15-16. භවවිභවදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

148. භවවිභවදිට්ඨීනං යථාවුත්තදිට්ඨිතො විසුං අභිනිවෙසාභාවතො විසුං නිද්දෙසං අකත්වා යථාවුත්තදිට්ඨීනංයෙව වසෙන ‘‘ඔලීයනං අතිධාවන’’න්ති එකෙකං ආකාරං නිද්දිසිතුං පුච්ඡං අකත්වා ච ඔලීයනාභිනිවෙසො භවදිට්ඨි, අතිධාවනාභිනිවෙසො විභවදිට්ඨීති ආහ. තත්ථ ‘‘භවනිරොධාය ධම්මෙ දෙසියමානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතී’’ති (ඉතිවු. 49) වුත්තඔලීයනාභිනිවෙසො, සස්සතසඤ්ඤාය නිබ්බානතො සඞ්කොචනාභිනිවෙසොති අත්ථො. ‘‘භවෙනෙව ඛො පනෙකෙ අට්ටීයමානා හරායමානා ජිගුච්ඡමානා විභවං අභිනන්දන්තී’’ති වුත්තඅතිධාවනාභිනිවෙසො, උච්ඡෙදසඤ්ඤාය නිරොධගාමිනිපටිපදාතික්කමනාභිනිවෙසොති අත්ථො.

ඉදානි තාව භවවිභවදිට්ඨියො සබ්බදිට්ඨීසු යොජෙත්වා දස්සෙතුං අස්සාදදිට්ඨියාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා අස්සාදදිට්ඨිකා සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා නිස්සාය ‘‘නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති ගණ්හන්ති, තස්මා පඤ්චතිංසාකාරාපි අස්සාදදිට්ඨියො සියා භවදිට්ඨියො, සියා විභවදිට්ඨියොති වුත්තා. තත්ථ යස්මා එකෙකාපි දිට්ඨියො සස්සතග්ගාහවසෙන භවදිට්ඨියො භවෙය්‍යුං, උච්ඡෙදග්ගාහවසෙන විභවදිට්ඨියො භවෙය්‍යුන්ති අත්ථො. අත්තානුදිට්ඨියා රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති පඤ්චසු රූපාදිතො අත්තනො අනඤ්ඤත්තා තෙසු උච්ඡින්නෙසු අත්තා උච්ඡින්නොති ගහණතො පඤ්ච විභවදිට්ඨියොති වුත්තං. සෙසෙසු පඤ්චදසසු ඨානෙසු රූපාදිතො අත්තනො අඤ්ඤත්තා තෙසු උච්ඡින්නෙසුපි ‘‘අත්තා සස්සතොති ගහණතො පන්නරස භවදිට්ඨියොති වුත්තං.

මිච්ඡාදිට්ඨියා ‘‘සබ්බාව තා විභවදිට්ඨියො’’ති උච්ඡෙදවසෙන පවත්තත්තා අන්තවානන්තවාදිට්ඨීසු පරිත්තාරම්මණඅප්පමාණාරම්මණඣානලාභිනො දිබ්බචක්ඛුනා රූපධාතුයා චවිත්වා සත්තෙ අඤ්ඤත්ථ උපපන්නෙ පස්සිත්වා භවදිට්ඨිං අපස්සිත්වා විභවදිට්ඨිං ගණ්හන්ති. තස්මා තත්ථ සියා භවදිට්ඨියො, සියාවිභවදිට්ඨියොති වුත්තං. හොති ච න ච හොතීති එත්ථ හොති චාති භවදිට්ඨි, න ච හොතීති විභවදිට්ඨි. නෙව හොති න න හොතීති එත්ථ නෙව හොතීති විභවදිට්ඨි, න න හොතීති භවදිට්ඨි. තස්මා තත්ථ ‘‘සියා’’ති වුත්තං.

පුබ්බන්තානුදිට්ඨියා එකච්චසස්සතිකා සස්සතඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, අසස්සතඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති. තස්මා සා භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච හොති. චත්තාරො අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති. තස්මා සා අත්තානුදිට්ඨිසදිසා භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච. චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා භවදිට්ඨිං වා විභවදිට්ඨිං වා නිස්සාය වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති, අවසෙසා පන භවදිට්ඨියොව. තස්මා තෙ තෙ සන්ධාය ‘‘සියා’’ති වුත්තං. අපරන්තානුදිට්ඨියා සත්ත උච්ඡෙදවාදා විභවදිට්ඨියො, අවසෙසා භවදිට්ඨියො. තස්මා තෙ තෙ සන්ධාය ‘‘සියා’’ති වුත්තං. සඤ්ඤොජනිකදිට්ඨියා සබ්බදිට්ඨීනං වසෙන ‘‘සියා’’ති වුත්තං. අහන්ති මානවිනිබන්ධාය දිට්ඨියා චක්ඛාදීනං අහන්ති ගහිතත්තා තෙසං විනාසෙ අත්තා විනට්ඨො හොතීති සබ්බාව තා විභවදිට්ඨියොති වුත්තං. අත්තානුදිට්ඨියො විය මමන්ති මානවිනිබන්ධාය දිට්ඨියා චක්ඛාදිතො අත්තනො අඤ්ඤත්තා තෙසං විනාසෙපි අත්තා න විනස්සතීති සබ්බාව තා භවදිට්ඨියොති වුත්තං. ලොකවාදපටිසංයුත්තාය දිට්ඨියා ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.147) නයෙන වුත්තත්තා භවවිභවදිට්ඨි පාකටායෙව. එත්තාවතා අස්සාදදිට්ඨාදිකා විභවදිට්ඨිපරියොසානා සොළස දිට්ඨියො තීණිසතඤ්ච දිට්ඨාභිනිවෙසා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. අත්තානුදිට්ඨි ච සක්කායදිට්ඨි ච අත්තවාදපටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨි ච අත්ථතො එකා පරියායෙන තිවිධා වුත්තා. සඤ්ඤොජනිකා පන දිට්ඨි අවත්ථාභෙදෙන සබ්බාපි දිට්ඨියො හොන්ති.

ඉදානි සබ්බාව තා දිට්ඨියො අස්සාදදිට්ඨියොතිආදි අඤ්ඤෙන පරියායෙන යථායොගං දිට්ඨිසංසන්දනා. තත්ථ සබ්බාව තා දිට්ඨියොති යථාවුත්තා අනවසෙසා දිට්ඨියො. දිට්ඨිරාගරත්තත්තා තණ්හාස්සාදනිස්සිතත්තා ච අස්සාදදිට්ඨියො, අත්තසිනෙහානුගතත්තා අත්තානුදිට්ඨියො, විපරීතදස්සනත්තා මිච්ඡාදිට්ඨියො, ඛන්ධවත්ථුකත්තා සක්කායදිට්ඨියො, එකෙකස්ස අන්තස්ස ගහිතත්තා අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨියො, අනත්ථසංයොජනිකත්තා සඤ්ඤොජනිකා දිට්ඨියො, අත්තවාදෙන යුත්තත්තා අත්තවාදපටිසංයුත්තා දිට්ඨියොති ඉමා සත්ත දිට්ඨියො සබ්බදිට්ඨිසඞ්ගාහිකා, සෙසා පන නව දිට්ඨියො න සබ්බදිට්ඨිසඞ්ගාහිකා.

ඉදානි විත්ථාරතො වුත්තා සබ්බාව තා දිට්ඨියො ද්වීසුයෙව දිට්ඨීසු සඞ්ඛිපිත්වා සත්තානං දිට්ඨිද්වයනිස්සයං දස්සෙන්තො භවඤ්ච දිට්ඨින්තිගාථමාහ. සබ්බාපි හි තා දිට්ඨියො භවදිට්ඨී වා හොන්ති විභවදිට්ඨී වා. භවඤ්ච දිට්ඨිං විභවඤ්ච දිට්ඨින්ති එත්ථ පන ච-සද්දො දිට්ඨිමෙව සමුච්චිනොති, න නිස්සයං. න හි එකො භවවිභවදිට්ඨිද්වයං නිස්සයති. යථාහ – ‘‘ඉති භවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා සත්තා හොන්ති විභවදිට්ඨිසන්නිස්සිතා වා’’ති (පටි. ම. 1.113). තක්කිකාති තක්කෙන වදන්තීති තක්කිකා. තෙ හි දිට්ඨිගතිකා සභාවපටිවෙධපඤ්ඤාය අභාවා කෙවලං තක්කෙන වත්තන්ති. යෙපි ච ඣානලාභිනො අභිඤ්ඤාලාභිනො වා දිට්ඨිං ගණ්හන්ති, තෙපි තක්කෙත්වා ගහණතො තක්කිකා එව. නිස්සිතාසෙති නිස්සිතාති අත්ථො. එකමෙව පදං, ‘‘සෙ’’ති නිපාතමත්තං වා. තෙසං නිරොධම්හි න හත්ථි ඤාණන්ති දිට්ඨිනිස්සයස්ස කාරණවචනමෙතං. සක්කායදිට්ඨිනිරොධෙ නිබ්බානෙ යස්මා තෙසං ඤාණං නත්ථි, තස්මා එතං දිට්ඨිද්වයං නිස්සිතාති අත්ථො. ‘‘න හි අත්ථි ඤාණ’’න්ති එත්ථ හි-කාරො කාරණොපදෙසෙ නිපාතො. යත්ථායං ලොකො විපරීතසඤ්ඤීති යත්ථ සුඛෙ නිරොධම්හි අයං සදෙවකො ලොකො ‘‘දුක්ඛ’’මිති විපරීතසඤ්ඤී හොති, තස්මිං නිරොධම්හි න හත්ථි ඤාණන්ති සම්බන්ධො. දුක්ඛමිති විපරීතසඤ්ඤිතාය ඉදං සුත්තං –

‘‘රූපා සද්දා රසා ගන්ධා, ඵස්සා ධම්මා ච කෙවලා;

ඉට්ඨා කන්තා මනාපා ච, යාවතත්ථීති වුච්චති.

‘‘සදෙවකස්ස ලොකස්ස, එතෙ වො සුඛසම්මතා;

යත්ථ චෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති, තං නෙසං දුක්ඛසම්මතං.

‘‘සුඛන්ති දිට්ඨමරියෙහි, සක්කායස්සුපරොධනං;

පච්චනීකමිදං හොති, සබ්බලොකෙන පස්සතං.

‘‘යං පරෙ සුඛතො ආහු, තදරියා ආහු දුක්ඛතො;

යං පරෙ දුක්ඛතො ආහු, තදරියා සුඛතො විදූ.

‘‘පස්ස ධම්මං දුරාජානං, සම්පමූළ්හෙත්ථවිද්දසු;

නිවුතානං තමො හොති, අන්ධකාරො අපස්සතං.

‘‘සතඤ්ච විවටං හොති, ආලොකො පස්සතාමිව;

සන්තිකෙ න විජානන්ති, මගා ධම්මස්සකොවිදා.

‘‘භවරාගපරෙතෙහි, භවසොතානුසාරිභි;

මාරධෙය්‍යානුපන්නෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

‘‘කො නු අඤ්ඤත්‍ර අරියෙභි, පදං සම්බුද්ධුමරහති;

යං පදං සම්මදඤ්ඤාය, පරිනිබ්බන්ති අනාසවා’’ති. (සු. නි. 764-771);

149. ඉදානි සබ්බාසං දිට්ඨීනං දිට්ඨිද්වයභාවං දිට්ඨිසමුග්ඝාතකඤ්ච සම්මාදිට්ඨිං සුත්තතො දස්සෙතුකාමො, ද්වීහි භික්ඛවෙති සුත්තං ආහරි. තත්ථ දෙවාති බ්‍රහ්මානොපි වුච්චන්ති. ඔලීයන්තීති සඞ්කුචන්ති. අතිධාවන්තීති අතික්කමිත්වා ගච්ඡන්ති. චක්ඛුමන්තොති පඤ්ඤවන්තො. ච-සද්දො අතිරෙකත්ථො. භවාරාමාති භවො ආරාමො අභිරමට්ඨානං එතෙසන්ති භවාරාමා. භවරතාති භවෙ අභිරතා. භවසම්මුදිතාති භවෙන සන්තුට්ඨා. දෙසියමානෙති තථාගතෙන වා තථාගතසාවකෙන වා දෙසියමානෙ. න පක්ඛන්දතීති ධම්මදෙසනං වා භවනිරොධං වා න පවිසති. න පසීදතීති තත්ථ පසාදං න පාපුණාති. න සන්තිට්ඨතීති තත්ථ න පතිට්ඨාති. නාධිමුච්චතීති තත්ථ ඝනභාවං න පාපුණාති. එත්තාවතා සස්සතදිට්ඨි වුත්තා.

අට්ටීයමානාති දුක්ඛං පාපුණමානා. හරායමානාති ලජ්ජං පාපුණමානා. ජිගුච්ඡමානාති ජිගුච්ඡං පාපුණමානා. විභවං අභිනන්දන්තීති උච්ඡෙදං පටිච්ච තුස්සන්ති, උච්ඡෙදං පත්ථයන්තීති වා අත්ථො. කිරාති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. භොති ආලපනමෙතං. සන්තන්ති නිබ්බුතං. පණීතන්ති දුක්ඛාභාවතො පණීතං, පධානභාවං නීතන්ති වා පණීතං. යාථාවන්ති යථාසභාවං. එත්තාවතා උච්ඡෙදදිට්ඨි වුත්තා.

ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. භූතන්ති හෙතුතො සඤ්ජාතං ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතං දුක්ඛං. භූතතො පස්සතීති ඉදං භූතං දුක්ඛන්ති පස්සති. නිබ්බිදායාති විපස්සනත්ථාය. විරාගායාති අරියමග්ගත්ථාය. නිරොධායාති නිබ්බානත්ථාය. පටිපන්නො හොතීති තදනුරූපං පටිපදං පටිපන්නො හොති. එවං පස්සන්තීති ඉමිනා පකාරෙන පුබ්බභාගෙ ලොකියඤාණෙන, පටිවෙධකාලෙ ලොකුත්තරඤාණෙන පස්සන්ති. එත්තාවතා සම්මාදිට්ඨි වුත්තා.

ඉදානි ද්වීහි ගාථාහි තස්සා සම්මාදිට්ඨියා ආනිසංසං දස්සෙති. තත්ථ යො භූතං භූතතො දිස්වාති දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙත්වාති අත්ථො. භූතස්ස ච අතික්කමන්ති නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙත්වාති අත්ථො. යථාභූතෙධිමුච්චතීති මග්ගභාවනාභිසමයවසෙන යථාසභාවෙ නිරොධෙ ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති අධිමුච්චති. භවතණ්හා පරික්ඛයාති සමුදයස්ස පහානෙනාති අත්ථො. අසතිපි චෙත්ථ සච්චානං නානාභිසමයත්තෙ ‘‘දිස්වා’’ති පුබ්බකාලිකවචනං සද්ධිං පුබ්බභාගපටිපදාය වොහාරවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. න හි පුබ්බං පස්සිත්වා පච්ඡා අධිමුච්චති. චතුසච්චාභිසමයො සමානකාලමෙව හොති. සමානකාලෙපි වා පුබ්බකාලිකානි පදානි භවන්තීති න දොසො. ස වෙති එකංසෙන සො අරහං. භූතපරිඤ්ඤාතොති දුක්ඛං පරිඤ්ඤාතවා. වීතතණ්හොති විගතතණ්හො. භවාභවෙති ඛුද්දකෙ ච මහන්තෙ ච භවෙ. වුද්ධිඅත්ථෙපි හි අ-කාරස්ස සම්භවතො අභවොති මහාභවො. සො පන ඛුද්දකමහන්තභාවො උපාදායුපාදාය වෙදිතබ්බො. අථ වා භවෙති සස්සතෙ. අභවෙති උච්ඡෙදෙ. තදුභයෙපි දිට්ඨිරාගාභාවෙන වීතතණ්හො. භූතස්ස විභවාති වට්ටදුක්ඛස්ස සමුච්ඡෙදා. නාගච්ඡති පුනබ්භවන්ති අරහතො පරිනිබ්බානං වුත්තං.

150. තයො පුග්ගලාතිආදි මිච්ඡාදිට්ඨිකගරහණත්ථං සම්මාදිට්ඨිකපසංසනත්ථං වුත්තං. තත්ථ විරූපභාවං පන්නා ගතා දිට්ඨි එතෙසන්ති විපන්නදිට්ඨී. සුන්දරභාවං පන්නා ගතා දිට්ඨි එතෙසන්ති සම්පන්නදිට්ඨී. තිත්ථියොති තිත්ථං වුච්චති දිට්ඨි, තං පටිපන්නත්තා තිත්ථෙ සාධු, තිත්ථං යස්ස අත්ථීති වා තිත්ථියො. ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතො. තිත්ථියසාවකොති තෙසං දිට්ඨානුගතිමාපන්නො ගහට්ඨො. යො ච මිච්ඡාදිට්ඨිකොති තදුභයභාවං අනුපගන්ත්වා යාය කායචි දිට්ඨියා මිච්ඡාදිට්ඨිකො.

තථාගතොති සම්මාසම්බුද්ධො. පච්චෙකබුද්ධොපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතො. තථාගතසාවකොති මග්ගප්පත්තො ඵලප්පත්තො ච. යො ච සම්මාදිට්ඨිකොති තදුභයවිනිමුත්තො ලොකියසම්මාදිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිකො.

ගාථාසු කොධනොති යො අභිණ්හං කුජ්ඣති, සො. උපනාහීති තමෙව කොධං වඩ්ඪෙත්වා උපනන්ධනසීලො. පාපමක්ඛීති ලාමකභූතමක්ඛවා. මායාවීති කතපාපපටිච්ඡාදනවා. වසලොති හීනජච්චො. විසුද්ධොති ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා විසුද්ධො. සුද්ධතං ගතොති මග්ගඵලසඞ්ඛාතං සුද්ධභාවං ගතො. මෙධාවීති පඤ්ඤවා. ඉමාය ගාථාය ලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨිසම්පන්නො එව ථොමිතො.

විපන්නදිට්ඨියො සම්පන්නදිට්ඨියොති පුග්ගලවොහාරං පහාය ධම්මමෙව ගරහන්තො ථොමෙන්තො ච ආහ. එතං මමාති තණ්හාමඤ්ඤනවසෙන දිට්ඨි. එසොහමස්මීති මානමඤ්ඤනමූලිකා දිට්ඨි. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිමඤ්ඤනමෙව.

එතං මමාති කා දිට්ඨීතිආදීහි තිස්සන්නං විපන්නදිට්ඨීනං විභාගඤ්ච ගණනඤ්ච කාලසඞ්ගහඤ්ච පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං කතං. තත්ථ කා දිට්ඨීති අනෙකාසු දිට්ඨීසු කතමා දිට්ඨීති අත්ථො. කතමන්තානුග්ගහිතාති පුබ්බන්තාපරන්තසඞ්ඛාතකාලද්වයෙ කතමෙන කාලෙන අනුග්ගහිතා, අනුබද්ධාති අත්ථො. යස්මා ‘‘එතං මමා’’ති පරාමසන්තො ‘‘එතං මම අහොසි, එවං මම අහොසි, එත්තකං මම අහොසී’’ති අතීතං වත්ථුං අපදිසිත්වා පරාමසති, තස්මා පුබ්බන්තානුදිට්ඨි හොති. පුබ්බන්තානුග්ගහිතා ච තා දිට්ඨියො හොන්ති. යස්මා ‘‘එසොහමස්මී’’ති පරාමසන්තො ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා එසොස්මි විසුජ්ඣිස්සාමී’’ති අනාගතඵලං උපාදාය පරාමසති, තස්මා අපරන්තානුදිට්ඨි හොති. අපරන්තානුග්ගහිතා ච තා දිට්ඨියො හොන්ති. යස්මා ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති පරාමසන්තො අතීතානාගතං උපාදින්නසන්තතිං උපාදාය ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති පරාමසති, සක්කායදිට්ඨිවසෙන ච පරාමසති, තස්මා සක්කායදිට්ඨි හොති. පුබ්බන්තාපරන්තානුග්ගහිතා ච තා දිට්ඨියො හොන්ති. යස්මා පන සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛායෙව ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො හොන්ති, සක්කායදිට්ඨිසමුග්ඝාතෙනෙව ච ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, තස්මා සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානීති වුත්තා, සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛෙන සක්කායදිට්ඨිද්වාරෙන ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි හොන්තීති අත්ථො. සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානීති පාඨො සුන්දරතරො. සක්කායදිට්ඨි පමුඛා ආදි එතෙසන්ති සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානි. කානි තානි? ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි.

‘‘කා දිට්ඨී’’ති පුච්ඡාය වීසතිවත්ථුකා අත්තානුදිට්ඨි, වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨීති විස්සජ්ජනං. ‘‘කති දිට්ඨියො’’ති පුච්ඡාය සක්කායදිට්ඨිප්පමුඛානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානීති විස්සජ්ජනං. සායෙව පන සක්කායදිට්ඨි ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති වචනසාමඤ්ඤෙන අත්තානුදිට්ඨීති වුත්තා. තස්සා වුත්තාය අත්තවාදපටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨිපි වුත්තායෙව හොති.

151. යෙ කෙචි, භික්ඛවෙතිආදිසුත්තාහරණං සම්පන්නදිට්ඨිපුග්ගලසම්බන්ධෙන සම්පන්නදිට්ඨිපුග්ගලවිභාගදස්සනත්ථං කතං. තත්ථ නිට්ඨං ගතාති මග්ගඤාණවසෙන සම්මාසම්බුද්ධො භගවාති නිච්ඡයං ගතා, නිබ්බෙමතිකාති අත්ථො. නිට්ඨාගතාති පාඨො සමාසපදං හොති, අත්ථො පන සොයෙව. දිට්ඨිසම්පන්නාති දිට්ඨියා සුන්දරභාවං ගතා. ඉධ නිට්ඨාති ඉමිස්සා කාමධාතුයා පරිනිබ්බානං. ඉධ විහාය නිට්ඨාති ඉමං කාමභවං විජහිත්වා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ පරිනිබ්බානං. සත්තක්ඛත්තුපරමස්සාති සත්තක්ඛත්තුංපරමා සත්තවාරපරමා භවූපපත්ති අත්තභාවග්ගහණං අස්ස, තතො පරං අට්ඨමං භවං නාදියතීති සත්තක්ඛත්තුපරමො. තස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස සොතාපන්නස්ස. කොලංකොලස්සාති කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියතො හි පට්ඨාය නීචෙ කුලෙ උපපත්ති නාම නත්ථි, මහාභොගකුලෙසුයෙව නිබ්බත්තතීති අත්ථො. තස්ස කොලංකොලස්ස සොතාපන්නස්ස. එකබීජිස්සාති ඛන්ධබීජං නාම කථිතං. යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකංයෙව ඛන්ධබීජං අත්ථි, එකං අත්තභාවග්ගහණං, සො එකබීජී නාම. තස්ස එකබීජිස්ස සොතාපන්නස්ස. භගවතා ගහිතනාමවසෙනෙවෙතානි එතෙසං නාමානි. එත්තකඤ්හි ඨානං ගතො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති, එත්තකං කොලංකොලො, එත්තකං එකබීජීති භගවතා එතෙසං නාමං ගහිතං. භගවා හි ‘‘අයං එත්තකං ඨානං ගමිස්සති, අයං එත්තකං ඨානං ගමිස්සතී’’ති ඤත්වා තෙසං තානි තානි නාමානි අග්ගහෙසි. මුදුපඤ්ඤො හි සොතාපන්නො සත්ත භවෙ නිබ්බත්තෙන්තො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම, මජ්ඣිමපඤ්ඤො පරං ඡට්ඨං භවං නිබ්බත්තෙන්තො කොලංකොලො නාම, තික්ඛපඤ්ඤො එකං භවං නිබ්බත්තෙන්තො එකබීජී නාම. තං පනෙතං තෙසං මුදුමජ්ඣිමතික්ඛපඤ්ඤතං පුබ්බහෙතු නියමෙති. ඉමෙ තයොපි සොතාපන්නා කාමභවවසෙන වුත්තා, රූපාරූපභවෙ පන බහුකාපි පටිසන්ධියො ගණ්හන්ති. සකදාගාමිස්සාති පටිසන්ධිවසෙන සකිං කාමභවං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී. තස්ස සකදාගාමිස්ස. දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහාති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ අරහා. අරහන්තිපි පාඨො. ඉධ නිට්ඨාති කාමභවං සංසරන්තෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. රූපාරූපභවෙ උප්පන්නා පන අරියා කාමභවෙ න උප්පජ්ජන්ති, තත්ථෙව පරිනිබ්බායන්ති.

අන්තරාපරිනිබ්බායිස්සාති ආයුවෙමජ්ඣස්ස අන්තරායෙව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනතො අන්තරාපරිනිබ්බායී. සො පන උප්පන්නසමනන්තරා පරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං අප්පත්වා පරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං පත්වා පරිනිබ්බායීති තිවිධො හොති. තස්ස අන්තරාපරිනිබ්බායිස්ස අනාගාමිනො. උපහච්චපරිනිබ්බායිස්සාති ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා වා කාලකිරියං උපගන්ත්වා වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායන්තස්ස අනාගාමිනො. අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්සාති අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන අධිමත්තප්පයොගං අකත්වාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනධම්මස්ස අනාගාමිනො. සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්සාති සසඞ්ඛාරෙන දුක්ඛෙන කසිරෙන අධිමත්තප්පයොගං කත්වාව කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනධම්මස්ස අනාගාමිනො. උද්ධංසොතස්ස අකනිට්ඨගාමිනොති උද්ධංවාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වාති උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී. තස්ස උද්ධංසොතස්ස අකනිට්ඨගාමිනො අනාගාමිස්ස. අයං පන අනාගාමී චතුප්පභෙදො – යො අවිහතො පට්ඨාය චත්තාරො බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්වා අකනිට්ඨං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා තයො බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්වා සුදස්සීබ්‍රහ්මලොකෙ ඨත්වා පරිනිබ්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො ඉතො අකනිට්ඨමෙව ගන්ත්වා පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු බ්‍රහ්මලොකෙසු තත්ථ තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාමාති. ඉමෙ පඤ්ච අනාගාමිනො සුද්ධාවාසං ගහෙත්වා වුත්තා. අනාගාමිනො පන රූපරාගාරූපරාගානං අප්පහීනත්තා ආකඞ්ඛමානා සෙසරූපාරූපභවෙසුපි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තා පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්ති. අවෙච්චප්පසන්නාති අරියමග්ගවසෙන ජානිත්වා බුජ්ඣිත්වා අචලප්පසාදෙන පසන්නා. සොතාපන්නාති අරියමග්ගසොතං ආපන්නා. ඉමිනා සබ්බෙපි අරියඵලට්ඨා පුග්ගලා ගහිතාති.

භවවිභවදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථාය

දිට්ඨිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.