16. සට්ඨිකූටපෙතවත්ථුවණ්ණනා

කිං නු උම්මත්තරූපොවාති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ අඤ්ඤතරං පෙතං ආරබ්භ වුත්තං. අතීතෙ කිර බාරාණසිනගරෙ අඤ්ඤතරො පීඨසප්පී සාලිත්තකපයොගෙ කුසලො, තහිං සක්ඛරඛිපනසිප්පෙ නිප්ඵත්තිං ගතො නගරද්වාරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ නිසීදිත්වා සක්ඛරපහාරෙහි හත්ථිඅස්සමනුස්සරථකූටාගාරධජපුණ්ණඝටාදිරූපානි නිග්‍රොධපත්තෙසු දස්සෙති. නගරදාරකා අත්තනො කීළනත්ථාය මායකඩ්ඪමාසකාදීනි දත්වා යථාරුචි තානි සිප්පානි කාරාපෙන්ති.

අථෙකදිවසං බාරාණසිරාජා නගරතො නික්ඛමිත්වා තං නිග්‍රොධමූලං උපගතො නිග්‍රොධපත්තෙසු හත්ථිරූපාදිවසෙන නානාවිධරූපවිභත්තියො අප්පිතා දිස්වා මනුස්සෙ පුච්ඡි – ‘‘කෙන නු ඛො ඉමෙසු නිග්‍රොධපත්තෙසු එවං නානාවිධරූපවිභත්තියො කතා’’ති? මනුස්සා තං පීඨසප්පිං දස්සෙසුං ‘‘දෙව, ඉමිනා කතා’’ති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා එවමාහ – ‘‘සක්කා නු ඛො, භණෙ, මයා දස්සිතස්ස එකස්ස පුරිසස්ස කථෙන්තස්ස අජානන්තස්සෙව කුච්ඡියං අජලණ්ඩිකාහි පූරෙතු’’න්ති? ‘‘සක්කා, දෙවා’’ති. රාජා තං අත්තනො රාජභවනං නෙත්වා බහුභාණිකෙ පුරොහිතෙ නිබ්බින්නරූපො පුරොහිතං පක්කොසාපෙත්වා තෙන සහ විවිත්තෙ ඔකාසෙ සාණිපාකාරපරික්ඛිත්තෙ නිසීදිත්වා මන්තයමානො පීඨසප්පිං පක්කොසාපෙසි. පීඨසප්පී නාළිමත්තා අජලණ්ඩිකා ආදායාගන්ත්වා රඤ්ඤො ආකාරං ඤත්වා පුරොහිතාභිමුඛො නිසින්නො තෙන මුඛෙ විවටෙ සාණිපාකාරවිවරෙන එකෙකං අජලණ්ඩිකං තස්ස ගලමූලෙ පතිට්ඨාපෙසි. සො ලජ්ජාය උග්ගිලිතුං අසක්කොන්තො සබ්බා අජ්ඣොහරි. අථ නං රාජා අජලණ්ඩිකාහි පූරිතොදරං විස්සජ්ජි – ‘‘ගච්ඡ, බ්‍රාහ්මණ, ලද්ධං තයා බහුභාණිතාය ඵලං, මද්දනඵලපියඞ්ගුතචාදීහි අභිසඞ්ඛතං පානකං පිවිත්වා උච්ඡඩ්ඩෙහි, එවං තෙ සොත්ථි භවිස්සතී’’ති. තස්ස ච පීඨසප්පිස්ස තෙන කම්මෙන අත්තමනො හුත්වා චුද්දස ගාමෙ අදාසි. සො ගාමෙ ලභිත්වා අත්තානං සුඛෙන්තො පීණෙන්තො පරිජනම්පි සුඛෙන්තො පීණෙන්තො සමණබ්‍රාහ්මණාදීනං යථාරහං කිඤ්චි දෙන්තො දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච අත්ථං අහාපෙන්තො සුඛෙනෙව ජීවති, අත්තනො සන්තිකං උපගතානං සිප්පං සික්ඛන්තානං භත්තවෙතනං දෙති.

අථෙකො පුරිසො තස්ස සන්තිකං උපගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘සාධු, ආචරිය, මම්පි එතං සිප්පං සික්ඛාපෙහි, මය්හං පන අලං භත්තවෙතනෙනා’’ති. සො තං පුරිසං තං සිප්පං සික්ඛාපෙසි. සො සික්ඛිතසිප්පො සිප්පං වීමංසිතුකාමො ගන්ත්වා ගඞ්ගාතීරෙ නිසින්නස්ස සුනෙත්තස්ස නාම පච්චෙකබුද්ධස්ස සක්ඛරාභිඝාතෙන සීසං භින්දි. පච්චෙකබුද්ධො තත්ථෙව ගඞ්ගාතීරෙ පරිනිබ්බායි. මනුස්සා තං පවත්තිං සුත්වා තං පුරිසං තත්ථෙව ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙසුං. සො කාලකතො අවීචිමහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා බහූනි වස්සසහස්සානි නිරයෙ පච්චිත්වා තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරස්ස අවිදූරෙ පෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස කම්මස්ස සරික්ඛකෙන විපාකෙන භවිතබ්බන්ති කම්මවෙගුක්ඛිත්තානි පුබ්බණ්හසමයං මජ්ඣන්හිකසමයං සායන්හසමයඤ්ච සට්ඨි අයොකූටසහස්සානි මත්ථකෙ නිපතන්ති. සො ඡින්නභින්නසීසො අධිමත්තවෙදනාප්පත්තො භූමියං නිපතති, අයොකූටෙසු පන අපගතමත්තෙසු පටිපාකතිකසිරො තිට්ඨති.

අථෙකදිවසං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ගිජ්ඣකූටපබ්බතා ඔතරන්තො තං දිස්වා –

806. ‘‘කිං නු උම්මත්තරූපොව, මිගො භන්තොව ධාවසි;

නිස්සංසයං පාපකම්මන්තො, කිං නු සද්දායසෙ තුව’’න්ති. –

ඉමාය ගාථාය පටිපුච්ඡි. තත්ථ උම්මත්තරූපොවාති උම්මත්තකසභාවො විය උම්මාදප්පත්තො විය. මිගො භන්තොව ධාවසීති භන්තමිගො විය ඉතො චිතො ච ධාවසි. සො හි තෙසු අයොකූටෙසු නිපතන්තෙසු පරිත්තාණං අපස්සන්තො ‘‘න සියා නු ඛො එවං පහාරො’’ති ඉතොපි එත්තොපි පලායති. තෙ පන කම්මවෙගුක්ඛිත්තා යත්ථ කත්ථචි ඨිතස්ස මත්ථකෙයෙව නිපතන්ති. කිං නු සද්දායසෙ තුවන්ති කිං නු ඛො තුවං සද්දං කරොසි, අතිවිය විස්සරං කරොන්තො විචරසි.

තං සුත්වා පෙතො –

807. ‘‘අහං භදන්තෙ පෙතොම්හි, දුග්ගතො යමලොකිකො;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතො.

808. ‘‘සට්ඨි කූටසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සබ්බසො;

සීසෙ මය්හං නිපතන්ති, තෙ භින්දන්ති ච මත්ථක’’න්ති. –

ද්වීහි ගාථාහි පටිවචනං අදාසි. තත්ථ සට්ඨි කූටසහස්සානීති සට්ඨිමත්තානි අයොකූටසහස්සානි. පරිපුණ්ණානීති අනූනානි. සබ්බසොති සබ්බභාගතො. තස්ස කිර සට්ඨියා අයොකූටසහස්සානං පතනප්පහොනකං මහන්තං පබ්බතකූටප්පමාණං සීසං නිබ්බත්ති. තං තස්ස වාලග්ගකොටිනිතුදනමත්තම්පි ඨානං අසෙසෙත්වා තානි කූටානි පතන්තානි මත්ථකං භින්දන්ති, තෙන සො අට්ටස්සරං කරොති. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බසො සීසෙ මය්හං නිපතන්ති, තෙ භින්දන්ති ච මත්ථක’’න්ති.

අථ නං ථෙරො කතකම්මං පුච්ඡන්තො –

809. ‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කිස්ස කම්මවිපාකෙන, ඉදං දුක්ඛං නිගච්ඡසි.

810. ‘‘සට්ඨි කූටසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සබ්බසො;

සීසෙ තුය්හං නිපතන්ති, තෙ භින්දන්ති ච මත්ථක’’න්ති. –

ද්වෙ ගාථා අභාසි.

තස්ස පෙතො අත්තනා කතකම්මං ආචික්ඛන්තො –

811. ‘‘අථද්දසාසිං සම්බුද්ධං, සුනෙත්තං භාවිතින්ද්‍රියං;

නිසින්නං රුක්ඛමූලස්මිං, ඣායන්තං අකුතොභයං.

812. ‘‘සාලිත්තකප්පහාරෙන, භින්දිස්සං තස්ස මත්ථකං;

තස්සකම්මවිපාකෙන, ඉදං දුක්ඛං නිගච්ඡිසං.

813. ‘‘සට්ඨි කූටසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සබ්බසො;

සීසෙ මය්හං නිපතන්ති, තෙ භින්දන්ති ච මත්ථක’’න්ති. –

තිස්සො ගාථායො අභාසි.

811. තත්ථ සම්බුද්ධන්ති පච්චෙකසම්බුද්ධං. සුනෙත්තන්ති එවංනාමකං. භාවිතින්ද්‍රියන්ති අරියමග්ගභාවනාය භාවිතසද්ධාදිඉන්ද්‍රියං.

812-13. සාලිත්තකප්පහාරෙනාති සාලිත්තකං වුච්චති ධනුකෙන, අඞ්ගුලීහි එව වා සක්ඛරඛිපනපයොගො. තථා හි සක්ඛරාය පහාරෙනාති වා පාඨො. භින්දිස්සන්ති භින්දිං.

තං සුත්වා ථෙරො ‘‘අත්තනො කතකම්මානුරූපමෙව ඉදානි පුරාණකම්මස්ස ඉදං ඵලං පටිලභතී’’ති දස්සෙන්තො –

814. ‘‘ධම්මෙන තෙ කාපුරිස;

සට්ඨි කූටසහස්සානි, පරිපුණ්ණානි සබ්බසො;

සීසෙ තුය්හං නිපතන්ති, තෙ භින්දන්ති ච මත්ථක’’න්ති. –

ඔසානගාථමාහ. තත්ථ ධම්මෙනාති අනුරූපකාරණෙන. තෙති තව, තස්මිං පච්චෙකබුද්ධෙ අපරජ්ඣන්තෙන තයා කතස්ස පාපකම්මස්ස අනුච්ඡවිකමෙවෙතං ඵලං තුය්හං උපනීතං. තස්මා කෙනචි දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා අපි සම්මාසම්බුද්ධෙනපි අප්පටිබාහනීයමෙතන්ති දස්සෙති.

එවඤ්ච පන වත්වා තතො නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො සායන්හසමයෙ සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙන්තො පච්චෙකබුද්ධානං ගුණානුභාවං කම්මානඤ්ච අවඤ්ඣතං පකාසෙසි, මහාජනො සංවෙගජාතො හුත්වා පාපං පහාය දානාදිපුඤ්ඤනිරතො අහොසීති.

සට්ඨිකූටපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති ඛුද්දක-අට්ඨකථාය පෙතවත්ථුස්මිං

සොළසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස

චතුත්ථස්ස මහාවග්ගස්ස අත්ථසංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනකථා

එත්තාවතා ච –

යෙ තෙ පෙතෙසු නිබ්බත්තා, සත්තා දුක්කටකාරිනො;

යෙහි කම්මෙහි තෙසං තං, පාපකං කටුකප්ඵලං.

පච්චක්ඛතො විභාවෙන්තී, පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙහි ච;

යා දෙසනානියාමෙන, සතං සංවෙගවඩ්ඪනී.

යං කථාවත්ථුකුසලා, සුපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා;

පෙතවත්ථූති නාමෙන, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො.

තස්ස අත්ථං පකාසෙතුං, පොරාණට්ඨකථානයං;

නිස්සාය යා සමාරද්ධා, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

යා තත්ථ පරමත්ථානං, තත්ථ තත්ථ යථාරහං;

පකාසනා පරමත්ථ-දීපනී නාම නාමතො.

සම්පත්තා පරිනිට්ඨානං, අනාකුලවිනිච්ඡයා;

සා පන්නරසමත්තාය, පාළියා භාණවාරතො.

ඉති තං සඞ්ඛරොන්තෙන, යං තං අධිගතං මයා;

පුඤ්ඤං තස්සානුභාවෙන, ලොකනාථස්ස සාසනං.

ඔගාහෙත්වා විසුද්ධාය, සීලාදිපටිපත්තියා;

සබ්බෙපි දෙහිනො හොන්තු, විමුත්තිරසභාගිනො.

චිරං තිට්ඨතු ලොකස්මිං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනං;

තස්මිං සගාරවා නිච්චං, හොන්තු සබ්බෙපි පාණිනො.

සම්මා වස්සතු කාලෙන, දෙවොපි ජගතීපති;

සද්ධම්මනිරතො ලොකං, ධම්මෙනෙව පසාසතූති.

ඉති බදරතිත්ථවිහාරවාසිනා මුනිවරයතිනා

භදන්තෙන ආචරියධම්මපාලෙන කතා පෙතවත්ථුඅත්ථසංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පෙතවත්ථු-අට්ඨකථා සමත්තා.