනිසඞ්ඝොපි ධම්මකථං සුත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගච්ඡති. තත්ථ මනුස්සා ච භික්ඛුනියො ච භගවතො වණ්ණං භාසන්ති. චතුප්පමාණිකෙ හි ලොකසන්නිවාසෙ සම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා අප්පසීදන්තො නාම නත්ථි. රූපප්පමාණිකා හි පුග්ගලා භගවතො ලක්ඛණඛචිතමනුබ්‍යඤ්ජනවිචිත්‍රං සමුජ්ජලිතකෙතුමාලාබ්‍යාමප්පභාවිනද්ධමලඞ්කාරත්ථමිව ලොකස්ස සමුප්පන්නං රූපං දිස්වා පසීදන්ති, ඝොසප්පමාණිකා අනෙකසතෙසු ජාතකෙසු කිත්තිඝොසං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං කරවීකමධුරනිග්ඝොසං බ්‍රහ්මස්සරඤ්ච සුත්වා, ලූඛප්පමාණිකා පත්තචීවරාදිලූඛතං දුක්කරකාරිකලූඛතං වා දිස්වා, ධම්මප්පමාණිකා සීලක්ඛන්ධාදීසු යංකිඤ්චි ධම්මක්ඛන්ධං උපපරික්ඛිත්වා. තස්මා සබ්බට්ඨානෙසු භගවතො වණ්ණං භාසන්ති. ජනපදකල්‍යාණී නන්දා භික්ඛුනිපස්සයං පත්වාපි අනෙකපරියායෙන භගවතො වණ්ණං භාසන්තානං තෙසං සුත්වා භගවන්තං උපගන්තුකාමා හුත්වා භික්ඛුනීනං ආරොචෙසි. භික්ඛුනියො තං ගහෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු.

භගවා පටිකච්චෙව තස්සාගමනං විදිත්වා කණ්ටකෙන කණ්ටකං, ආණියා ච ආණිං නීහරිතුකාමො පුරිසො විය රූපෙනෙව රූපමදං විනෙතුං අත්තනො ඉද්ධිබලෙන පන්නරසසොළසවස්සුද්දෙසිකං අතිදස්සනීයං ඉත්ථිං පස්සෙ ඨත්වා බීජමානං අභිනිම්මිනි. නන්දා භික්ඛුනීහි සද්ධිං උපසඞ්කමිත්වා, භගවන්තං වන්දිත්වා, භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස අන්තරෙ නිසීදිත්වා, පාදතලා පභුති යාව කෙසග්ගා භගවතො රූපසම්පත්තිං දිස්වා පුන තං භගවතො පස්සෙ ඨිතං නිම්මතරූපඤ්ච දිස්වා ‘‘අහො අයං ඉත්ථී රූපවතී’’ති අත්තනො රූපමදං ජහිත්වා තස්සා රූපෙ අභිරත්තභාවා අහොසි. තතො භගවා තං ඉත්ථිං වීසතිවස්සප්පමාණං කත්වා දස්සෙසි. මාතුගාමො හි සොළසවස්සුද්දෙසිකොයෙව සොභති, න තතො උද්ධං. අථ තස්සා රූපපරිහානිං දිස්වා නන්දාය තස්මිං රූපෙ ඡන්දරාගො තනුකො අහොසි. තතො භගවා අවිජාතවණ්ණං, සකිංවිජාතවණ්ණං, මජ්ඣිමිත්ථිවණ්ණං, මහිත්ථිවණ්ණන්ති එවං යාව වස්සසතිකං ඔභග්ගං දණ්ඩපරායණං තිලකාහතගත්තං කත්වා, දස්සෙත්වා පස්සමානායෙව නන්දාය තස්සා මරණං උද්ධුමාතකාදිභෙදං කාකාදීහි සම්පරිවාරෙත්වා ඛජ්ජමානං දුග්ගන්ධං ජෙගුච්ඡපටිකූලභාවඤ්ච දස්සෙසි. නන්දාය තං කමං දිස්වා ‘‘එවමෙවං මමපි අඤ්ඤෙසම්පි සබ්බසාධාරණො අයං කමො’’ති අනිච්චසඤ්ඤා සණ්ඨාසි, තදනුසාරෙන ච දුක්ඛනත්තසඤ්ඤාපි, තයො භවා ආදිත්තමිව අගාරං අප්පටිසරණා හුත්වා උපට්ඨහිංසු. අථ භගවා ‘‘කම්මට්ඨානෙ පක්ඛන්තං නන්දාය චිත්ත’’න්ති ඤත්වා තස්සා සප්පායවසෙන ඉමා ගාථායො අභාසි –

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සයං;

උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිපත්ථිතං. (ථෙරීගා. 19);

‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉදං;

ධාතුසො සුඤ්ඤතො පස්ස, මා ලොකං පුනරාගමි;

භවෙ ඡන්දං විරාජෙත්වා, උපසන්තා චරිස්සසී’’ති. (සු. නි. 205);

ගාථාපරියොසානෙ නන්දා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. අථස්සා භගවා උපරිමග්ගාධිගමත්ථං සුඤ්ඤතපරිවාරං විපස්සනාකම්මට්ඨානං කථෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි. අයං තාවස්ස එකා උප්පත්ති.

භගවති පන රාජගහෙ විහරන්තෙ යා සා චීවරක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 326) විත්ථාරතො වුත්තසමුට්ඨානාය සාලවතියා ගණිකාය ධීතා ජීවකස්ස කනිට්ඨා සිරිමා නාම මාතු අච්චයෙන තං ඨානං ලභිත්වා ‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධ’’න්ති (ධ. ප. 223; ජා. 1.2.1) ඉමිස්සා ගාථාය වත්ථුම්හි පුණ්ණකසෙට්ඨිධීතරං අවමඤ්ඤිත්වා, භගවන්තං ඛමාපෙන්තී ධම්මදෙසනං සුත්වා, සොතාපන්නා හුත්වා අට්ඨ නිච්චභත්තානි පවත්තෙසි. තං ආරබ්භ අඤ්ඤතරො නිච්චභත්තිකො භික්ඛු රාගං උප්පාදෙසි. ආහාරකිච්චම්පි ච කාතුං අසක්කොන්තො නිරාහාරො නිපජ්ජීති ධම්මපදගාථාවත්ථුම්හි වුත්තං. තස්මිං තථානිපන්නෙයෙව සිරිමා කාලං කත්වා යාමභවනෙ සුයාමස්ස දෙවී අහොසි. අථ තස්සා සරීරස්ස අග්ගිකිච්චං නිවාරෙත්වා ආමකසුසානෙ රඤ්ඤා නික්ඛිපාපිතං සරීරං දස්සනාය භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අගමාසි, තම්පි භික්ඛුං ආදාය, තථා නාගරා ච රාජා ච. තත්ථ මනුස්සා භණන්ති ‘‘පුබ්බෙ සිරිමාය අට්ඨුත්තරසහස්සෙනාපි දස්සනං දුල්ලභං, තං දානජ්ජ කාකණිකායාපි දට්ඨුකාමො නත්ථී’’ති. සිරිමාපි දෙවකඤ්ඤා පඤ්චහි රථසතෙහි පරිවුතා තත්‍රාගමාසි. තත්‍රාපි භගවා සන්නිපතිතානං ධම්මදෙසනත්ථං ඉමං සුත්තං තස්ස භික්ඛුනො ඔවාදත්ථං ‘‘පස්ස චිත්තකතං බිම්බ’’න්ති (ධ. ප. 147) ඉමඤ්ච ධම්මපදගාථං අභාසි. අයමස්ස දුතියා උප්පත්ති.

195. තත්ථ චරං වාති සකලරූපකායස්ස ගන්තබ්බදිසාභිමුඛෙනාභිනීහාරෙන ගච්ඡන්තො වා. යදි වා තිට්ඨන්ති තස්සෙව උස්සාපනභාවෙන තිට්ඨන්තො වා. නිසින්නො උද වා සයන්ති තස්සෙව හෙට්ඨිමභාගසමිඤ්ජනඋපරිමභාගසමුස්සාපනභාවෙන නිසින්නො වා, තිරියං පසාරණභාවෙන සයන්තො වා. සමිඤ්ජෙති පසාරෙතීති තානි තානි පබ්බානි සමිඤ්ජෙති ච පසාරෙති ච.

එසා කායස්ස ඉඤ්ජනාති සබ්බාපෙසා ඉමස්සෙව සවිඤ්ඤාණකස්ස කායස්ස ඉඤ්ජනා චලනා ඵන්දනා, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤො කොචි චරන්තො වා පසාරෙන්තො වා, අපිච ඛො පන ‘‘චරාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස ගන්තබ්බදිසාභිමුඛො අභිනීහාරො හොති, දෙසන්තරෙ රූපන්තරපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘චර’’න්ති වුච්චති. තථා ‘‘තිට්ඨාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස සමුස්සාපනං හොති, උපරූපරිට්ඨානෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘තිට්ඨ’’න්ති වුච්චති. තථා ‘‘නිසීදාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස හෙට්ඨිමභාගසමිඤ්ජනඤ්ච උපරිමභාගසමුස්සාපනඤ්ච හොති, තථාභාවෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘නිසින්නො’’ති වුච්චති. තථා ‘‘සයාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජන්තෙ තංසමුට්ඨානා වායොධාතු කායං ඵරති, තෙනස්ස තිරියං පසාරණං හොති, තථාභාවෙන රූපපාතුභාවොති අත්ථො. තෙන ‘‘සය’’න්ති වුච්චති.

එවං චායමායස්මා යො කොචි ඉත්ථන්නාමො චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සයං යමෙතං තත්ථ තත්ථ ඉරියාපථෙ තෙසං තෙසං පබ්බානං සමිඤ්ජනප්පසාරණවසෙන සමිඤ්ජෙති පසාරෙතීති වුච්චති. තම්පි යස්මා සමිඤ්ජනප්පසාරණචිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ යථාවුත්තෙනෙව නයෙන හොති, තස්මා එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා, නත්ථෙත්ථ අඤ්ඤො කොචි, සුඤ්ඤමිදං කෙනචි චරන්තෙන වා පසාරෙන්තෙන වා සත්තෙන වා පුග්ගලෙන වා. කෙවලං පන –

‘‘චිත්තනානත්තමාගම්ම, නානත්තං හොති වායුනො;

වායුනානත්තතො නානා, හොති කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති. –

අයමෙත්ථ පරමත්ථො.

එවමෙතාය ගාථාය භගවා යස්මා එකස්මිං ඉරියාපථෙ චිරවිනියොගෙන කායපීළනං හොති, තස්ස ච විනොදනත්ථං ඉරියාපථපරිවත්තනං කරීයති, තස්මා ‘‘චරං වා’’තිආදීහි ඉරියාපථපටිච්ඡන්නං දුක්ඛලක්ඛණං දීපෙති, තථා චරණකාලෙ ඨානාදීනමභාවතො සබ්බමෙතං චරණාදිභෙදං ‘‘එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති භණන්තො සන්තතිපටිච්ඡන්නං අනිච්චලක්ඛණං. තාය තාය සාමග්ගියා පවත්තාය ‘‘එසා කායස්ස ඉඤ්ජනා’’ති ච අත්තපටික්ඛෙපෙන භණන්තො අත්තසඤ්ඤාඝනපටිච්ඡන්නං අනත්තලක්ඛණං දීපෙති.

196. එවං ලක්ඛණත්තයදීපනෙන සුඤ්ඤතකම්මට්ඨානං කථෙත්වා පුන සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකඅසුභදස්සනත්ථං ‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො’’ති ආරභි. තස්සත්ථො – යස්ස චෙසා කායස්ස ඉඤ්ජනා, ස්වායං කායො විසුද්ධිමග්ගෙ ද්වත්තිංසාකාරවණ්ණනායං වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදභෙදෙන අබ්‍යාපාරනයෙන ච පකාසිතෙහි සට්ඨාධිකෙහි තීහි අට්ඨිසතෙහි නවහි න්හාරුසතෙහි ච සංයුත්තත්තා අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො. තත්ථෙව පකාසිතෙන අග්ගපාදඞ්ගුලිතචාදිනා තචෙන ච නවපෙසිසතප්පභෙදෙන ච මංසෙන අවලිත්තත්තා තචමංසාවලෙපනො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලොති වෙදිතබ්බො. කිඤ්චෙත්ථ වෙදිතබ්බං සියා, යදි එස යා සා මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සකලසරීරතො සංකඩ්ඪිතා බදරට්ඨිප්පමාණා භවෙය්‍ය, තාය මක්ඛිකාපත්තසුඛුමච්ඡවියා නීලාදිරඞ්ගජාතෙන ගෙහභිත්ති විය පටිච්ඡන්නො න භවෙය්‍ය, අයං පන එවං සුඛුමායපි ඡවියා කායො පටිච්ඡන්නො පඤ්ඤාචක්ඛුවිරහිතෙහි බාලපුථුජ්ජනෙහි යථාභූතං න දිස්සති. ඡවිරාගරඤ්ජිතො හිස්ස පරමජෙගුච්ඡපටිකූලධම්මසඞ්ඛාතො තචොපි තචපලිවෙඨිතං යං තං පභෙදතො –

‘‘නවපෙසිසතා මංසා, අවලිත්තා කළෙවරෙ;

නානාකිමිකුලාකිණ්ණං, මිළ්හට්ඨානංව පූතිකා’’ති. –

එවං වුත්තං නවමංසසතම්පි, මංසාවලිත්තා යෙ තෙ –

‘‘නවන්හාරුසතා හොන්ති, බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ;

බන්ධන්ති අට්ඨිසඞ්ඝාතං, අගාරමිව වල්ලියා’’ති. –

තෙපි, න්හාරුසමුට්ඨිතානි පටිපාටියා අවට්ඨිතානි පූතීනි දුග්ගන්ධානි තීණි සට්ඨාධිකානි අට්ඨිසතානිපි යථාභූතං න දිස්සන්ති යතො අනාදියිත්වා තං මක්ඛිකාපත්තසුඛුමච්ඡවිං. යානි පනස්ස ඡවිරාගරත්තෙන තචෙන පලිවෙඨිතත්තා සබ්බලොකස්ස අපාකටානි නානප්පකාරානි අබ්භන්තරකුණපානි පරමාසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡනීයපටිකූලානි, තානිපි පඤ්ඤාචක්ඛුනා පටිවිජ්ඣිත්වා එවං පස්සිතබ්බො ‘‘අන්තපූරො උදරපූරො…පෙ… පිත්තස්ස ච වසාය චා’’ති.

197. තත්ථ අන්තස්ස පූරො අන්තපූරො. උදරස්ස පූරො උදරපූරො. උදරන්ති ච උදරියස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි ඨානනාමෙන ‘‘උදර’’න්ති වුත්තං. යකනපෙළස්සාති යකනපිණ්ඩස්ස. වත්ථිනොති මුත්තස්ස. ඨානූපචාරෙන පනෙතං ‘‘වත්ථී’’ති වුත්තං. පූරොති අධිකාරො, තස්මා යකනපෙළස්ස පූරො වත්ථිනො පූරොති එවං යොජෙතබ්බං. එස නයො හදයස්සාතිආදීසු. සබ්බානෙව චෙතානි අන්තාදීනි වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදභෙදෙන අබ්‍යාපාරනයෙන ච විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

199-200. එවං භගවා ‘‘න කිඤ්චෙත්ථ එකම්පි ගය්හූපගං මුත්තාමණිසදිසං අත්ථි, අඤ්ඤදත්ථු අසුචිපරිපූරොවායං කායො’’ති අබ්භන්තරකුණපං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව අබ්භන්තරකුණපං බහිනික්ඛමනකුණපෙන පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො පුබ්බෙ වුත්තඤ්ච සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘අථස්ස නවහි සොතෙහී’’ති ගාථාද්වයමාහ.

තත්ථ අථාති පරියායන්තරනිදස්සනං, අපරෙනාපි පරියායෙන අසුචිභාවං පස්සාති වුත්තං හොති. අස්සාති ඉමස්ස කායස්ස. නවහි සොතෙහීති උභොඅක්ඛිච්ඡිද්දකණ්ණච්ඡිද්දනාසාඡිද්දමුඛවච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙහි. අසුචි සවතීති සබ්බලොකපාකටනානප්පකාරපරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡඅසුචියෙව සවති, සන්දති, පග්ඝරති, න අඤ්ඤං කිඤ්චි අගරුචන්දනාදිගන්ධජාතං වා මණිමුත්තාදිරතනජාතං වා. සබ්බදාති තඤ්ච ඛො සබ්බදා රත්තිම්පි දිවාපි පුබ්බණ්හෙපි සායන්හෙපි තිට්ඨතොපි ගච්ඡතොපීති. කිං තං අසුචීති චෙ? ‘‘අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො’’තිආදි. එතස්ස හි ද්වීහි අක්ඛිච්ඡිද්දෙහි අපනීතතචමංසසදිසො අක්ඛිගූථකො, කණ්ණච්ඡිද්දෙහි රජොජල්ලසදිසො කණ්ණගූථකො, නාසාඡිද්දෙහි පුබ්බසදිසා සිඞ්ඝාණිකා ච සවති, මුඛෙන ච වමති. කිං වමතීති චෙ? එකදා පිත්තං, යදා අබද්ධපිත්තං කුප්පිතං හොති, තදා තං වමතීති අධිප්පායො. සෙම්හඤ්චාති න කෙවලඤ්ච පිත්තං, යම්පි උදරපටලෙ එකපත්ථපූරප්පමාණං සෙම්හං තිට්ඨති, තම්පි එකදා වමති. තං පනෙතං වණ්ණාදිතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.203-204, 210-211) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘සෙම්හඤ්චා’’ති ච-සද්දෙන සෙම්හඤ්ච අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං උදරියලොහිතාදිඅසුචිං වමතීති දස්සෙති. එවං සත්තහි ද්වාරෙහි අසුචිවමනං දස්සෙත්වා කාලඤ්ඤූ පුග්ගලඤ්ඤූ පරිසඤ්ඤූ ච භගවා තදුත්තරි ද්වෙ ද්වාරානි විසෙසවචනෙන අනාමසිත්වා අපරෙන පරියායෙන සබ්බස්මාපි කායා අසුචිසවනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කායම්හා සෙදජල්ලිකා’’ති. තත්ථ සෙදජල්ලිකාති සෙදො ච ලොණපටලමලභෙදා ජල්ලිකා ච, තස්ස ‘‘සවති සබ්බදා’’ති ඉමිනා සද්ධිං සම්බන්ධො.

201. එවං භගවා යථා නාම භත්තෙ පච්චමානෙ තණ්ඩුලමලඤ්ච උදකමලඤ්ච ඵෙණෙන සද්ධිං උට්ඨහිත්වා උක්ඛලිමුඛං මක්ඛෙත්වා බහි ගළති, තථා අසිතපීතාදිභෙදෙ ආහාරෙ කම්මජෙන අග්ගිනා පච්චමානෙ යං අසිතපීතාදිමලං උට්ඨහිත්වා ‘‘අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො’’තිආදිනා භෙදෙන නික්ඛමන්තං අක්ඛිආදීනි මක්ඛෙත්වා බහි ගළති, තස්සාපි වසෙන ඉමස්ස කායස්ස අසුචිභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි යං ලොකෙ උත්තමඞ්ගසම්මතං සීසං අතිවිසිට්ඨභාවතො පච්චෙන්තා වන්දනෙය්‍යානම්පි වන්දනං න කරොන්ති, තස්සාපි නිස්සාරතාය අසුචිතාය චස්ස අසුචිභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අථස්ස සුසිරං සීස’’න්ති ඉමං ගාථමාහ.

තත්ථ සුසිරන්ති ඡිද්දං. මත්ථලුඞ්ගස්ස පූරිතන්ති දධිභරිතඅලාබුකං විය මත්ථලුඞ්ගභරිතං. තඤ්ච පනෙතං මත්ථලුඞ්ගං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුභතො නං මඤ්ඤති බාලොති තමෙනං එවං නානාවිධකුණපභරිතම්පි කායං දුච්චින්තිතචින්තී බාලො සුභතො මඤ්ඤති, සුභං සුචිං ඉට්ඨං කන්තං මනාපන්ති තීහිපි තණ්හාදිට්ඨිමානමඤ්ඤනාහි මඤ්ඤති. කස්මා? යස්මා අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො චතුසච්චපටිච්ඡාදකෙන මොහෙන පුරක්ඛතො, චොදිතො, පවත්තිතො, ‘‘එවං ආදිය, එවං අභිනිවිස එවං මඤ්ඤාහී’’ති ගාහිතොති අධිප්පායො. පස්ස යාව අනත්ථකරා චායං අවිජ්ජාති.

202. එවං භගවා සවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි අවිඤ්ඤාණකවසෙන දස්සෙතුං, යස්මා වා චක්කවත්තිරඤ්ඤොපි කායො යථාවුත්තකුණපභරිතොයෙව හොති, තස්මා සබ්බප්පකාරෙනපි සම්පත්තිභවෙ අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි විපත්තිභවෙ දස්සෙතුං ‘‘යදා ච සො මතො සෙතී’’ති ගාථමාහ.

තස්සත්ථො – ස්වායමෙවංවිධො කායො යදා ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණාපගමෙන මතො වාතභරිතභස්තා විය උද්ධුමාතකො වණ්ණපරිභෙදෙන විනීලකො සුසානස්මිං නිරත්ථංව කලිඞ්ගරං ඡඩ්ඩිතත්තා අපවිද්ධො සෙති, අථ ‘‘න දානිස්ස පුන උට්ඨානං භවිස්සතී’’ති එකංසතොයෙව අනපෙක්ඛා හොන්ති ඤාතයො. තත්ථ මතොති අනිච්චතං දස්සෙති, සෙතීති නිරීහකත්තං. තදුභයෙන ච ජීවිතබලමදප්පහානෙ නියොජෙති. උද්ධුමාතොති සණ්ඨානවිපත්තිං දස්සෙති, විනීලකොති ඡවිරාගවිපත්තිං. තදුභයෙන ච රූපමදප්පහානෙ වණ්ණපොක්ඛරතං පටිච්ච මානප්පහානෙ ච නියොජෙති. අපවිද්ධොති ගහෙතබ්බාභාවං දස්සෙති, සුසානස්මින්ති අන්තො අධිවාසෙතුමනරහං ජිගුච්ඡනීයභාවං. තදුභයෙනපි ‘‘මම’’න්ති ගාහස්ස සුභසඤ්ඤාය ච පහානෙ නියොජෙති. අනපෙක්ඛා හොන්ති ඤාතයොති පටිකිරියාභාවං දස්සෙති, තෙන ච පරිවාරමදප්පහානෙ නියොජෙති.

203. එවමිමාය ගාථාය අපරිභින්නාවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිභින්නවසෙනාපි දස්සෙතුං ‘‘ඛාදන්ති න’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ යෙ චඤ්ඤෙති යෙ ච අඤ්ඤෙපි කාකකුලලාදයො කුණපභක්ඛා පාණිනො සන්ති, තෙපි නං ඛාදන්තීති අත්ථො. සෙසං උත්තානමෙව.

204. එවං ‘‘චරං වා’’තිආදිනා නයෙන සුඤ්ඤතකම්මට්ඨානවසෙන, ‘‘අට්ඨිනහාරුසංයුත්තො’’තිආදිනා සවිඤ්ඤාණකාසුභවසෙන ‘‘යදා ච සො මතො සෙතී’’තිආදිනා අවිඤ්ඤාණකාසුභවසෙන කායං දස්සෙත්වා එවං නිච්චසුඛත්තභාවසුඤ්ඤෙ එකන්තඅසුභෙ චාපි කායස්මිං ‘‘සුභතො නං මඤ්ඤති බාලො, අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො’’ති ඉමිනා බාලස්ස වුත්තිං පකාසෙත්වා අවිජ්ජාමුඛෙන ච වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ පණ්ඩිතස්ස වුත්තිං පරිඤ්ඤාමුඛෙන ච විවට්ටං දස්සෙතුං ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචන’’න්ති ආරභි.

තත්ථ සුත්වානාති යොනිසො නිසාමෙත්වා. බුද්ධවචනන්ති කායවිච්ඡන්දනකරං බුද්ධවචනං. භික්ඛූති සෙක්ඛො වා පුථුජ්ජනො වා. පඤ්ඤාණවාති පඤ්ඤාණං වුච්චති විපස්සනා අනිච්චාදිප්පකාරෙසු පවත්තත්තා, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉධාති සාසනෙ. සො ඛො නං පරිජානාතීති සො ඉමං කායං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. කථං? යථා නාම කුසලො වාණිජො ඉදඤ්චිදඤ්චාති භණ්ඩං ඔලොකෙත්වා ‘‘එත්තකෙන ගහිතෙ එත්තකො නාම උදයො භවිස්සතී’’ති තුලයිත්වා තථා කත්වා පුන සඋදයං මූලං ගණ්හන්තො තං භණ්ඩං ඡඩ්ඩෙති, එවමෙවං ‘‘අට්ඨින්හාරුආදයො ඉමෙ කෙසලොමාදයො චා’’ති ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, ‘‘අනිච්චා එතෙ ධම්මා දුක්ඛා අනත්තා’’ති තුලයන්තො තීරණපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, එවං තීරයිත්වා අරියමග්ගං පාපුණන්තො තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානාති. සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකඅසුභවසෙන වා පස්සන්තො ඤාතපරිඤ්ඤාය පරිජානාති, අනිච්චාදිවසෙන පස්සන්තො තීරණපරිඤ්ඤාය, අරහත්තමග්ගෙන තතො ඡන්දරාගං අපකඩ්ඪිත්වා තං පජහන්තො පහානපරිඤ්ඤාය පරිජානාති.

කස්මා සො එවං පරිජානාතීති චෙ? යථාභූතඤ්හි පස්සති, යස්මා යථාභූතං පස්සතීති අත්ථො. ‘‘පඤ්ඤාණවා’’තිආදිනා එව ච එතස්මිං අත්ථෙ සිද්ධෙ යස්මා බුද්ධවචනං සුත්වා තස්ස පඤ්ඤාණවත්තං හොති, යස්මා ච සබ්බජනස්ස පාකටොපායං කායො අසුත්වා බුද්ධවචනං න සක්කා පරිජානිතුං, තස්මා තස්ස ඤාණහෙතුං ඉතො බාහිරානං එවං දට්ඨුං අසමත්ථතඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සුත්වාන බුද්ධවචන’’න්ති ආහ. නන්දාභික්ඛුනිං තඤ්ච විපල්ලත්ථචිත්තං භික්ඛුං ආරබ්භ දෙසනාපවත්තිතො අග්ගපරිසතො තප්පටිපත්තිප්පත්තානං භික්ඛුභාවදස්සනතො ච ‘‘භික්ඛූ’’ති ආහ.

205. ඉදානි ‘‘යථාභූතඤ්හි පස්සතී’’ති එත්ථ යථා පස්සන්තො යථාභූතං පස්සති, තං දස්සෙතුං ආහ ‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉද’’න්ති. තස්සත්ථො – යථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකාසුභං ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණානං අනපගමා චරති, තිට්ඨති, නිසීදති, සයති; තථා එතං එතරහි සුසානෙ සයිතං අවිඤ්ඤාණකම්පි පුබ්බෙ තෙසං ධම්මානං අනපගමා අහොසි. යථා ච එතං එතරහි මතසරීරං තෙසං ධම්මානං අපගමා න චරති, න තිට්ඨති, න නිසීදති, න සෙය්‍යං කප්පෙති, තථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකම්පි තෙසං ධම්මානං අපගමා භවිස්සති. යථා ච ඉදං සවිඤ්ඤාණකං එතරහි න සුසානෙ මතං සෙති, න උද්ධුමාතකාදිභාවමුපගතං, තථා එතං එතරහි මතසරීරම්පි පුබ්බෙ අහොසි. යථා පනෙතං එතරහි අවිඤ්ඤාණකාසුභං මතං සුසානෙ සෙති, උද්ධුමාතකාදිභාවඤ්ච උපගතං, තථා ඉදං සවිඤ්ඤාණකම්පි භවිස්සතීති.

තත්ථ යථා ඉදං තථා එතන්ති අත්තනා මතස්ස සරීරස්ස සමානභාවං කරොන්තො බාහිරෙ දොසං පජහති. යථා එතං තථා ඉදන්ති මතසරීරෙන අත්තනො සමානභාවං කරොන්තො අජ්ඣත්තිකෙ රාගං පජහති. යෙනාකාරෙන උභයං සභං කරොති, තං පජානන්තො උභයත්ථ මොහං පජහති. එවං යථාභූතදස්සනෙන පුබ්බභාගෙයෙව අකුසලමූලප්පහානං සාධෙත්වා, යස්මා එවං පටිපන්නො භික්ඛු අනුපුබ්බෙන අරහත්තමග්ගං පත්වා සබ්බං ඡන්දරාගං විරාජෙතුං සමත්ථො හොති, තස්මා ආහ ‘‘අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, කායෙ ඡන්දං විරාජයෙ’’ති. එවං පටිපන්නො භික්ඛු අනුපුබ්බෙනාති පාඨසෙසො.

206. එවං සෙක්ඛභූමිං දස්සෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡන්දරාගවිරත්තො සො’’ති. තස්සත්ථො – සො භික්ඛු අරහත්තමග්ගඤාණෙන පඤ්ඤාණවා මග්ගානන්තරං ඵලං පාපුණාති, අථ සබ්බසො ඡන්දරාගස්ස පහීනත්තා ‘‘ඡන්දරාගවිරත්තො’’ති ච, මරණාභාවෙන පණීතට්ඨෙන වා අමතං සබ්බසඞ්ඛාරවූපසමනතො සන්තිං තණ්හාසඞ්ඛාතවානාභාවතො නිබ්බානං, චවනාභාවතො අච්චුතන්ති සංවණ්ණිතං පදමජ්ඣගාති ච වුච්චති. අථ වා සො භික්ඛු අරහත්තමග්ගඤාණෙන පඤ්ඤාණවා මග්ගානන්තරඵලෙ ඨිතො ඡන්දරාගවිරත්තො නාම හොති, වුත්තප්පකාරඤ්ච පදමජ්ඣගාති වෙදිතබ්බො. තෙන ‘‘ඉදමස්ස පහීනං, ඉදඤ්චානෙන ලද්ධ’’න්ති දීපෙති.

207-208. එවං සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකවසෙන අසුභකම්මට්ඨානං සහ නිප්ඵත්තියා කථෙත්වා පුන සඞ්ඛෙපදෙසනාය එවං මහතො ආනිසංසස්ස අන්තරායකරං පමාදවිහාරං ගරහන්තො ‘‘ද්විපාදකොය’’න්ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ කිඤ්චාපි අපාදකාදයොපි කායා අසුචීයෙව, ඉධාධිකාරවසෙන පන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන වා, යස්මා වා අඤ්ඤෙ අසුචිභූතාපි කායා ලොණම්බිලාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා මනුස්සානං භොජනෙපි උපනීයන්ති, න ත්වෙව මනුස්සකායො, තස්මා අසුචිතරභාවමස්ස දස්සෙන්තොපි ‘‘ද්විපාදකො’’ති ආහ.

අයන්ති මනුස්සකායං දස්සෙති. දුග්ගන්ධො පරිහීරතීති දුග්ගන්ධො සමානො පුප්ඵගන්ධාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා පරිහීරති. නානාකුණපපරිපූරොති කෙසාදිඅනෙකප්පකාරකුණපභරිතො. විස්සවන්තො තතො තතොති පුප්ඵගන්ධාදීහි පටිච්ඡාදෙතුං ඝටෙන්තානම්පි තං වායාමං නිප්ඵලං කත්වා නවහි ද්වාරෙහි ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි, ලොමකූපෙහි ච සෙදජල්ලිකං විස්සවන්තොයෙව. තත්ථ දානි පස්සථ – එතාදිසෙන කායෙන යො පුරිසො වා ඉත්ථී වා කොචි බාලො මඤ්ඤෙ උණ්ණමෙතවෙ තණ්හාදිට්ඨිමානමඤ්ඤනාහි ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ‘‘නිච්චො’’ති වාතිආදිනා නයෙන යො උණ්ණමිතුං මඤ්ඤෙය්‍ය, පරං වා ජාතිආදීහි අවජානෙය්‍ය අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්තො, කිමඤ්ඤත්‍ර අදස්සනා ඨපෙත්වා අරියමග්ගෙන අරියසච්චදස්සනාභාවං කිමඤ්ඤං තස්ස එවං උණ්ණමාවජානනකාරණං සියාති.

දෙසනාපරියොසානෙ නන්දා භික්ඛුනී සංවෙගමාපාදි – ‘‘අහො වත රෙ, අහං බාලා, යා මංයෙව ආරබ්භ එවං විවිධධම්මදෙසනාපවත්තකස්ස භගවතො උපට්ඨානං නාගමාසි’’න්ති. එවං සංවිග්ගා ච තමෙව ධම්මදෙසනං සමන්නාහරිත්වා තෙනෙව කම්මට්ඨානෙන කතිපයදිවසබ්භන්තරෙ අරහත්තං සච්ඡාකාසි. දුතියට්ඨානෙපි කිර දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, සිරිමා දෙවකඤ්ඤා අනාගාමිඵලං පත්තා, සො ච භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය විජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.