1. අම්බසක්කරපෙතවත්ථුවණ්ණනා

වෙසාලී නාම නගරත්ථි වජ්ජීනන්ති ඉදං අම්බසක්කරපෙතවත්ථු. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති ජෙතවනෙ විහරන්තෙ අම්බසක්කරො නාම ලිච්ඡවිරාජා මිච්ඡාදිට්ඨිකො නත්ථිකවාදො වෙසාලියං රජ්ජං කාරෙසි. තෙන ච සමයෙන වෙසාලිනගරෙ අඤ්ඤතරස්ස වාණිජස්ස ආපණසමීපෙ චික්ඛල්ලං හොති, තත්ථ බහූ ජනා උප්පතිත්වා අතික්කමන්තා කිලමන්ති, කෙචි කද්දමෙන ලිම්පන්ති. තං දිස්වා සො වාණිජො ‘‘මා ඉමෙ මනුස්සා කලලං අක්කමිංසූ’’ති අපගතදුග්ගන්ධං සඞ්ඛවණ්ණපටිභාගං ගොසීසට්ඨිං ආහරාපෙත්වා නික්ඛිපාපෙසි. පකතියා ච සීලවා අහොසි අක්කොධනො සණ්හවාචො, පරෙසඤ්ච යථාභූතං ගුණං කිත්තෙති.

සො එකස්මිං දිවසෙ අත්තනො සහායස්ස න්හායන්තස්ස පමාදෙන අනොලොකෙන්තස්ස නිවාසනවත්ථං කීළාධිප්පායෙන අපනිධාය තං දුක්ඛාපෙත්වා අදාසි. භාගිනෙය්‍යො පනස්ස චොරිකාය පරගෙහතො භණ්ඩං ආහරිත්වා තස්සෙව ආපණෙ නික්ඛිපි. භණ්ඩසාමිකා වීමංසන්තා භණ්ඩෙන සද්ධිං තස්ස භාගිනෙය්‍යං තඤ්ච රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා ‘‘ඉමස්ස සීසං ඡින්දථ, භාගිනෙය්‍යං පනස්ස සූලෙ ආරොපෙථා’’ති ආණාපෙසි. රාජපුරිසා තථා අකංසු. සො කාලං කත්වා භුම්මදෙවෙසු උප්පජ්ජි. සො ගොසීසෙන සෙතුනො කතත්තා සෙතවණ්ණං දිබ්බං මනොජවං අස්සාජානීයං පටිලභි, ගුණවන්තානං වණ්ණකථනෙන තස්ස ගත්තතො දිබ්බගන්ධො වායති, සාටකස්ස පන අපනිහිතත්තා නග්ගො අහොසි. සො අත්තනා පුබ්බෙ කතකම්මං ඔලොකෙන්තො තදනුසාරෙන අත්තනො භාගිනෙය්‍යං සූලෙ ආරොපිතං දිස්වා කරුණාය චොදියමානො මනොජවං අස්සං අභිරුහිත්වා අඩ්ඪරත්තිසමයෙ තස්ස සූලා රොපිතට්ඨානං ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨිතො ‘‘ජීව, භො, ජීවිතමෙව සෙය්‍යො’’ති දිවසෙ දිවසෙ වදති.

තෙන ච සමයෙන අම්බසක්කරො රාජා හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පදක්ඛිණං කරොන්තො අඤ්ඤතරස්මිං ගෙහෙ වාතපානං විවරිත්වා රාජවිභූතිං පස්සන්තිං එකං ඉත්ථිං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා පච්ඡාසනෙ නිසින්නස්ස පුරිසස්ස ‘‘ඉමං ඝරං ඉමඤ්ච ඉත්ථිං උපධාරෙහී’’ති සඤ්ඤං දත්වා අනුක්කමෙන අත්තනො රාජගෙහං පවිට්ඨො තං පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ, භණෙ, තස්සා ඉත්ථියා සසාමිකභාවං වා අසාමිකභාවං වා ජානාහී’’ති. සො ගන්ත්වා තස්සා සසාමිකභාවං ඤත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තස්සා ඉත්ථියා පරිග්ගහණූපායං චින්තෙන්තො තස්සා සාමිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘එහි, භණෙ, මං උපට්ඨාහී’’ති ආහ. සො අනිච්ඡන්තොපි ‘‘රාජා අත්තනො වචනං අකරොන්තෙ මයි රාජදණ්ඩං කරෙය්‍යා’’ති භයෙන රාජුපට්ඨානං සම්පටිච්ඡිත්වා දිවසෙ දිවසෙ රාජුපට්ඨානං ගච්ඡති. රාජාපි තස්ස භත්තවෙතනං දාපෙත්වා කතිපයදිවසාතික්කමෙන පාතොව උපට්ඨානං ආගතං එවමාහ – ‘‘ගච්ඡ, භණෙ, අමුම්හි ඨානෙ එකා පොක්ඛරණී අත්ථි, තතො අරුණවණ්ණමත්තිකං රත්තුප්පලානි ච ආනෙහි, සචෙ අජ්ජෙව නාගච්ඡෙය්‍යාසි, ජීවිතං තෙ නත්ථී’’ති. තස්මිඤ්ච ගතෙ ද්වාරපාලං ආහ – ‘‘අජ්ජ අනත්ථඞ්ගතෙ එව සූරියෙ සබ්බද්වාරානි ථකෙතබ්බානී’’ති.

සා ච පොක්ඛරණී වෙසාලියා තියොජනමත්ථකෙ හොති, තථාපි සො පුරිසො මරණභයතජ්ජිතො වාතවෙගෙන පුබ්බණ්හෙයෙව තං පොක්ඛරණිං සම්පාපුණි. ‘‘සා ච පොක්ඛරණී අමනුස්සපරිග්ගහිතා’’ති පගෙව සුතත්තා භයෙන සො ‘‘අත්ථි නු ඛො එත්ථ කොචි පරිස්සයො’’ති සමන්තතො අනුපරියායති. තං දිස්වා පොක්ඛරණිපාලකො අමනුස්සො කරුණායමානරූපො මනුස්සරූපෙන උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කිමත්ථං, භො පුරිස, ඉධාගතොසී’’ති ආහ. සො තස්ස තං පවත්තිං කථෙසි. සො ‘‘යදි එවං යාවදත්ථං ගණ්හාහී’’ති අත්තනො දිබ්බරූපං දස්සෙත්වා අන්තරධායි.

සො තත්ථ අරුණවණ්ණමත්තිකං රත්තුප්පලානි ච ගහෙත්වා අනත්ථඞ්ගතෙයෙව සූරියෙ නගරද්වාරං සම්පාපුණි. තං දිස්වා ද්වාරපාලො තස්ස විරවන්තස්සෙව ද්වාරං ථකෙසි. සො ථකිතෙ ද්වාරෙ පවෙසනං අලභන්තො ද්වාරසමීපෙ සූලෙ ආරොපිතං පුරිසං දිස්වා ‘‘එතෙ මයි අනත්ථඞ්ගතෙ එව සූරියෙ ආගතෙ විරවන්තෙ එවං ද්වාරං ථකෙසුං. ‘අහං කාලෙයෙව ආගතො, මම දාසො නත්ථී’ති තයාපි ඤාතං හොතූ’’ති සක්ඛිමකාසි. තං සුත්වා සො ආහ ‘‘අහං සූලෙ ආවුතො වජ්ඣො මරණාභිමුඛො, කථං තව සක්ඛි හොමි. එකො පනෙත්ථ පෙතො මහිද්ධිකො මම සමීපං ආගමිස්සති, තං සක්ඛිං කරොහී’’ති. ‘‘කථං පන සො මයා දට්ඨබ්බො’’ති? ඉධෙව ත්වං තිට්ඨ, ‘‘සයමෙව දක්ඛිස්සසී’’ති. සො තත්ථ ඨිතො මජ්ඣිමයාමෙ තං පෙතං ආගතං දිස්වා සක්ඛිං අකාසි. විභාතාය ච රත්තියා රඤ්ඤා ‘‘මම ආණා තයා අතික්කන්තා, තස්මා රාජදණ්ඩං තෙ කරිස්සාමී’’ති වුත්තෙ, දෙව, මයා තව ආණා නාතික්කන්තා, අනත්ථඞ්ගතෙ එව සූරියෙ අහං ඉධාගතොති. තත්ථ කො තෙ සක්ඛීති? සො තස්ස සූලාවුතස්ස පුරිසස්ස සන්තිකෙ ආගච්ඡන්තං නග්ගපෙතං ‘‘සක්ඛී’’ති නිද්දිසිත්වා ‘‘කථමෙතං අම්හෙහි සද්ධාතබ්බ’’න්ති රඤ්ඤා වුත්තෙ ‘‘අජ්ජ රත්තියං තුම්හෙහි සද්ධාතබ්බං පුරිසං මයා සද්ධිං පෙසෙථා’’ති ආහ. තං සුත්වා රාජා සයමෙව තෙන සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා ඨිතො පෙතෙන ච තත්ථාගන්ත්වා ‘‘ජීව, භො, ජීවිතමෙව සෙය්‍යො’’ති වුත්තෙ තං ‘‘සෙය්‍යා නිසජ්ජා නයිමස්ස අත්ථී’’තිආදිනා පඤ්චහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි. ඉදානි ආදිතො පන ‘‘වෙසාලි නාම නගරත්ථි වජ්ජීන’’න්ති ගාථා තාසං සම්බන්ධදස්සනත්ථං සඞ්ගීතිකාරෙහි ඨපිතා –

517. ‘‘වෙසාලී නාම නගරත්ථි වජ්ජීනං, තත්ථ අහු ලිච්ඡවි අම්බසක්කරො;

දිස්වාන පෙතං නගරස්ස බාහිරං, තත්ථෙව පුච්ඡිත්ථ තං කාරණත්ථිකො.

518. ‘‘සෙය්‍යා නිසජ්ජා නයිමස්ස අත්ථි, අභික්කමො නත්ථි පටික්කමො ච;

අසිතපීතඛායිතවත්ථභොගා, පරිචාරණා සාපි ඉමස්ස නත්ථි.

519. ‘‘යෙ ඤාතකා දිට්ඨසුතා සුහජ්ජා, අනුකම්පකා යස්ස අහෙසුං පුබ්බෙ;

දට්ඨුම්පි තෙ දානි න තං ලභන්ති, විරාජිතතො හි ජනෙන තෙන.

520. ‘‘න ඔග්ගතත්තස්ස භවන්ති මිත්තා, ජහන්ති මිත්තා විකලං විදිත්වා;

අත්ථඤ්ච දිස්වා පරිවාරයන්ති, බහූ මිත්තා උග්ගතත්තස්ස හොන්ති.

521. ‘‘නිහීනත්තො සබ්බභොගෙහි කිච්ඡො, සම්මක්ඛිතො සම්පරිභින්නගත්තො;

උස්සාවබින්දූව පලිම්පමානා, අජ්ජ සුවෙ ජීවිතස්සූපරොධො.

522. ‘‘එතාදිසං උත්තමකිච්ඡප්පත්තං,

උත්තාසිතං පුචිමන්දස්ස සූලෙ;

අථ ත්වං කෙන වණ්ණෙන වදෙසි යක්ඛ,

‘ජීව භො ජීවිතමෙව සෙය්‍යො’’’ති.

517. තත්ථ තත්ථාති තස්සං වෙසාලියං. නගරස්ස බාහිරන්ති නගරස්ස බහි භවං, වෙසාලිනගරස්ස බහි එව ජාතං පවත්තං සම්බන්ධං. තත්ථෙවාති යත්ථ තං පස්සි, තත්ථෙව ඨානෙ. තන්ති තං පෙතං. කාරණත්ථිකොති ‘‘ජීව, භො, ජීවිතමෙව සෙය්‍යො’’ති වුත්තඅත්ථස්ස කාරණෙන අත්ථිකො හුත්වා.

518. සෙය්‍යා නිසජ්ජා නයිමස්ස අත්ථීති පිට්ඨිපසාරණලක්ඛණා සෙය්‍යා, පල්ලඞ්කාභුජනලක්ඛණා නිසජ්ජා ච ඉමස්ස සූලෙ ආරොපිතපුග්ගලස්ස නත්ථි. අභික්කමො නත්ථි පටික්කමො චාති අභික්කමාදිලක්ඛණං අප්පමත්තකම්පි ගමනං ඉමස්ස නත්ථි. පරිචාරිකා සාපීති යා අසිතපීතඛායිතවත්ථපරිභොගාදිලක්ඛණා ඉන්ද්‍රියානං පරිචාරණා, සාපි ඉමස්ස නත්ථි. ‘‘පරිහරණා සාපී’’ති වා පාඨො, අසිතාදිපරිභොගවසෙන ඉන්ද්‍රියානං පරිහරණා, සාපි ඉමස්ස නත්ථි විගතජීවිතත්තාති අත්ථො. ‘‘පරිචාරණා සාපී’’ති කෙචි පඨන්ති.

519. දිට්ඨසුතා සුහජ්ජා, අනුකම්පකා යස්ස අහෙසුං පුබ්බෙති සන්දිට්ඨසහායා චෙව අදිට්ඨසහායා ච යස්ස මිත්තා අනුද්දයාවන්තො යෙ අස්ස ඉමස්ස පුබ්බෙ අහෙසුං. දට්ඨුම්පීති පස්සිතුම්පි න ලභන්ති, කුතො සහ වසිතුන්ති අත්ථො. විරාජිතත්තොති පරිච්චත්තසභාවො. ජනෙන තෙනාති තෙන ඤාතිආදිජනෙන.

520. න ඔග්ගතත්තස්ස භවන්ති මිත්තාති අපගතවිඤ්ඤාණස්ස මතස්ස මිත්තා නාම න හොන්ති තස්ස මිත්තෙහි කාතබ්බකිච්චස්ස අතික්කන්තත්තා. ජහන්ති මිත්තා විකලං විදිත්වාති මතො තාව තිට්ඨතු, ජීවන්තම්පි භොගවිකලං පුරිසං විදිත්වා ‘‘න ඉතො කිඤ්චි ගය්හූපග’’න්ති මිත්තා පජහන්ති. අත්ථඤ්ච දිස්වා පරිවාරයන්තීති තස්ස පන සන්තකං අත්ථං ධනං දිස්වා පියවාදිනො මුඛුල්ලොකිකා හුත්වා තං පරිවාරෙන්ති. බහූ මිත්තා උග්ගතත්තස්ස හොන්තීති විභවසම්පත්තියා උග්ගතසභාවස්ස සමිද්ධස්ස බහූ අනෙකා මිත්තා හොන්ති, අයං ලොකියසභාවොති අත්ථො.

521. නිහීනත්තො සබ්බභොගෙහීති සබ්බෙහි උපභොගපරිභොගවත්ථූහි පරිහීනත්තො. කිච්ඡොති දුක්ඛිතො. සම්මක්ඛිතොති රුහිරෙහි සම්මක්ඛිතසරීරො. සම්පරිභින්නගත්තොති සූලෙන අබ්භන්තරෙ විදාලිතගත්තො. උස්සාවබින්දූව පලිම්පමානොති තිණග්ගෙ ලිම්පමානඋස්සාවබින්දුසදිසො. අජ්ජ සුවෙති අජ්ජ වා සුවෙ වා ඉමස්ස නාම පුරිසස්ස ජීවිතස්ස උපරොධො නිරොධො, තතො උද්ධං නප්පවත්තතීති අත්ථො.

522. උත්තාසිතන්ති ආවුතං ආරොපිතං. පුචිමන්දස්ස සූලෙති නිම්බරුක්ඛස්ස දණ්ඩෙන කතසූලෙ. කෙන වණ්ණෙනාති කෙන කාරණෙන. ජීව, භො, ජීවිතමෙව සෙය්‍යොති, භො පුරිස, ජීව. කස්මා? සූලං ආරොපිතස්සාපි හි තෙ ඉධ ජීවිතමෙව ඉතො චුතස්ස ජීවිතතො සතභාගෙන සහස්සභාගෙන සෙය්‍යො සුන්දරතරොති.

එවං තෙන රඤ්ඤා පුච්ඡිතො සො පෙතො අත්තනො අධිප්පායං පකාසෙන්තො –

523. ‘‘සාලොහිතො එස අහොසි මය්හං, අහං සරාමි පුරිමාය ජාතියා;

දිස්වා ච මෙ කාරුඤ්ඤමහොසි රාජ, මා පාපධම්මො නිරයං පතායං.

524. ‘‘ඉතො චුතො ලිච්ඡවි එස පොසො, සත්ථුස්සදං නිරයං ඝොරරූපං;

උපපජ්ජති දුක්කටකම්මකාරී, මහාභිතාපං කටුකං භයානකං.

525. ‘‘අනෙකභාගෙන ගුණෙන සෙය්‍යො, අයමෙව සූලො නිරයෙන තෙන;

එකන්තදුක්ඛං කටුකං භයානකං, එකන්තතිබ්බං නිරයං පතායං.

526. ‘‘ඉදඤ්ච සුත්වා වචනං මමෙසො, දුක්ඛූපනීතො විජහෙය්‍ය පාණං;

තස්මා අහං සන්තිකෙ න භණාමි, මා මෙකතො ජීවිතස්සූපරොධො’’ති. –

චතස්සො ගාථා අභාසි.

523. තත්ථ සාලොහිතො සමානලොහිතො යොනිසම්බන්ධෙන සම්බන්ධො, ඤාතකොති අත්ථො. පුරිමාය ජාතියාති පුරිමත්තභාවෙ. මා පාපධම්මො නිරයං පතායන්ති අයං පාපධම්මො පුරිසො නිරයං මා පති, මා නිරයං උපපජ්ජීති ඉමං දිස්වා මෙ කාරුඤ්ඤං අහොසීති යොජනා.

524. සත්තුස්සදන්ති පාපකාරීහි සත්තෙහි උස්සන්නං, අථ වා පඤ්චවිධබන්ධනං, මුඛෙ තත්තලොහසෙචනං, අඞ්ගාරපබ්බතාරොපනං, ලොහකුම්භිපක්ඛෙපනං, අසිපත්තවනප්පවෙසනං, වෙත්තරණියං සමොතරණං, මහානිරයෙ පක්ඛෙපොති. ඉමෙහි සත්තහි පඤ්චවිධබන්ධනාදීහි දාරුණකාරණෙහි උස්සන්නං, උපරූපරි නිචිතන්ති අත්ථො. මහාභිතාපන්ති මහාදුක්ඛං, මහාඅග්ගිසන්තාපං වා. කටුකන්ති අනිට්ඨං. භයානකන්ති භයජනකං.

525. අනෙකභාගෙන ගුණෙනාති අනෙකකොට්ඨාසෙන ආනිසංසෙන. අයමෙව සූලො නිරයෙන තෙනාති තතො ඉමස්ස උප්පත්තිට්ඨානභූතතො නිරයතො අයමෙව සූලො සෙය්‍යොති. නිස්සක්කෙ හි ඉදං කරණවචනං. එකන්ත තිබ්බන්ති එකන්තෙනෙව තිඛිණදුක්ඛං, නියතමහාදුක්ඛන්ති අත්ථො.

526. ඉදඤ්ච සුත්වා වචනං මමෙසොති ‘‘ඉතො චුතො’’තිආදිනා වුත්තං මම වචනං සුත්වා එසො පුරිසො දුක්ඛූපනීතො මම වචනෙන නිරයදුක්ඛං උපනීතො විය හුත්වා. විජහෙය්‍ය පාණන්ති අත්තනො ජීවිතං පරිච්චජෙය්‍ය. තස්මාති තෙන කාරණෙන. මා මෙකතොති ‘‘මයා එකතො ඉමස්ස පුරිසස්ස ජීවිතස්ස උපරොධො මා හොතූ’’ති ඉමස්ස සන්තිකෙ ඉදං වචනං අහං න භණාමි, අථ ඛො ‘‘ජීව, භො, ජීවිතමෙව සෙය්‍යො’’ති ඉදමෙව භණාමීති අධිප්පායො.

එවං පෙතෙන අත්තනො අධිප්පායෙ පකාසිතෙ පුන රාජා පෙතස්ස පවත්තිං පුච්ඡිතුං ඔකාසං කරොන්තො ඉමං ගාථමාහ –

527. ‘‘අඤ්ඤාතො එසො පුරිසස්ස අත්ථො, අඤ්ඤම්පි ඉච්ඡාමසෙ පුච්ඡිතුං තුවං;

ඔකාසකම්මං සචෙ නො කරොසි, පුච්ඡාම තං නො න ච කුජ්ඣිතබ්බ’’න්ති.

528. ‘‘අද්ධා පටිඤ්ඤා මෙ තදා අහු, නාචික්ඛණා අප්පසන්නස්ස හොති;

අකාමා සද්ධෙය්‍යවචොති කත්වා, පුච්ඡස්සු මං කාමං යථා විසය්හ’’න්ති. –

ඉමා රඤ්ඤො පෙතස්ස ච වචනපටිවචනගාථා.

527. තත්ථ අඤ්ඤාතොති අවගතො. ඉච්ඡාමසෙති ඉච්ඡාම. නොති අම්හාකං. න ච කුජ්ඣිතබ්බන්ති ‘‘ඉමෙ මනුස්සා යංකිඤ්චි පුච්ඡන්තී’’ති කොධො න කාතබ්බො.

528. අද්ධාති එකංසෙන. පටිඤ්ඤා මෙති ඤාණවසෙන මය්හං ‘‘පුච්ඡස්සූ’’ති පටිඤ්ඤා, ඔකාසදානන්ති අත්ථො. තදා අහූති තස්මිං කාලෙ පඨමදස්සනෙ අහොසි. නාචික්ඛණා අප්පසන්නස්ස හොතීති අකථනා අප්පසන්නස්ස හොති. පසන්නො එව හි පසන්නස්ස කිඤ්චි කථෙති. ත්වං පන තදා මයි අප්පසන්නො, අහඤ්ච තයි, තෙන පටිජානිත්වා කථෙතුකාමො නාහොසි. ඉදානි පනාහං තුය්හං අකාමා සද්ධෙය්‍යවචො අකාමො එව සද්ධාතබ්බවචනො ඉති කත්වා ඉමිනා කාරණෙන. පුච්ඡස්සු මං කාමං යථා විසය්හන්ති ත්වං යථා ඉච්ඡසි, තමත්ථං මං පුච්ඡස්සු. අහං පන යථා විසය්හං යථා මය්හං සහිතුං සක්කා, තථා අත්තනො ඤාණබලානුරූපං කථෙස්සාමීති අධිප්පායො.

එවං පෙතෙන පුච්ඡනාය ඔකාසෙ කතෙ රාජා –

529. ‘‘යං කිඤ්චහං චක්ඛුනා පස්සිසාමි,

සබ්බම්පි තාහං අභිසද්දහෙය්‍යං;

දිස්වාව තං නොපි චෙ සද්දහෙය්‍යං,

කරෙය්‍යාසි මෙ යක්ඛ නියස්සකම්ම’’න්ති. –

ගාථමාහ. තස්සත්ථො – අහං යං කිඤ්චිදෙව චක්ඛුනා පස්සිස්සාමි, තං සබ්බම්පි තථෙව අහං අභිසද්දහෙය්‍යං, තං පන දිස්වාව තං වචනං නොපි චෙ සද්දහෙය්‍යං. යක්ඛ, මය්හං නියස්සකම්මං නිග්ගහකම්මං කරෙය්‍යාසීති. අථ වා යං කිඤ්චහං චක්ඛුනා පස්සිස්සාමීති අහං යං කිඤ්චිදෙව චක්ඛුනා පස්සිස්සාමි අචක්ඛුගොචරස්ස අදස්සනතො. සබ්බම්පි තාහං අභිසද්දහෙය්‍යන්ති සබ්බම්පි තෙ අහං දිට්ඨං සුතං අඤ්ඤං වා අභිසද්දහෙය්‍යං. තාදිසො හි මය්හං තයි අභිප්පසාදොති අධිප්පායො. පච්ඡිමපදස්ස පන යථාවුත්තොව අත්ථො.

තං සුත්වා පෙතො –

530. ‘‘සච්චප්පටිඤ්ඤා තව මෙසා හොතු, සුත්වාන ධම්මං ලභ සුප්පසාදං;

අඤ්ඤත්ථිකො නො ච පදුට්ඨචිත්තො, යං තෙ සුතං අසුතඤ්චාපි ධම්මං;

සබ්බම්පි අක්ඛිස්සං යථා පජාන’’න්ති. – ගාථමාහ; ඉතො පරං –

531. ‘‘සෙතෙන අස්සෙන අලඞ්කතෙන, උපයාසි සූලාවුතකස්ස සන්තිකෙ;

යානං ඉදං අබ්භුතං දස්සනෙය්‍යං, කිස්සෙතං කම්මස්ස අයං විපාකොති.

532. ‘‘වෙසාලියා නගරස්ස මජ්ඣෙ, චික්ඛල්ලමග්ගෙ නරකං අහොසි;

ගොසීසමෙකාහං පසන්නචිත්තො, සෙතං ගහෙත්වා නරකස්මිං නික්ඛිපිං.

533. ‘‘එතස්මිං පාදානි පතිට්ඨපෙත්වා, මයඤ්ච අඤ්ඤෙ ච අතික්කමිම්හා;

යානං ඉදං අබ්භුතං දස්සනෙය්‍යං, තස්සෙව කම්මස්ස අයං විපාකොති.

534. ‘‘වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසති, ගන්ධො ච තෙ සබ්බදිසා පවායති;

යක්ඛිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො, නග්ගො චාසි කිස්ස අයං විපාකොති.

535. ‘‘අක්කොධනො නිච්චපසන්නචිත්තො, සණ්හාහි වාචාහි ජනං උපෙමි;

තස්සෙව කම්මස්ස අයං විපාකො, දිබ්බො මෙ වණ්ණො සතතං පභාසති.

536. ‘‘යසඤ්ච කිත්තිඤ්ච ධම්මෙ ඨිතානං, දිස්වාන මන්තෙමි පසන්නචිත්තො;

තස්සෙව කම්මස්ස අයං විපාකො, දිබ්බො මෙ ගන්ධො සතතං පවායති.

537. ‘‘සහායානං තිත්ථස්මිං න්හායන්තානං, ථලෙ ගහෙත්වා නිදහිස්ස දුස්සං;

ඛිඩ්ඩත්ථිකො නො ච පදුට්ඨචිත්තො, තෙනම්හි නග්ගො කසිරා ච වුත්තීති.

538. ‘‘යො කීළමානො පකරොති පාපං, තස්සෙදිසං කම්මවිපාකමාහු;

අකීළමානො පන යො කරොති, කිං තස්ස කම්මස්ස විපාකමාහූති.

539. ‘‘යෙ දුට්ඨසඞ්කප්පමනා මනුස්සා, කායෙන වාචාය ච සංකිලිට්ඨා;

කායස්ස භෙදා අභිසම්පරායං, අසංසයං තෙ නිරයං උපෙන්ති.

540. ‘‘අපරෙ පන සුගතිමාසමානා, දානෙ රතා සඞ්ගහිතත්තභාවා;

කායස්ස භෙදා අභිසම්පරායං, අසංසයං තෙ සුගතිං උපෙන්තී’’ති. –

තෙසං උභින්නං වචනපටිවචනගාථා හොන්ති.

530. තත්ථ සච්චප්පටිඤ්ඤා තව මෙසා හොතූති ‘‘සබ්බම්පි තාහං අභිසද්දහෙය්‍ය’’න්ති තව එසා පටිඤ්ඤා මය්හං සච්චං හොතු. සුත්වාන ධම්මං ලභ සුප්පසාදන්ති මයා වුච්චමානං ධම්මං සුත්වා සුන්දරං පසාදං ලභස්සු. අඤ්ඤත්ථිකොති ආජානනත්ථිකො. යථා පජානන්ති යථා අඤ්ඤොපි පජානන්තො, ‘‘යථාපි ඤාත’’න්ති වා මයා යථා ඤාතන්ති අත්ථො.

531. කිස්සෙතං කම්මස්ස අයං විපාකොති කිස්සෙතං කිස්ස නාම එතං, කිස්ස කම්මස්ස අයං විපාකො. එතන්ති වා නිපාතමත්තං, කිස්ස කම්මස්සාති යොජනා. ‘‘කිස්ස තෙ’’ති ච කෙචි පඨන්ති.

532-33. චික්ඛල්ලමග්ගෙති චික්ඛල්ලවති පථම්හි. නරකන්ති ආවාටං. එකාහන්ති එකං අහං. නරකස්මිං නික්ඛිපින්ති යථා කද්දමො න අක්කමීයති, එවං තස්මිං චික්ඛල්ලාවාටෙ ඨපෙසිං. තස්සාති තස්ස ගොසීසෙන සෙතුකරණස්ස.

536-7. ධම්මෙ ඨිතානන්ති ධම්මචාරීනං සමචාරීනං. මන්තෙමීති කථෙමි කිත්තයාමි. ඛිඩ්ඩත්ථිකොති හසාධිප්පායො. නො ච පදුට්ඨචිත්තොති දුස්සසාමිකෙ න දූසිතචිත්තො, න අවහරණාධිප්පායො නාපි විනාසාධිප්පායොති අත්ථො.

538. අකීළමානොති අඛිඩ්ඩාධිප්පායො, ලොභාදීහි දූසිතචිත්තො. කිං තස්ස කම්මස්ස විපාකමාහූති තස්ස තථා කතස්ස පාපකම්මස්ස කීව කටුකං දුක්ඛවිපාකං පණ්ඩිතා ආහු.

539-40. දුට්ඨසඞ්කප්පමනාති කාමසඞ්කප්පාදිවසෙන දූසිතමනොවිතක්කා, එතෙන මනොදුච්චරිතමාහ. කායෙන වාචාය ච සංකිලිට්ඨාති පාණාතිපාතාදිවසෙන කායවාචාහි මලිනා. ආසමානාති ආසීසමානා පත්ථයමානා.

එවං පෙතෙන සඞ්ඛෙපෙනෙව කම්මඵලෙසු විභජිත්වා දස්සිතෙසු තං අසද්දහන්තො රාජා –

541. ‘‘තං කින්ති ජානෙය්‍යමහං අවෙච්ච, කල්‍යාණපාපස්ස අයං විපාකො;

කිං වාහං දිස්වා අභිසද්දහෙය්‍යං, කො වාපි මං සද්දහාපෙය්‍ය එත’’න්ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ තං කින්ති ජානෙය්‍යමහං අවෙච්චාති යොයං තයා ‘‘යෙ දුට්ඨසඞ්කප්පමනා මනුස්සා, කායෙන වාචාය ච සංකිලිට්ඨා’’තිආදිනා. ‘‘අපරෙ පන සුගතිමාසමානා’’තිආදිනා ච කල්‍යාණස්ස පාපස්ස ච කම්මස්ස විපාකො විභජිත්වා වුත්තො, තං කින්ති කෙන කාරණෙන අහං අවෙච්ච අපරපච්චයභාවෙන සද්දහෙය්‍යං. කිං වාහං දිස්වා අභිසද්දහෙය්‍යන්ති කීදිසං වා පනාහං පච්චක්ඛභූතං නිදස්සනං දිස්වා පටිසද්දහෙය්‍යං. කො වාපි මං සද්දහාපෙය්‍ය එතන්ති කො වා විඤ්ඤූ පුරිසො පණ්ඩිතො එතමත්ථං මං සද්දහාපෙය්‍ය, තං කථෙහීති අත්ථො.

තං සුත්වා පෙතො කාරණෙන තමත්ථං තස්ස පකාසෙන්තො –

542. ‘‘දිස්වා ච සුත්වා අභිසද්දහස්සු, කල්‍යාණපාපස්ස අයං විපාකො;

කල්‍යාණපාපෙ උභයෙ අසන්තෙ, සියා නු සත්තා සුගතා දුග්ගතා වා.

543. ‘‘නො චෙත්ථ කම්මානි කරෙය්‍යුං මච්චා, කල්‍යාණපාපානි මනුස්සලොකෙ;

නාහෙසුං සත්තා සුගතා දුග්ගතා වා, හීනා පණීතා ච මනුස්සලොකෙ.

544. ‘‘යස්මා ච කම්මානි කරොන්ති මච්චා, කල්‍යාණපාපානි මනුස්සලොකෙ;

තස්මා හි සත්තා සුගතා දුග්ගතා වා, හීනා පණීතා ච මනුස්සලොකෙ.

545. ‘‘ද්වයජ්ජ කම්මානං විපාකමාහු, සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච වෙදනීයං;

තා දෙවතායො පරිචාරයන්ති, පච්චෙන්ති බාලා ද්වයතං අපස්සිනො’’ති. –

ගාථා අභාසි.

542. තත්ථ දිස්වා චාති පච්චක්ඛතො දිස්වාපි. සුත්වාති ධම්මං සුත්වා තදනුසාරෙන නයං නෙන්තො අනුමිනන්තො. කල්‍යාණපාපස්සාති කුසලස්ස අකුසලස්ස ච කම්මස්ස අයං සුඛො අයං දුක්ඛො ච විපාකොති අභිසද්දහස්සු. උභයෙ අසන්තෙති කල්‍යාණෙ පාපෙ චාති දුවිධෙ කම්මෙ අවිජ්ජමානෙ. සියා නු සත්තා සුගතා දුග්ගතා වාති ‘‘ඉමෙ සත්තා සුගතිං ගතා දුග්ගතිං ගතා වා, සුගතියං වා අඩ්ඪා දුග්ගතියං දලිද්දා වා’’ති අයමත්ථො කිං නු සියා කථං සම්භවෙය්‍යාති අත්ථො.

543-4. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං ‘‘නො චෙත්ථ කම්මානී’’ති ච ‘‘යස්මා ච කම්මානී’’ති ච ගාථාද්වයෙන බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච විභාවෙති. තත්ථ හීනා පණීතාති කුලරූපාරොග්‍යපරිවාරාදීහි හීනා උළාරා ච.

545. ද්වයජ්ජ කම්මානං විපාකමාහූති ද්වයං දුවිධං අජ්ජ ඉදානි කම්මානං සුචරිතදුච්චරිතානං විපාකං වදන්ති කථෙන්ති. කිං තන්ති ආහ ‘‘සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච වෙදනීය’’න්ති, ඉට්ඨස්ස ච අනිට්ඨස්ස ච අනුභවනයොග්ගං. තා දෙවතායො පරිචාරයන්තීති යෙ උක්කංසවසෙන සුඛවෙදනීයං විපාකං පටිලභන්ති, තෙ දෙවලොකෙ තා දෙවතා හුත්වා දිබ්බසුඛසමප්පිතා ඉන්ද්‍රියානි පරිචාරෙන්ති. පච්චෙන්ති බාලා ද්වයතං අපස්සිනොති යෙ බාලා කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්චාති ද්වයං අපස්සන්තා අසද්දහන්තා, තෙ පාපප්පසුතා දුක්ඛවෙදනීයං විපාකං අනුභවන්තා නිරයාදීසු කම්මුනා පච්චෙන්ති දුක්ඛං පාපුණන්ති.

එවං කම්මඵලං සද්දහන්තො පන ත්වං කස්මා එවරූපං දුක්ඛං පච්චනුභවසීති අනුයොගං සන්ධාය –

546. ‘‘න මත්ථි කම්මානි සයංකතානි, දත්වාපි මෙ නත්ථි යො ආදිසෙය්‍ය;

අච්ඡාදනං සයනමථන්නපානං, තෙනම්හි නග්ගො කසිරා ච වුත්තී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ න මත්ථි කම්මානි සයංකතානීති යස්මා සයං අත්තනා පුබ්බෙ කතානි පුඤ්ඤකම්මානි මම නත්ථි න විජ්ජන්ති, යෙහි ඉදානි අච්ඡාදනාදීනි ලභෙය්‍යං. දත්වාපි මෙ නත්ථි යො ආදිසෙය්‍යාති යො සමණබ්‍රාහ්මණානං දානං දත්වා ‘‘අසුකස්ස පෙතස්ස හොතූ’’ති මෙ ආදිසෙය්‍ය උද්දිසෙය්‍ය, සො නත්ථි. තෙනම්හි නග්ගො කසිරා ච වුත්තීති තෙන දුවිධෙනාපි කාරණෙන ඉදානි නග්ගො නිච්චොළො අම්හි, කසිරා දුක්ඛා ච වුත්ති ජීවිකා හොතීති.

තං සුත්වා රාජා තස්ස අච්ඡාදනාදිලාභං ආකඞ්ඛන්තො –

547. ‘‘සියා නු ඛො කාරණං කිඤ්චි යක්ඛ, අච්ඡාදනං යෙන තුවං ලභෙථ;

ආචික්ඛ මෙ ත්වං යදත්ථි හෙතු, සද්ධායිකං හෙතුවචො සුණොමා’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ යෙනාති යෙන කාරණෙන ත්වං අච්ඡාදනං ලභෙථ ලභෙය්‍යාසි, කිඤ්චි තං කාරණං සියා නු ඛො භවෙය්‍ය නු ඛොති අත්ථො. යදත්ථීති යදි අත්ථි.

අථස්ස පෙතො තං කාරණං ආචික්ඛන්තො –

548. ‘‘කප්පිතකො නාම ඉධත්ථි භික්ඛු, ඣායී සුසීලො අරහා විමුත්තො;

ගුත්තින්ද්‍රියො සංවුතපාතිමොක්ඛො, සීතිභූතො උත්තමදිට්ඨිපත්තො.

549. ‘‘සඛිලො වදඤ්ඤූ සුවචො සුමුඛො, ස්වාගමො සුප්පටිමුත්තකො ච;

පුඤ්ඤස්ස ඛෙත්තං අරණවිහාරී, දෙවමනුස්සානඤ්ච දක්ඛිණෙය්‍යො.

550. ‘‘සන්තො විධූමො අනීඝො නිරාසො, මුත්තො විසල්ලො අමමො අවඞ්කො;

නිරූපධී සබ්බපපඤ්චඛීණො, තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො ජුතිමා.

551. ‘‘අප්පඤ්ඤාතො දිස්වාපි න ච සුජානො, මුනීති නං වජ්ජිසු වොහරන්ති;

ජානන්ති තං යක්ඛභූතා අනෙජං, කල්‍යාණධම්මං විචරන්තං ලොකෙ.

552. ‘‘තස්ස තුවං එකයුගං දුවෙ වා, මමුද්දිසිත්වාන සචෙ දදෙථ;

පටිග්ගහීතානි ච තානි අස්සු, මමඤ්ච පස්සෙථ සන්නද්ධදුස්ස’’න්ති. –

ගාථා අභාසි.

548. තත්ථ කප්පිතතො නාමාති ජටිලසහස්සස්ස අබ්භන්තරෙ ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස උපජ්ඣායං සන්ධාය වදති. ඉධාති ඉමිස්සා වෙසාලියා සමීපෙ. ඣායීති අග්ගඵලඣානෙන ඣායී. සීතිභූතොති සබ්බකිලෙසදරථපරිළාහවූපසමෙන සීතිභාවප්පත්තො. උත්තමදිට්ඨිපත්තොති උත්තමං අග්ගඵලං සම්මාදිට්ඨිං පත්තො.

549. සඛිලොති මුදු. සුවචොති සුබ්බචො. ස්වාගමොති සුට්ඨු ආගතාගමො. සුප්පටිමුත්තකොති සුට්ඨු පටිමුත්තකවාචො, මුත්තභාණීති අත්ථො. අරණවිහාරීති මෙත්තාවිහාරී.

550. සන්තොති උපසන්තකිලෙසො. විධූමොති විගතමිච්ඡාවිතක්කධූමො. අනීඝොති නිද්දුක්ඛො. නිරාසොති නිත්තණ්හො. මුත්තොති සබ්බභවෙහි විමුත්තො. විසල්ලොති වීතරාගාදිසල්ලො. අමමොති මමංකාරවිරහිතො. අවඞ්කොති කායවඞ්කාදිවඞ්කවිරහිතො. නිරූපධීති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදිඋපධිප්පහායී. සබ්බපපඤ්චඛීණොති පරික්ඛීණතණ්හාදිපපඤ්චො. ජුතිමාති අනුත්තරාය ඤාණජුතියා ජුතිමා. අප්පඤ්ඤාතොති පරමප්පිච්ඡතාය පටිච්ඡන්නගුණතාය ච න පාකටො.

551. දිස්වාපි න ච සුජානොති ගම්භීරභාවෙන දිස්වාපි ‘‘එවංසීලො, එවංධම්මො, එවංපඤ්ඤො’’ති න සුවිඤ්ඤෙය්‍යො. ජානන්ති තං යක්ඛභූතා අනෙජන්ති යක්ඛභූතා ච අනෙජං නිත්තණ්හං ‘‘අරහා’’ති තං ජානන්ති. කල්‍යාණධම්මන්ති සුන්දරසීලාදිගුණං.

552. තස්සාති තස්ස කප්පිතකමහාථෙරස්ස. එකයුගන්ති එකං වත්ථයුගං. දුවෙ වාති ද්වෙ වා වත්ථයුගානි. මමුද්දිසිත්වානාති මමං උද්දිසිත්වා. පටිග්ගහීතානිච තානි අස්සූති තානි වත්ථයුගානි තෙන පටිග්ගහිතානි ච අස්සු භවෙය්‍යුං. සන්නද්ධදුස්සන්ති දුස්සෙන කතසන්නාහං, ලද්ධවත්ථං නිවත්ථපාරුතදුස්සන්ති අත්ථො.

තතො රාජා –

553. ‘‘කස්මිං පදෙසෙ සමණං වසන්තං, ගන්ත්වාන පස්සෙමු මයං ඉදානි;

යො මජ්ජ කඞ්ඛං විචිකිච්ඡිතඤ්ච, දිට්ඨීවිසූකානි විනොදයෙය්‍යා’’ති. –

ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡි. තත්ථ කස්මිං පදෙසෙති කතරස්මිං පදෙසෙ. යො මජ්ජාති යො අජ්ජ, ම-කාරො පදසන්ධිකරො.

තතො පෙතො –

554. ‘‘එසො නිසින්නො කපිනච්චනායං, පරිවාරිතො දෙවතාහි බහූහි;

ධම්මිං කථං භාසති සච්චනාමො, සකස්මිමාචෙරකෙ අප්පමත්තො’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ කපිනච්චනායන්ති කපීනං වානරානං නච්චනෙන ‘‘කපිනච්චනා’’ති ලද්ධවොහාරෙ පදෙසෙ. සච්චනාමොති ඣායී සුසීලො අරහා විමුත්තොතිආදීහි ගුණනාමෙහි යාථාවනාමො අවිපරීතනාමො.

එවං පෙතෙන වුත්තෙ රාජා තාවදෙව ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො –

555. ‘‘තථාහං කස්සාමි ගන්ත්වා ඉදානි, අච්ඡාදයිස්සං සමණං යුගෙන;

පටිග්ගහීතානි ච තානි අස්සු, තුවඤ්ච පස්සෙමු සන්නද්ධදුස්ස’’න්ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ කස්සාමීති කරිස්සාමි.

අථ පෙතො ‘‘දෙවතානං ථෙරො ධම්මං දෙසෙති, තස්මා නායං උපසඞ්කමනකාලො’’ති දස්සෙන්තො –

556. ‘‘මා අක්ඛණෙ පබ්බජිතං උපාගමි, සාධු වො ලිච්ඡවි නෙස ධම්මො;

තතො ච කාලෙ උපසඞ්කමිත්වා, තත්ථෙව පස්සාහි රහො නිසින්න’’න්ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ සාධූති ආයාචනෙ නිපාතො. වො ලිච්ඡවි නෙස ධම්මොති, ලිච්ඡවිරාජ, තුම්හාකං රාජූනං එස ධම්මො න හොති, යං අකාලෙ උපසඞ්කමනං. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව ඨානෙ.

එවං පෙතෙන වුත්තෙ රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තනො නිවෙසනමෙව ගන්ත්වා පුන යුත්තපත්තකාලෙ අට්ඨ වත්ථුයුගානි ගාහාපෙත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං නිසින්නො පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘ඉමානි, භන්තෙ, අට්ඨ වත්ථයුගානි පටිග්ගණ්හා’’ති ආහ. තං සුත්වා ථෙරො කථාසමුට්ඨාපනත්ථං ‘‘මහාරාජ, පුබ්බෙ ත්වං අදානසීලො සමණබ්‍රාහ්මණානං විහෙඨනජාතිකොව කථං පණීතානි වත්ථානි දාතුකාමො ජාතො’’ති ආහ. තං සුත්වා රාජා තස්ස කාරණං ආචික්ඛන්තො පෙතෙන සමාගමං, තෙන ච අත්තනා ච කථිතං සබ්බං ථෙරස්ස ආරොචෙත්වා වත්ථානි දත්වා පෙතස්ස උද්දිසි. තෙන පෙතො දිබ්බවත්ථධරො අලඞ්කතපටියත්තො අස්සාරුළ්හො ථෙරස්ස ච රඤ්ඤො ච පුරතො පාතුභවි. තං දිස්වා රාජා අත්තමනො පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො ‘‘පච්චක්ඛතො වත මයා කම්මඵලං දිට්ඨං, න දානාහං පාපං කරිස්සාමි, පුඤ්ඤමෙව කරිස්සාමී’’ති වත්වා තෙන පෙතෙන සක්ඛිං අකාසි. සො ච පෙතො ‘‘සචෙ, ත්වං ලිච්ඡවිරාජ, ඉතො පට්ඨාය අධම්මං පහාය ධම්මං චරසි, එවාහං තව සක්ඛිං කරිස්සාමි, සන්තිකඤ්ච තෙ ආගමිස්සාමි, සූලාවුතඤ්ච පුරිසං සීඝං සූලතො මොචෙහි, එවං සො ජීවිතං ලභිත්වා ධම්මං චරන්තො දුක්ඛතො මුච්චිස්සති, ථෙරඤ්ච කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණන්තො පුඤ්ඤානි කරොහී’’ති වත්වා ගතො.

අථ රාජා ථෙරං වන්දිත්වා නගරං පවිසිත්වා සීඝං සීඝං ලිච්ඡවිපරිසං සන්නිපාතෙත්වා තෙ අනුජානාපෙත්වා තං පුරිසං සූලතො මොචෙත්වා ‘‘ඉමං අරොගං කරොථා’’ති තිකිච්ඡකෙ ආණාපෙසි. ථෙරඤ්ච උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘සියා නු ඛො, භන්තෙ, නිරයගාමිකම්මං කත්වා ඨිතස්ස නිරයතො මුත්තී’’ති. සියා, මහාරාජ, සචෙ උළාරං පුඤ්ඤං කරොති, මුච්චතීති වත්වා ථෙරො රාජානං සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපෙසි. සො තත්ථ පතිට්ඨිතො ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සොතාපන්නො අහොසි, සූලාවුතො පන පුරිසො අරොගො හුත්වා සංවෙගජාතො භික්ඛූසු පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තමත්ථං දස්සෙන්තා සඞ්ගීතිකාරා –

557. ‘‘තථාති වත්වා අගමාසි තත්ථ, පරිවාරිතො දාසගණෙන ලිච්ඡවි;

සො තං නගරං උපසඞ්කමිත්වා, වාසූපගච්ඡිත්ථ සකෙ නිවෙසනෙ.

558. ‘‘තතො ච කාලෙ ගිහිකිච්චානි කත්වා,

න්හත්වා පිවිත්වා ච ඛණං ලභිත්වා;

විචෙය්‍ය පෙළාතො ච යුගානි අට්ඨ,