3. පූතිමුඛපෙතවත්ථුවණ්ණනා

දිබ්බං සුභං ධාරෙසි වණ්ණධාතුන්ති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ කලන්දකනිවාපෙ අඤ්ඤතරං පූතිමුඛපෙතං ආරබ්භ වුත්තං. අතීතෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ ද්වෙ කුලපුත්තා තස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා සීලාචාරසම්පන්නා සල්ලෙඛවුත්තිනො අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකාවාසෙ සමග්ගවාසං වසිංසු. අථ අඤ්ඤතරො පාපජ්ඣාසයො පෙසුඤ්ඤාභිරතො භික්ඛු තෙසං වසනට්ඨානං උපගඤ්ඡි. ථෙරා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා වසනට්ඨානං දත්වා දුතියදිවසෙ තං ගහෙත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. මනුස්සා තෙ දිස්වා තෙසු ථෙරෙසු අතිවිය පරමනිපච්චකාරං කත්වා යාගුභත්තාදීහි පටිමානෙසුං. සො විහාරං පවිසිත්වා චින්තෙසි – ‘‘සුන්දරො වතායං ගොචරගාමො, මනුස්සා ච සද්ධා පසන්නා, පණීතපණීතං පිණ්ඩපාතං දෙන්ති, අයඤ්ච විහාරො ඡායූදකසම්පන්නො, සක්කා මෙ ඉධ සුඛෙන වසිතුං. ඉමෙසු පන භික්ඛූසු ඉධ වසන්තෙසු මය්හං ඵාසුවිහාරො න භවිස්සති, අන්තෙවාසිකවාසො විය භවිස්සති. හන්දාහං ඉමෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්දිත්වා යථා න පුන ඉධ වසිස්සන්ති, තථා කරිස්සාමී’’ති.

අථෙකදිවසං මහාථෙරෙ ද්වින්නම්පි ඔවාදං දත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං පවිට්ඨෙ පෙසුණිකො භික්ඛු ථොකං කාලං වීතිනාමෙත්වා මහාථෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ථෙරෙන ‘‘කිං, ආවුසො, විකාලෙ ආගතොසී’’ති ච වුත්තෙ, ‘‘ආම, භන්තෙ කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථී’’ති වත්වා ‘‘කථෙහි, ආවුසො’’ති ථෙරෙන අනුඤ්ඤාතො ආහ – ‘‘එසො, භන්තෙ, තුම්හාකං සහායකත්ථෙරො සම්මුඛා මිත්තො විය අත්තානං දස්සෙත්වා පරම්මුඛා සපත්තො විය උපවදතී’’ති. ‘‘කිං කථෙතී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘සුණාථ, භන්තෙ, ‘එසො මහාථෙරො සඨො මායාවී කුහකො මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙතී’ති තුම්හාකං අගුණං කථෙතී’’ති ආහ. ‘‘මා, ආවුසො, එවං භණි, න සො භික්ඛු එවං මං උපවදිස්සති, ගිහිකාලතො පට්ඨාය මම සභාවං ජානාති ‘පෙසලො කල්‍යාණසීලො’’’ති. ‘‘සචෙ, භන්තෙ, තුම්හෙ අත්තනො විසුද්ධචිත්තතාය එවං චින්තෙථ, තං තුම්හාකංයෙව අනුච්ඡවිකං, මය්හං පන තෙන සද්ධිං වෙරං නත්ථි, කස්මා අහං තෙන අවුත්තං ‘වුත්ත’න්ති වදාමි. හොතු, කාලන්තරෙන සයමෙව ජානිස්සථා’’ති ආහ. ථෙරොපි පුථුජ්ජනභාවදොසෙන ද්වෙළ්හකචිත්තො ‘‘එවම්පි සියා’’ති සාසඞ්කහදයො හුත්වා ථොකං සිථිලවිස්සාසො අහොසි. සො බාලො පඨමං මහාථෙරං පරිභින්දිත්වා ඉතරම්පි ථෙනං වුත්තනයෙනෙව පරිභින්දි. අථ තෙ උභොපි ථෙරා දුතියදිවසෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අනාලපිත්වා පත්තචීවරමාදාය ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පිණ්ඩපාතමාදාය අත්තනො වසනට්ඨානෙයෙව පරිභුඤ්ජිත්වා සාමීචිමත්තම්පි අකත්වා තං දිවසං තත්ථෙව වසිත්වා විභාතාය ච රත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනාරොචෙත්වාව යථාඵාසුකට්ඨානං අගමංසු.

පෙසුණිකං පන භික්ඛුං පරිපුණ්ණමනොරථං ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං මනුස්සා දිස්වා ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, ථෙරා කුහිං ගතා’’ති? සො ආහ – ‘‘සබ්බරත්තිං අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කත්වා මයා ‘මා කලහං කරොථ, සමග්ගා හොථ, කලහො නාම අනත්ථාවහො ආයතිදුක්ඛුප්පාදකො අකුසලසංවත්තනිකො, පුරිමකාපි කලහෙන මහතා හිතා පරිභට්ඨා’තිආදීනි වුච්චමානාපි මම වචනං අනාදියිත්වා පක්කන්තා’’ති. තතො මනුස්සා ‘‘ථෙරා තාව ගච්ඡන්තු, තුම්හෙ පන අම්හාකං අනුකම්පාය ඉධෙව අනුක්කණ්ඨිත්වා වසථා’’ති යාචිංසු. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තත්ථෙව වසන්තො කතිපාහෙන චින්තෙසි – ‘‘මයා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා භික්ඛූ ආවාසලොභෙන පරිභින්නා, බහුං වත මයා පාපකම්මං පසුත’’න්ති බලවවිප්පටිසාරාභිභූතො සොකවෙගෙන ගිලානො හුත්වා නචිරෙනෙව කාලං කත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්ති.

ඉතරෙ ද්වෙ සහායකත්ථෙරා ජනපදචාරිකං චරන්තා අඤ්ඤතරස්මිං ආවාසෙ සමාගන්ත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මොදිත්වා තෙන භික්ඛුනා වුත්තං භෙදවචනං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙත්වා තස්ස අභූතභාවං ඤත්වා සමග්ගා හුත්වා අනුක්කමෙන තමෙව ආවාසං පච්චාගමිංසු. මනුස්සා ද්වෙ ථෙරෙ දිස්වා හට්ඨතුට්ඨා සඤ්ජාතසොමනස්සා හුත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිංසු. ථෙරා ච තත්ථෙව වසන්තා සප්පායආහාරලාභෙන සමාහිතචිත්තා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා නචිරෙනෙව අරහත්තං පාපුණිංසු.

පෙසුණිකො භික්ඛු එකං බුද්ධන්තරං නිරයෙ පච්චිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහස්ස අවිදූරෙ පූතිමුඛපෙතො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස කායො සුවණ්ණවණ්ණො අහොසි, මුඛතො පන පුළවකා නික්ඛමිත්වා ඉතො චිතො ච මුඛං ඛාදන්ති, තස්ස දූරම්පි ඔකාසං ඵරිත්වා දුග්ගන්ධං වායති. අථායස්මා නාරදො ගිජ්ඣකූටපබ්බතා ඔරොහන්තො තං දිස්වා –

7. ‘‘දිබ්බං සුභං ධාරෙසි වණ්ණධාතුං, වෙහායසං තිට්ඨසි අන්තලික්ඛෙ;

මුඛඤ්ච තෙ කිමයො පූතිගන්ධං, ඛාදන්ති කිං කම්මමකාසි පුබ්බෙ’’ති. –

ඉමාය ගාථාය කතකම්මං පුච්ඡි. තත්ථ දිබ්බන්ති දිවි භවං දෙවත්තභාවපරියාපන්නං. ඉධ පන දිබ්බං වියාති දිබ්බං. සුභන්ති සොභනං, සුන්දරභාවං වා. වණ්ණධාතුන්ති ඡවිවණ්ණං. ධාරෙසීති වහසි. වෙහායසං තිට්ඨසි අන්තලික්ඛෙති වෙහායසසඤ්ඤිතෙ අන්තලික්ඛෙ තිට්ඨසි. කෙචි පන ‘‘විහායසං තිට්ඨසි අන්තලික්ඛෙ’’ති පාඨං වත්වා විහායසං ඔභාසෙන්තො අන්තලික්ඛෙ තිට්ඨසීති වචනසෙසෙන අත්ථං වදන්ති. පූතිගන්ධන්ති කුණපගන්ධං, දුග්ගන්ධන්ති අත්ථො. කිං කම්මමකාසි පුබ්බෙති පරමදුග්ගන්ධං තෙ මුඛං කිමයො ඛාදන්ති, කායො ච සුවණ්ණවණ්ණො, කීදිසං නාම කම්මං එවරූපස්ස අත්තභාවස්ස කාරණභූතං පුබ්බෙ ත්වං අකාසීති පුච්ඡි.

එවං ථෙරෙන සො පෙතො අත්තනා කතකම්මං පුට්ඨො තමත්ථං විස්සජ්ජෙන්තො –

8. ‘‘සමණො අහං පාපොතිදුට්ඨවාචො, තපස්සිරූපො මුඛසා අසඤ්ඤතො;

ලද්ධා ච මෙ තමසා වණ්ණධාතු, මුඛඤ්ච මෙ පෙසුණියෙන පූතී’’ති. –

ගාථමාහ. තත්ථ සමණො අහං පාපොති අහං ලාමකො සමණො පාපභික්ඛු අහොසිං. අතිදුට්ඨවාචොති අතිදුට්ඨවචනො, පරෙ අතික්කමිත්වා ලඞ්ඝිත්වා වත්තා, පරෙසං ගුණපරිධංසකවචනොති අත්ථො. ‘‘අතිදුක්ඛවාචො’’ති වා පාඨො, අතිවිය ඵරුසවචනො මුසාවාදපෙසුඤ්ඤාදිවචීදුච්චරිතනිරතො. තපස්සිරූපොති සමණපතිරූපකො. මුඛසාති මුඛෙන. ලද්ධාති පටිලද්ධා. ච-කාරො සම්පිණ්ඩනත්ථො. මෙති මයා. තපසාති බ්‍රහ්මචරියෙන. පෙසුණියෙනාති පිසුණවාචාය. පුතීති පූතිගන්ධං.

එවං සො පෙතො අත්තනා කතකම්මං ආචික්ඛිත්වා ඉදානි ථෙරස්ස ඔවාදං දෙන්තො –

9. ‘‘තයිදං තයා නාරද සාමං දිට්ඨං,

අනුකම්පකා යෙ කුසලා වදෙය්‍යුං;

මා පෙසුණං මා ච මුසා අභාණි,

යක්ඛො තුවං හොහිසි කාමකාමී’’ති. –

ඔසානගාථමාහ. තත්ථ තයිදන්ති තං ඉදං මම රූපං. අනුකම්පකා යෙ කුසලා වදෙය්‍යුන්ති යෙ අනුකම්පනසීලා කාරුණිකා පරහිතපටිපත්තියං කුසලා නිපුණා බුද්ධාදයො යං වදෙය්‍යුං, තදෙව වදාමීති අධිප්පායො. ඉදානි තං ඔවාදං දස්සෙන්තො ‘‘මා පෙසුණං මා ච මුසා අභාණි, යක්ඛො තුවං හොහිසි කාමකාමී’’ති ආහ. තස්සත්ථො – පෙසුණං පිසුණවචනං මුසා ච මා අභාණි මා කථෙහි. යදි හි ත්වං මුසාවාදං පිසුණවාචඤ්ච පහාය වාචාය සඤ්ඤතො භවෙය්‍යාසි, යක්ඛො වා දෙවො වා දෙවඤ්ඤතරො වා ත්වං භවිස්සසි, කාමං කාමිතබ්බං උළාරං දිබ්බසම්පත්තිං පටිලභිත්වා තත්ථ කාමනසීලො යථාසුඛං ඉන්ද්‍රියානං පරිචරණෙන අභිරමණසීලොති.

තං සුත්වා ථෙරො තතො රාජගහං ගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සත්ථු තමත්ථං ආරොචෙසි. සත්ථා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සම්පත්තපරිසාය සාත්ථිකා අහොසීති.

පූතිමුඛපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.