71. මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

117. මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසෙ බහුකෙහි ආකාරෙහීති ඉදානි වුච්චමානෙහි එකූනනවුතියා පකාරෙහි. පස්සන්තානන්ති ඤාණචක්ඛුනා ච බුද්ධචක්ඛුනා ච ඔලොකෙන්තානං. ඔක්කමතීති ඔතරති පවිසති. ආදිත්තොති දුක්ඛලක්ඛණවසෙන පීළායොගතො සන්තාපනට්ඨෙන ආදීපිතො. ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) වුත්තත්තා සබ්බසඞ්ඛතස්ස චෙව දුක්ඛලක්ඛණවසෙන පීළිතත්තා දුක්ඛස්ස ච කරුණාය මූලභූතත්තා පඨමං දුක්ඛලක්ඛණවසෙන ‘‘ආදිත්තො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. රාගාදීහි ආදිත්තතං පන උපරි වක්ඛති. අථ වා ආදිත්තොති රාගාදීහියෙව ආදිත්තො. උපරි පන ‘‘තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි නිබ්බාපෙතා’’ති අත්ථාපෙක්ඛනවසෙන පුන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ලොකසන්නිවාසොති පඤ්චක්ඛන්ධා ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, තණ්හාදිට්ඨිවසෙන සන්නිවසන්ති එත්ථ සත්තාති සන්නිවාසො, ලොකොව සන්නිවාසො ලොකසන්නිවාසො. දුක්ඛිතං ඛන්ධසන්තානං උපාදාය සත්තවොහාරසබ්භාවතො ලොකසන්නිවාසයොගතො සත්තසමූහොපි ලොකසන්නිවාසො. සොපි ච සහඛන්ධකොයෙව. උය්‍යුත්තොති අනෙකෙසු කිච්චෙසු නිච්චබ්‍යාපාරතාය කතයොගො කතඋස්සාහො, සතතකිච්චෙසු සඋස්සුක්කොති අත්ථො. ඝට්ටනයුත්තොති වා උය්‍යුත්තො. පයාතොති පබ්බතෙය්‍යා නදී විය අනවට්ඨිතගමනෙන මරණාය යාතුං ආරද්ධො. කුම්මග්ගප්පටිපන්නොති කුච්ඡිතං මිච්ඡාමග්ගං පටිපන්නො. උපරි පන ‘‘විපථපක්ඛන්දො’’ති නානාපදෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තං.

උපනීයතීති ජරාවසෙන මරණාය උපනීයති හරීයති. ජරා හි ‘‘ආයුනො සංහානී’’ති (සං. නි. 2.2) වුත්තා. අද්ධුවොති න ථිරො, සදා තථෙව න හොති. යස්මා අද්ධුවො, තස්මා උපනීයතීති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං ජරාදුක්ඛං වුත්තං. තං ජරාදුක්ඛං දිස්වා ජරාපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අතාණොති තායිතුං රක්ඛිතුං සමත්ථෙන රහිතො, අනාරක්ඛොති වුත්තං හොති. අනභිස්සරොති අභිසරිත්වා අභිගන්ත්වා බ්‍යාහරණෙන අස්සාසෙතුං සමත්ථෙන රහිතො, අසහායොති වා අත්ථො. යස්මා අනභිස්සරො, තස්මා අතාණොති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං පියවිප්පයොගදුක්ඛං වුත්තං. තං පියවිප්පයොගදුක්ඛං දිස්වා ඤාතිපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අස්සකොති සකභණ්ඩරහිතො. සබ්බං පහාය ගමනීයන්ති සකභණ්ඩන්ති සල්ලක්ඛිතං සබ්බං පහාය ලොකෙන ගන්තබ්බං. යස්මා සබ්බං පහාය ගමනීයං, තස්මා අස්සකොති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං මරණදුක්ඛං වුත්තං. තං දිස්වා භොගපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අඤ්ඤත්ථ ‘‘කම්මස්සකා මාණවසත්තා’’ති (ම. නි. 3.289) වුත්තං, ඉධ ච රට්ඨපාලසුත්තෙ ච ‘‘අස්සකො ලොකො’’ති (ම. නි. 2.305) වුත්තං, තං කථං යුජ්ජතීති චෙ? පහාය ගමනීයං සන්ධාය ‘‘අස්සකො’’ති වුත්තං, කම්මං පන න පහාය ගමනීයං. තස්මා ‘‘කම්මස්සකා’’ති වුත්තං. රට්ඨපාලසුත්තෙයෙව ච එවමෙතං වුත්තං ‘‘ත්වං පන යථාකම්මං ගමිස්සසී’’ති (ම. නි. 2.306). ඌනොති පාරිපූරිරහිතො. අතිත්තොති භිය්‍යො භිය්‍යො පත්ථනායපි න සුහිතො. ඉදං ඌනභාවස්ස කාරණවචනං. තණ්හාදාසොති තණ්හාය වසෙ වත්තනතො තණ්හාය දාසභූතො. ඉදං අතිත්තභාවස්ස කාරණවචනං. එතෙන ඉච්ඡාරොගාපදෙසෙන සකාරණං බ්‍යාධිදුක්ඛං වුත්තං. තං බ්‍යාධිදුක්ඛං දිස්වා බ්‍යාධිපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අතායනොති පුත්තාදීහිපි තායනස්ස අභාවතො අතායනො අනාරක්ඛො, අලබ්භනෙය්‍යඛෙමො වා. අලෙණොති අල්ලීයිතුං නිස්සිතුං අනරහො අල්ලීනානම්පි ච ලෙණකිච්චාකාරකො. අසරණොති නිස්සිතානං න භයසාරකො න භයවිනාසකො. අසරණීභූතොති පුරෙ උප්පත්තියා අත්තනො අභාවෙනෙව අසරණො, උප්පත්තිසමකාලමෙව අසරණීභූතොති අත්ථො.

උද්ධතොති සබ්බාකුසලෙසු උද්ධච්චස්ස උප්පජ්ජනතො සත්තසන්තානෙ ච අකුසලුප්පත්තිබාහුල්ලතො අකුසලසමඞ්ගීලොකො තෙන උද්ධච්චෙන උද්ධතො. අවූපසන්තොති අවූපසමනලක්ඛණස්ස උද්ධච්චස්සෙව යොගෙන අවූපසන්තො භන්තමිගපටිභාගො. ‘‘උපනීයති ලොකො’’තිආදීසු චතූසු ච ‘‘උද්ධතො ලොකො’’ති ච පඤ්චසු ඨානෙසු ලොකොති ආගතං, සෙසෙසු ලොකසන්නිවාසොති. උභයථාපි ලොකොයෙව. සසල්ලොති පීළාජනකතාය අන්තොතුදනතාය දුන්නීහරණීයතාය ච සල්ලාති සඞ්ඛං ගතෙහි රාගාදීහි සල්ලෙහි සහවත්තනකො. විද්ධොති මිගාදයො කදාචි පරෙහි විද්ධා හොන්ති, අයං පන ලොකො නිච්චං අත්තනාව විද්ධො. පුථුසල්ලෙහීති ‘‘සත්ත සල්ලානි – රාගසල්ලං, දොසසල්ලං, මොහසල්ලං, මානසල්ලං, දිට්ඨිසල්ලං, කිලෙසසල්ලං, දුච්චරිතසල්ල’’න්ති (මහානි. 174) වුත්තෙහි සත්තහි සල්ලෙහි. තස්සාති තස්ස ලොකසන්නිවාසස්ස. සල්ලානං උද්ධතාති තෙසං සල්ලානං සත්තසන්තානතො උද්ධරිතා පුග්ගලො. අඤ්ඤත්‍ර මයාති මං ඨපෙත්වා. යෙපි භගවතො සාවකා සල්ලානි උද්ධරන්ති, තෙසං භගවතො වචනෙනෙව උද්ධරණතො භගවාව උද්ධරති නාම. අවිජ්ජන්ධකාරාවරණොති අවිජ්ජා එව සභාවදස්සනච්ඡාදනෙන අන්ධං විය කරොතීති අවිජ්ජන්ධකාරො, සොව සභාවාවගමනනිවාරණෙන ආවරණං එතස්සාති අවිජ්ජන්ධකාරාවරණො. කිලෙසපඤ්ජරපක්ඛිත්තොති කිලෙසා එව කුසලගමනසන්නිරුජ්ඣනට්ඨෙන පඤ්ජරොති කිලෙසපඤ්ජරො, අවිජ්ජාපභවෙ කිලෙසපඤ්ජරෙ පක්ඛිත්තො පාතිතො. ආලොකං දස්සෙතාති පඤ්ඤාලොකං දස්සනසීලො, පඤ්ඤාලොකස්ස දස්සෙතාති වා අත්ථො. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජං ගතො පවිට්ඨො. න කෙවලං අවිජ්ජාය ආවරණමත්තමෙව, අථ ඛො ගහනගතො විය අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨොති පුරිමතො විසෙසො. අණ්ඩභූතොතිආදයො ච විසෙසායෙව. අණ්ඩභූතොති අණ්ඩෙ භූතො නිබ්බත්තො. යථා හි අණ්ඩෙ නිබ්බත්තා එකච්චෙ සත්තා ‘‘අණ්ඩභූතා’’ති වුච්චන්ති, එවමයං ලොකො අවිජ්ජණ්ඩකොසෙ නිබ්බත්තත්තා ‘‘අණ්ඩභූතො’’ති වුච්චති. පරියොනද්ධොති තෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන සමන්තතො ඔනද්ධො බද්ධො වෙඨිතො.

තන්තාකුලකජාතොති තන්තං විය ආකුලභූතො. යථා නාම දුන්නික්ඛිත්තං මූසිකච්ඡින්නං පෙසකාරානං තන්තං තහිං තහිං ආකුලං හොති, ඉදං අග්ගං ඉදං මූලන්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං හොති, එවමෙව සත්තා පච්චයාකාරෙ ඛලිතා ආකුලා බ්‍යාකුලා හොන්ති, න සක්කොන්ති පච්චයාකාරං උජුං කාතුං. තත්ථ තන්තං පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කාපි භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. යථා පන ආකුලං තන්තං කඤ්ජිකං දත්වා කොච්ඡෙන පහටං තත්ථ තත්ථ කුලකජාතං හොති ගණ්ඨිබද්ධං, එවමයං ලොකො පච්චයෙසු පක්ඛලිත්වා පච්චයෙ උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන කුලකජාතො හොති ගණ්ඨිබද්ධො. යෙ හි කෙචි දිට්ඨියො නිස්සිතා, සබ්බෙ තෙ පච්චයං උජුං කාතුං න සක්කොන්තියෙව. කුලාගණ්ඨිකජාතොති කුලාගණ්ඨිකං විය භූතො. කුලාගණ්ඨිකං වුච්චති පෙසකාරකඤ්ජිකසුත්තං. ‘‘කුලා නාම සකුණිකා, තස්සා කුලාවකො’’තිපි එකෙ. යථා තදුභයම්පි ආකුලං අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරන්ති පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. මුඤ්ජපබ්බජභූතොති මුඤ්ජතිණං විය පබ්බජතිණං විය ච භූතො මුඤ්ජතිණපබ්බජතිණසදිසො ජාතො. යථා තානි තිණානි කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා කතරජ්ජු ජිණ්ණකාලෙ කත්ථචි පතිතං ගහෙත්වා තෙසං තිණානං ‘‘ඉදං අග්ගං ඉදං මූල’’න්ති අග්ගෙන වා අග්ගං, මූලෙන වා මූලං සමානෙතුං දුක්කරං, තම්පි පච්චත්තපුරිසකාරෙ ඨත්වා සක්කා භවෙය්‍ය උජුං කාතුං, ඨපෙත්වා පන ද්වෙ බොධිසත්තෙ අඤ්ඤො සත්තො අත්තනො ධම්මතාය පච්චයාකාරං උජුං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. එවමයං ලොකො පච්චයාකාරං උජුං කාතුං අසක්කොන්තො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ගණ්ඨිජාතො හුත්වා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

තත්ථ අපායොති නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො. සබ්බෙපි හි තෙ වඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ආයස්ස අභාවතො ‘‘අපායො’’ති වුච්චන්ති. තථා දුක්ඛස්ස ගතිභාවතො දුග්ගති. සුඛසමුස්සයතො විනිපතිතත්තා විනිපාතො. ඉතරො පන –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චති’’.

තං සබ්බම්පි නාතිවත්තති නාතික්කමති. අථ ඛො චුතිතො පටිසන්ධිං, පටිසන්ධිතො චුතින්ති එවං පුනප්පුනං චුතිපටිසන්ධියො ගණ්හමානො තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු මහාසමුද්දෙ වාතුක්ඛිත්තනාවා විය යන්තගොණො විය ච පරිබ්භමතියෙව. අවිජ්ජාවිසදොසසල්ලිත්තොති අවිජ්ජායෙව අකුසලුප්පාදනෙන කුසලජීවිතනාසනතො විසන්ති අවිජ්ජාවිසං, තදෙව සන්තානදූසනතො අවිජ්ජාවිසදොසො, තෙන අනුසයපරියුට්ඨානදුච්චරිතභූතෙන භුසං ලිත්තො මක්ඛිතොති අවිජ්ජාවිසදොසසල්ලිත්තො. කිලෙසකලලීභූතොති අවිජ්ජාදිමූලකා කිලෙසා එව ඔසීදනට්ඨෙන කලලං කද්දමොති කිලෙසකලලං, තදස්ස අත්ථීති කිලෙසකලලී, එවංභූතො. රාගදොසමොහජටාජටිතොති ලොභපටිඝාවිජ්ජාසඞ්ඛාතා රාගදොසමොහා එව රූපාදීසු ආරම්මණෙසු හෙට්ඨුපරියවසෙන පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසිබ්බනට්ඨෙන වෙළුගුම්බාදීනං සාඛාජාලසඞ්ඛාතා ජටා වියාති ජටා, තාය රාගදොසමොහජටාය ජටිතො. යථා නාම වෙළුජටාදීහි වෙළුආදයො, එවං තාය ජටාය අයං ලොකො ජටිතො විනද්ධො සංසිබ්බිතොති අත්ථො. ජටං විජටෙතාති ඉමං එවං තෙධාතුකං ලොකං ජටෙත්වා ඨිතං ජටං විජටෙතා සංඡින්දිතා සම්පදාලයිතා.

තණ්හාසඞ්ඝාටපටිමුක්කොති තණ්හා එව අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තිතො සඞ්ඝටිතට්ඨෙන සඞ්ඝාටොති තණ්හාසඞ්ඝාටො, තස්මිං තණ්හාසඞ්ඝාටෙ පටිමුක්කො අනුපවිට්ඨො අන්තොගතොති තණ්හාසඞ්ඝාටපටිමුක්කො. තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටොති තණ්හා එව පුබ්බෙ වුත්තනයෙන සංසිබ්බනට්ඨෙන ජාලන්ති තණ්හාජාලං, තෙන තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටො සමන්තතො ඡාදිතො පලිවෙඨිතො. තණ්හාසොතෙන වුය්හතීති තණ්හා එව සංසාරෙ ආකඩ්ඪනට්ඨෙන සොතොති තණ්හාසොතො, තෙන තණ්හාසොතෙන වුය්හති ආකඩ්ඪීයති. තණ්හාසඤ්ඤොජනෙන සඤ්ඤුත්තොති තණ්හා එව ලොකං වට්ටස්මිං සංයොජනතො බන්ධනතො සංයොජනන්ති තණ්හාසංයොජනං, තෙන තණ්හාසංයොජනෙන සඤ්ඤුත්තො බද්ධො. තණ්හානුසයෙන අනුසටොති තණ්හා එව අනුසයනට්ඨෙන අනුසයොති තණ්හානුසයො, තෙන තණ්හානුසයෙන අනුසටො අනුගතො ථාමගතො. තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පතීති තණ්හා එව පවත්තිකාලෙ ඵලකාලෙ ච ලොකං සන්තාපෙතීති සන්තාපො, තෙන තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පති සන්තාපීයති. තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හතීති තණ්හා එව බලවභූතා පවත්තිකාලෙ ඵලකාලෙ ච සමන්තතො දහනට්ඨෙන මහාපරිළාහොති තණ්හාපරිළාහො, තෙන තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හති සමන්තතො ඩහීයති. දිට්ඨිසඞ්ඝාටාදයො ඉමිනාව නයෙන යොජෙතබ්බා.

අනුගතොති අනුපවිට්ඨො. අනුසටොති අනුධාවිතො. අභිභූතොති පීළිතො. අබ්භාහතොති අභිආහතො අභිමුඛං භුසං පහතො. දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතොති දුක්ඛෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ සුඛවිපල්ලාසෙන පතිට්ඨිතො අභිනිවිට්ඨො.

තණ්හාය උඩ්ඩිතොති තණ්හාය උල්ලඞ්ඝිතො. චක්ඛු හි තණ්හාරජ්ජුනා ආවුනිත්වා රූපනාගදන්තෙ උඩ්ඩිතං, සොතාදීනි තණ්හාරජ්ජුනා ආවුනිත්වා සද්දාදිනාගදන්තෙසු උඩ්ඩිතානි. තංසමඞ්ගීලොකොපි උඩ්ඩිතොයෙව නාම. ජරාපාකාරපරික්ඛිත්තොති අනතික්කමනීයට්ඨෙන පාකාරභූතාය ජරාය පරිවාරිතො. මච්චුපාසෙන පරික්ඛිත්තොති දුම්මොචනීයට්ඨෙන පාසභූතෙන මරණෙන බද්ධො. මහාබන්ධනබද්ධොති දළ්හත්තා දුච්ඡෙදත්තා ච මහන්තෙහි බන්ධනෙහි බද්ධො. රාගබන්ධනෙනාති රාගො එව බන්ධති සංසාරතො චලිතුං න දෙතීති රාගබන්ධනං. තෙන රාගබන්ධනෙන. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කිලෙසබන්ධනෙනාති වුත්තාවසෙසෙන කිලෙසබන්ධනෙන. දුච්චරිතබන්ධනෙනාති තිවිධෙන. සුචරිතං පන බන්ධනමොක්ඛස්ස හෙතුභූතං බන්ධනමොක්ඛභූතඤ්ච අත්ථි. තස්මා තං න ගහෙතබ්බං.

බන්ධනං මොචෙතාති තස්ස බන්ධනං මොචෙතා. බන්ධනා මොචෙතාතිපි පාඨො, බන්ධනතො තං මොචෙතාති අත්ථො. මහාසම්බාධප්පටිපන්නොති කුසලසඤ්චාරපීළනෙන මහාසම්බාධසඞ්ඛාතං රාගදොසමොහමානදිට්ඨිකිලෙසදුච්චරිතගහනං පටිපන්නො. ඔකාසං දස්සෙතාති ලොකියලොකුත්තරසමාධිපඤ්ඤාඔකාසං දස්සෙතා. මහාපලිබොධෙන පලිබුද්ධොති මහානිවාරණෙන නිවුතො. මහාලෙපෙන වා ලිත්තො. පලිබොධොති ච රාගාදිසත්තවිධො එව. ‘‘තණ්හාදිට්ඨිපලිබොධො’’ති එකෙ. පලිබොධං ඡෙතාති තං පලිබොධං ඡින්දිතා. මහාපපාතෙති පඤ්චගතිපපාතෙ, ජාතිජරාමරණපපාතෙ වා. තං සබ්බම්පි දුරුත්තරණට්ඨෙන පපාතො. පපාතා උද්ධතාති තම්හා පපාතතො උද්ධරිතා. මහාකන්තාරප්පටිපන්නොති ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසකන්තාරං පටිපන්නො. සබ්බම්පි තං දුරතික්කමනට්ඨෙන කන්තාරො, තං කන්තාරං තාරෙතා. කන්තාරා තාරෙතාති වා පාඨො. මහාසංසාරප්පටිපන්නොති අබ්බොච්ඡින්නං ඛන්ධසන්තානං පටිපන්නො. සංසාරා මොචෙතාති සංසාරතො මොචෙතා. සංසාරං මොචෙතාති වා පාඨො. මහාවිදුග්ගෙති සංසාරවිදුග්ගෙ. සංසාරොයෙව හි දුග්ගමනට්ඨෙන විදුග්ගො. සම්පරිවත්තතීති භුසං නිවත්තිත්වා චරති. මහාපලිපෙති මහන්තෙ කාමකද්දමෙ. කාමො හි ඔසීදනට්ඨෙන පලිපො. පලිපන්නොති ලග්ගො. මහාපලිපපලිපන්නොතිපි පාඨො.

අබ්භාහතොති සබ්බොපද්දවෙහි අබ්භාහතො. රාගග්ගිනාති රාගාදයොයෙව අනුදහනට්ඨෙන අග්ගි, තෙන රාගග්ගිනා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. උන්නීතකොති උග්ගහෙත්වා නීතො, ජාතියා උග්ගහෙත්වා ජරාදිඋපද්දවාය නීතොති අත්ථො. ක-කාරො පනෙත්ථ අනුකම්පාය දට්ඨබ්බො. හඤ්ඤති නිච්චමතාණොති පරිත්තායකෙන රහිතො සතතං පීළීයති. පත්තදණ්ඩොති රාජාදීහි ලද්ධආණො. තක්කරොති චොරො. වජ්ජබන්ධනබද්ධොති රාගාදිවජ්ජබන්ධනෙහි බද්ධො. ආඝාතනපච්චුපට්ඨිතොති මරණධම්මගණ්ඨිකට්ඨානං උපෙච්ච ඨිතො. කොචි බන්ධනා මොචෙතා. කොචි බන්ධනං මොචෙතාතිපි පාඨො. අනාථොති නත්ථි එතස්ස නාථො ඉස්සරො, සයං වා න නාථො න ඉස්සරොති අනාථො, අසරණොති වා අත්ථො. පරමකාපඤ්ඤප්පත්තොති ජරාදිපටිබාහනෙ අප්පහුතාය අතීව කපණභාවං පත්තො. තායෙතාති රක්ඛිතා. තායිතාති වා පාඨො සුන්දරො. දුක්ඛාභිතුන්නොති ජාතිදුක්ඛාදීහි අනෙකෙහි දුක්ඛෙහි අභිතුන්නො අතිබ්‍යාධිතො අතිකම්පිතො ච. චිරරත්තං පීළිතොති දුක්ඛෙහෙව දීඝමද්ධානං පීළිතො ඝට්ටිතො. ගධිතොති ගෙධෙන ගිද්ධො, අභිජ්ඣාකායගන්ථෙන වා ගන්ථිතො. නිච්චං පිපාසිතොති පාතුං භුඤ්ජිතුං ඉච්ඡා පිපාසා, සා තණ්හා එව, තණ්හාපිපාසාය නිරන්තරං පිපාසිතො.

අන්ධොති දස්සනට්ඨෙන චක්ඛූති සඞ්ඛං ගතාය පඤ්ඤාය අභාවතො කාණො. පඤ්ඤා හි ධම්මසභාවං පස්සති. අචක්ඛුකොති තං පන අන්ධත්තං න පච්ඡා සම්භූතං, පකතියා එව අවිජ්ජමානචක්ඛුකොති තමෙව අන්ධත්තං විසෙසෙති. හතනෙත්තොති නයනට්ඨෙන නෙත්තන්ති සඞ්ඛං ගතාය පඤ්ඤාය අභාවතොයෙව විනට්ඨනෙත්තකො. සමවිසමං දස්සෙන්තං අත්තභාවං නෙතීති නෙත්තන්ති හි වුත්තං. පඤ්ඤාය සුගතිඤ්ච අගතිඤ්ච නයති. හතනෙත්තත්තායෙවස්ස නෙතුඅභාවං දස්සෙන්තො අපරිණායකොති ආහ, අවිජ්ජමානනෙත්තකොති අත්ථො. අඤ්ඤොපිස්ස නෙතා න විජ්ජතීති වුත්තං හොති. විපථපක්ඛන්දොති විපරීතො, විසමො වා පථො විපථො, තං විපථං පක්ඛන්දො පවිට්ඨො පටිපන්නොති විපථපක්ඛන්දො, මිච්ඡාපථසඞ්ඛාතං මිච්ඡාදිට්ඨිං පටිපන්නොති අත්ථො. අඤ්ජසාපරද්ධොති අඤ්ජසෙ උජුමග්ගස්මිං මජ්ඣිමපටිපදාය අපරද්ධො විරද්ධො. අරියපථං ආනෙතාති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං උපනෙතා පටිපාදයිතා. මහොඝපක්ඛන්දොති යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං වට්ටස්මිං ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා, පකතිඔඝතො මහන්තා ඔඝාති මහොඝා. තෙ කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝොති චතුප්පභෙදා. තෙ මහොඝෙ පක්ඛන්දො පවිට්ඨොති මහොඝපක්ඛන්දො, සංසාරසඞ්ඛාතං මහොඝං වා පක්ඛන්දොති.

118. ඉදානි එකුත්තරිකනයො. තත්ථ ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහීති සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨීහි. තත්ථ දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීනි (අ. නි. 9.11) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තමෙවෙතන්ති දිට්ඨිගතං, දිට්ඨීසු ගතං ඉදං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිඅන්තොගධත්තාතිපි දිට්ඨිගතං. ද්වාසට්ඨිතෙසට්ඨිදිට්ඨියොපි හි සස්සතදිට්ඨි උච්ඡෙදදිට්ඨීති ද්වෙව දිට්ඨියො හොන්ති. තස්මා සඞ්ඛෙපෙන සබ්බා දිට්ඨියො අන්තො කරොන්තො ‘‘ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහී’’ති වුත්තං. පරියුට්ඨිතොති පරියුට්ඨානං පත්තො සමුදාචාරං පත්තො, උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන කුසලචාරස්ස ගහණං පත්තොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ද්වීහි, භික්ඛවෙ, දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතා දෙවමනුස්සා ඔලීයන්ති එකෙ, අතිධාවන්ති එකෙ, චක්ඛුමන්තො ච පස්සන්තී’’තිආදි (ඉතිවු. 49).

තීහි දුච්චරිතෙහීති තිවිධකායදුච්චරිතෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතෙන තිවිධමනොදුච්චරිතෙන. විප්පටිපන්නොති විරූපං පටිපන්නො, මිච්ඡාපටිපන්නොති අත්ථො. යොගෙහි යුත්තොති වට්ටස්මිං යොජෙන්තීති යොගා, ඊතිඅත්ථෙන වා යොගා, තෙහි යොගෙහි යුත්තො සමප්පිතො. චතුයොගයොජිතොති කාමයොගො, භවයොගො, දිට්ඨියොගො, අවිජ්ජායොගොති ඉමෙහි චතූහි යොගෙහි සකටස්මිං යොගො විය වට්ටස්මිං යොජිතො. පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමයොගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො, ඣානනිකන්ති ච, සස්සතදිට්ඨිසහජාතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා භවයොගො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨියොගො. අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජායොගො. තෙ එව චත්තාරො බලවභූතා ඔඝා, දුබ්බලභූතා යොගා.

චතූහි ගන්ථෙහීති යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටස්මිං ගන්ථෙන්ති ඝටෙන්තීති ගන්ථා. තෙ අභිජ්ඣා කායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථොති චතුප්පභෙදා. අභිජ්ඣායන්ති එතාය, සයං වා අභිජ්ඣායති, අභිජ්ඣායනමත්තමෙව වා එසාති අභිජ්ඣා, ලොභොයෙව. නාමකායං ගන්ථෙති චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටස්මිං ඝටෙතීති කායගන්ථො. බ්‍යාපජ්ජති තෙන චිත්තං පූතිභාවං ගච්ඡති, බ්‍යාපාදයති වා විනයාචාරරූපසම්පත්තිහිතසුඛාදීනීති බ්‍යාපාදො. ඉතො බහිද්ධා සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලවතෙන සුද්ධීති පරාමසනං සීලබ්බතපරාමාසො. සබ්බඤ්ඤුභාසිතම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්තිආදිනා ආකාරෙන අභිනිවිසතීති ඉදංසච්චාභිනිවෙසො. තෙහි චතූහි ගන්ථෙහි ගන්ථිතො, බද්ධොති අත්ථො.

චතූහි උපාදානෙහීති භුසං ආදියන්ති දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්තීති උපාදානා. තෙ කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානන්ති චතුප්පභෙදා. වත්ථුසඞ්ඛාතං කාමං උපාදියතීති කාමුපාදානං, කාමො ච සො උපාදානඤ්චාතිපි කාමුපාදානං. දිට්ඨි ච සා උපාදානඤ්චාති දිට්ඨුපාදානං, දිට්ඨිං උපාදියතීතිපි දිට්ඨුපාදානං. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.147) හි පුරිමදිට්ඨිං උත්තරදිට්ඨි උපාදියති. සීලබ්බතං උපාදියතීති සීලබ්බතුපාදානං, සීලබ්බතඤ්ච තං උපාදානඤ්චාතිපි සීලබ්බතුපාදානං. ගොසීලගොවතාදීනි හි එවං විසුද්ධීති අභිනිවෙසතො සයමෙව උපාදානානි. වදන්ති එතෙනාති වාදො, උපාදියන්ති එතෙනාති උපාදානං. කිං වදන්ති, උපාදියන්ති වා? අත්තානං. අත්තනො වාදුපාදානං අත්තවාදුපාදානං, අත්තවාදමත්තමෙව වා අත්තාති උපාදියන්ති එතෙනාති අත්තවාදුපාදානං. ඨපෙත්වා ඉමා ද්වෙ දිට්ඨියො සබ්බාපි දිට්ඨී දිට්ඨුපාදානං. තෙහි චතූහි උපාදානෙහි. උපාදීයතීති භුසං ගණ්හීයති. උපාදියතීති වා පාඨො, ලොකො උපාදානෙහි තං තං ආරම්මණං භුසං ගණ්හාතීති අත්ථො.

පඤ්චගතිසමාරුළ්හොති සුකතදුක්කටකාරණෙහි ගම්මති උපසඞ්කමීයතීති ගති, සහොකාසකා ඛන්ධා. නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො මනුස්සා දෙවාති ඉමා පඤ්ච ගතියො වොක්කමනභාවෙන භුසං ආරුළ්හො. පඤ්චහි කාමගුණෙහීති රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි වත්ථුකාමකොට්ඨාසෙහි. රජ්ජතීති අයොනිසොමනසිකාරං පටිච්ච රාගුප්පාදනෙන තෙහි රඤ්ජීයති, සාරත්තො කරීයතීති අත්ථො. පඤ්චහි නීවරණෙහීති චිත්තං නීවරන්ති පරියොනන්ධන්තීති නීවරණා. කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතෙහි පඤ්චහි නීවරණෙහි. ඔත්ථටොති උපරිතො පිහිතො.

ඡහි විවාදමූලෙහීති ඡහි විවාදස්ස මූලෙහි. යථාහ –

‘‘ඡයිමානි, භික්ඛවෙ, විවාදමූලානි. කතමානි ඡ? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කොධනො හොති උපනාහී. යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කොධනො හොති උපනාහී. සො සත්ථරිපි අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, ධම්මෙපි, සඞ්ඝෙපි, සික්ඛායපි න පරිපූරකාරී. යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්ථරි අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො, ධම්මෙපි, සඞ්ඝෙපි, සික්ඛායපි න පරිපූරකාරී, සො සඞ්ඝෙ විවාදං ජනෙති. යො හොති විවාදො බහුජනාහිතාය බහුජනාසුඛාය බහුනො ජනස්ස අනත්ථාය අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානං. එවරූපං චෙ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, විවාදමූලං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා සමනුපස්සෙය්‍යාථ, තත්‍ර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, තස්සෙව පාපකස්ස විවාදමූලස්ස පහානාය වායමෙය්‍යාථ. එවරූපං චෙ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, විවාදමූලං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා න සමනුපස්සෙය්‍යාථ. තත්‍ර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, තස්සෙව පාපකස්ස විවාදමූලස්ස ආයතිං අනවස්සවාය පටිපජ්ජෙය්‍යාථ. එවමෙතස්ස පාපකස්ස විවාදමූලස්ස පහානං හොති. එවමෙතස්ස පාපකස්ස විවාදමූලස්ස ආයතිං අනවස්සවො හොති.

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මක්ඛී හොති පළාසී. ඉස්සුකී හොති මච්ඡරී. සඨො හොති මායාවී. පාපිච්ඡො හොති මිච්ඡාදිට්ඨි. සන්දිට්ඨිපරාමාසී හොති ආධානග්ගාහී දුප්පටිනිස්සග්ගී. යො සො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සන්දිට්ඨිපරාමාසී හොති ආධානග්ගාහී දුප්පටිනිස්සග්ගී, සො සත්ථරිපි…පෙ… ආයතිං අනවස්සවො හොතී’’ති (පරි. 272; අ. නි. 6.36).

තත්ථ කොධනොති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප්පටිනිස්සජ්ජනලක්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානන්ති ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතීති? කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 451 ආදයො) විය ද්වීසු භික්ඛූසු විවාදං ආපන්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන්තෙවාසිකා විවදන්ති, තෙසං ඔවාදං ගණ්හන්තො භික්ඛුනිසඞ්ඝො විවදති, තතො තෙසං උපට්ඨාකාපි විවදන්ති. අථ මනුස්සානං ආරක්ඛදෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීනං ආරක්ඛදෙවතා ධම්මවාදිනියො හොන්ති අධම්මවාදීනං අධම්මවාදිනියො. තතො ආරක්ඛදෙවතානං මිත්තා භුම්මට්ඨදෙවතා භිජ්ජන්ති. එවං පරම්පරාය යාව බ්‍රහ්මලොකා ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස්සා ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. ධම්මවාදීහි පන අධම්මවාදිනොව බහුතරා හොන්ති. තතො යං බහුකෙහි ගහිතං, සබ්බං තං සච්චන්ති ධම්මං විස්සජ්ජෙත්වා බහුතරාව අධම්මං ගණ්හන්ති. තෙ අධම්මං පුරක්ඛත්වා විහරන්තා අපායෙසු නිබ්බත්තන්ති. එවං ද්වින්නං භික්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති. අජ්ඣත්තං වාති තුම්හාකං අබ්භන්තරපරිසාය වා. බහිද්ධා වාති පරෙසං පරිසාය වා. මක්ඛීති පරෙසං ගුණමක්ඛණලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස්සුකීති පරෙසං සක්කාරාදිඉස්සායනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතො. මච්ඡරීති ආවාසමච්ඡරියාදීහි පඤ්චහි මච්ඡරියෙහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපාපපටිච්ඡාදකො. පාපිච්ඡොති අසන්තසම්භාවනිච්ඡකො දුස්සීලො. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථිකවාදී අහෙතුකවාදී අකිරියවාදී. සන්දිට්ඨිපරාමාසීති සයං දිට්ඨිමෙව පරාමසති. ආධානග්ගාහීති දළ්හග්ගාහී. දුප්පටිනිස්සග්ගීති න සක්කා හොති ගහිතං විස්සජ්ජාපෙතුං. ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ පන ‘‘තත්ථ කතමානි ඡ විවාදමූලානි? කොධො මක්ඛො ඉස්සා සාඨෙය්‍යං පාපිච්ඡතා සන්දිට්ඨිපරාමාසිතා, ඉමානි ඡ විවාදමූලානී’’ති (විභ. 944) පධානවසෙන එකෙකොයෙව ධම්මො වුත්තො.

ඡහි තණ්හාකායෙහීති ‘‘රූපතණ්හා, සද්දතණ්හා, ගන්ධතණ්හා, රසතණ්හා, ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, ධම්මතණ්හා’’ති (විභ. 944) වුත්තාහි ඡහි තණ්හාහි. තත්ථ යස්මා එකෙකායෙව තණ්හා අනෙකවිසයත්තා එකෙකස්මිම්පි විසයෙ පුනප්පුනං උප්පත්තිතො අනෙකා හොන්ති, තස්මා සමූහට්ඨෙන කායසද්දෙන යොජෙත්වා තණ්හාකායාති වුත්තං. තණ්හාකායාති වුත්තෙපි තණ්හා එව. රජ්ජතීති සයං ආරම්මණෙ රජ්ජති, සාරත්තො හොති.

ඡහි දිට්ඨිගතෙහීති සබ්බාසවසුත්තෙ වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘තස්ස එවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති. ‘අත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘නත්ථි මෙ අත්තා’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘අත්තනාව අනත්තානං සඤ්ජානාමී’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති, ‘අනත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමී’ති වා අස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජති. අථ වා පනස්ස එවං දිට්ඨි හොති ‘යො මෙ අයං අත්තා වදො වෙදෙය්‍යො තත්‍ර තත්‍ර කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං පටිසංවෙදෙති, සො ච ඛො පන මෙ අයං අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’’ති (ම. නි. 1.19).

තත්ථ අත්ථි මෙ අත්තාති සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලෙසු අත්තනො අත්ථිතං ගණ්හාති. සච්චතො ථෙතතොති භූතතො ච ථිරතො ච, ‘‘ඉදං සච්ච’’න්ති සුට්ඨු දළ්හභාවෙනාති වුත්තං හොති. නත්ථි මෙ අත්තාති උච්ඡෙදදිට්ඨි සතො සත්තස්ස තත්ථ තත්ථ විභවග්ගහණතො. අථ වා පුරිමාපි තීසු කාලෙසු අත්ථීති ගහණතො සස්සතදිට්ඨි, පච්චුප්පන්නමෙව අත්ථීති ගණ්හන්තී උච්ඡෙදදිට්ඨි, පච්ඡිමාපි අතීතානාගතෙසු නත්ථීති ගහණතො ‘‘භස්සන්තා ආහුතියො’’ති ගහිතදිට්ඨිගතිකානං විය උච්ඡෙදදිට්ඨි. අතීතෙ එව නත්ථීති ගණ්හන්තී අධිච්චසමුප්පන්නකස්ස විය සස්සතදිට්ඨි. අත්තනාව අත්තානං සඤ්ජානාමීති සඤ්ඤාක්ඛන්ධසීසෙන ඛන්ධෙ අත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය අවසෙසක්ඛන්ධෙ සඤ්ජානතො ඉමිනා අත්තනා ඉමං අත්තානං සඤ්ජානාමීති හොති. අත්තනාව අනත්තානන්ති සඤ්ඤාක්ඛන්ධංයෙව අත්තාති ගහෙත්වා, ඉතරෙ චත්තාරොපි අනත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය තෙ සඤ්ජානතො එවං හොති. අනත්තනාව අත්තානන්ති සඤ්ඤාක්ඛන්ධං අනත්තාති ගහෙත්වා, ඉතරෙ චත්තාරොපි අත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය තෙ සඤ්ජානතො එවං හොති. සබ්බාපි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියොව. වදො වෙදෙය්‍යොතිආදයො පන සස්සතදිට්ඨියා එව අභිනිවෙසාකාරා. තත්ථ වදතීති වදො, වචීකම්මස්ස කාරකොති වුත්තං හොති. වෙදයතීති වෙදෙය්‍යො, ජානාති අනුභවති චාති වුත්තං හොති. කිං වෙදෙතීති? තත්‍ර තත්‍ර කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං පටිසංවෙදෙති. තත්‍ර තත්‍රාති තෙසු තෙසු යොනිගතිඨිතිනිවාසනිකායෙසු ආරම්මණෙසු වා. නිච්චොති උප්පාදවයරහිතො. ධුවොති ථිරො සාරභූතො. සස්සතොති සබ්බකාලිකො. අවිපරිණාමධම්මොති අත්තනො පකතිභාවං අවිජහනධම්මො, කකණ්ටකො විය නානප්පකාරතං නාපජ්ජති. සස්සතිසමන්ති චන්දසූරියසමුද්දමහාපථවීපබ්බතා ලොකවොහාරෙන සස්සතියොති වුච්චන්ති. සස්සතීහි සමං සස්සතිසමං. යාව සස්සතියො තිට්ඨන්ති, තාව තථෙව ඨස්සතීති ගණ්හතො එවං දිට්ඨි හොති.

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ පන ‘‘තත්‍ර තත්‍ර දීඝරත්තං කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකං පච්චනුභොති, න සො ජාතො නාහොසි, න සො ජාතො න භවිස්සති, නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මොති වා පනස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (විභ. 948) ඡ දිට්ඨී එවං විසෙසෙත්වා වුත්තා.

තත්ථ න සො ජාතො නාහොසීති සො අත්තා අජාතිධම්මතො න ජාතො නාම, සදා විජ්ජමානොයෙවාති අත්ථො. තෙනෙව අතීතෙ නාහොසි, අනාගතෙ න භවිස්සති. යො හි ජාතො, සො අහොසි. යො ච ජායිස්සති, සො භවිස්සතීති වුච්චති. අථ වා න සො ජාතො නාහොසීති සො සදා විජ්ජමානත්තා අතීතෙපි න ජාතු න අහොසි, අනාගතෙපි න ජාතු න භවිස්සති. අනුසයා වුත්තත්ථා.

සත්තහි සඤ්ඤොජනෙහීති සත්තකනිපාතෙ වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘සත්තිමානි, භික්ඛවෙ, සංයොජනානි. කතමානි සත්ත? අනුනයසංයොජනං, පටිඝසංයොජනං, දිට්ඨිසංයොජනං, විචිකිච්ඡාසංයොජනං, මානසංයොජනං, භවරාගසංයොජනං, අවිජ්ජාසංයොජනං. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, සත්ත සංයොජනානී’’ති (අ. නි. 7.8).

තත්ථ අනුනයසංයොජනන්ති කාමරාගසංයොජනං. සබ්බානෙවෙතානි බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානි.

සත්තහි මානෙහීති ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘මානො, අතිමානො, මානාතිමානො, ඔමානො, අධිමානො, අස්මිමානො, මිච්ඡාමානො’’ති (විභ. 950).

තත්ථ මානොති සෙය්‍යාදිවසෙන පුග්ගලං අනාමසිත්වා ජාතිආදීසු වත්ථුවසෙනෙව උන්නති. අතිමානොති ජාතිආදීහි ‘‘මයා සදිසො නත්ථී’’ති අතික්කමිත්වා උන්නති. මානාතිමානොති ‘‘අයං පුබ්බෙ මයා සදිසො, ඉදානි අහං සෙට්ඨො, අයං හීනතරො’’ති උප්පන්නමානො. ඔමානොති ජාතිආදීහි අත්තානං හෙට්ඨා කත්වා පවත්තමානො, හීනොහමස්මීති මානොයෙව. අධිමානොති අනධිගතෙයෙව චතුසච්චධම්මෙ අධිගතොති මානො. අයං පන අධිමානො පරිසුද්ධසීලස්ස කම්මට්ඨානෙ අප්පමත්තස්ස නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා පච්චයපරිග්ගහෙන විතිණ්ණකඞ්ඛස්ස තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස පුථුජ්ජනස්ස උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤෙසං. අස්මිමානොති රූපාදීසු ඛන්ධෙසු අස්මීති මානො, ‘‘අහං රූප’’න්තිආදිවසෙන උප්පන්නමානොති වුත්තං හොති. මිච්ඡාමානොති පාපකෙන කම්මායතනාදිනා උප්පන්නමානො.

ලොකධම්මා වුත්තත්ථා. සම්පරිවත්තතීති ලොකධම්මෙහි හෙතුභූතෙහි ලාභාදීසු චතූසු අනුරොධවසෙන, අලාභාදීසු චතූසු පටිවිරොධවසෙන භුසං නිවත්තති, පකතිභාවං ජහාතීති අත්ථො. මිච්ඡත්තාපි වුත්තත්ථා. නිය්‍යාතොති ගතො පක්ඛන්දො, අභිභූතොති අත්ථො.

අට්ඨහි පුරිසදොසෙහීති අට්ඨකනිපාතෙ උපමාහි සහ, ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ උපමං විනා වුත්තෙහි. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘කතමෙ අට්ඨ පුරිසදොසා? ඉධ භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො ‘න සරාමි න සරාමී’ති අස්සතියාව නිබ්බෙඨෙති. අයං පඨමො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො චොදකංයෙව පටිප්ඵරති ‘කිං නු ඛො තුය්හං බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස භණිතෙන, ත්වම්පි නාම මං භණිතබ්බං මඤ්ඤසී’ති? අයං දුතියො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො චොදකංයෙව පච්චාරොපෙති ‘ත්වම්පි ඛොසි ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නො, ත්වං තාව පඨමං පටිකරොහී’ති. අයං තතියො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති, බහිද්ධා කථං අපනාමෙති, කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොති. අයං චතුත්ථො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො සඞ්ඝමජ්ඣෙ බාහාවික්ඛෙපකං භණති. අයං පඤ්චමො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො අනාදියිත්වා සඞ්ඝං අනාදියිත්වා චොදකං සාපත්තිකොව යෙන කාමං පක්කමති. අයං ඡට්ඨො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො ‘නෙවාහං ආපන්නොම්හි, න පනාහං අනාපන්නොම්හී’ති සො තුණ්හීභූතො සඞ්ඝං විහෙසෙති. අයං සත්තමො පුරිසදොසො.

‘‘පුන චපරං භික්ඛූ භික්ඛුං ආපත්තියා චොදෙන්ති. සො භික්ඛු භික්ඛූහි ආපත්තියා චොදියමානො එවමාහ – ‘කිං නු ඛො තුම්හෙ ආයස්මන්තො අතිබාළ්හං මයි බ්‍යාවටා? ඉදානාහං සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තිස්සාමී’ති. සො සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තිත්වා එවමාහ ‘ඉදානි ඛො තුම්හෙ ආයස්මන්තො අත්තමනා හොථා’ති. අයං අට්ඨමො පුරිසදොසො. ඉමෙ අට්ඨ පුරිසදොසා’’ති (විභ. 957; අ. නි. 8.14).

තත්ථ පුරිසදොසාති පුරිසානං දොසා, තෙ පන පුරිසසන්තානං දූසෙන්තීති දොසා. න සරාමි න සරාමීති ‘‘මයා එතස්ස කම්මස්ස කතට්ඨානං නස්සරාමි න සල්ලක්ඛෙමී’’ති එවං අස්සතිභාවෙන නිබ්බෙඨෙති මොචෙති. චොදකංයෙව පටිප්ඵරතීති පටිවිරුද්ධො හුත්වා ඵරති, පටිආණිභාවෙන තිට්ඨති. කිං නු ඛො තුය්හන්ති තුය්හං බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස භණිතෙන නාම කිං, යො ත්වං නෙව වත්ථුං, න ආපත්තිං, න චොදනං ජානාසීති දීපෙති. ත්වම්පි නාම එවං කිඤ්චි අජානන්තො භණිතබ්බං මඤ්ඤසීති අජ්ඣොත්ථරති. පච්චාරොපෙතීති ‘‘ත්වම්පි ඛොසී’’තිආදීනි වදන්තො පතිආරොපෙති. පටිකරොහීති දෙසනාගාමිනිං දෙසෙහි, වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨාහි, තතො සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතො අඤ්ඤං චොදෙස්සසීති දීපෙති. අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන කාරණෙන, වචනෙන වා අඤ්ඤං කාරණං, වචනං වා පටිච්ඡාදෙති. ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තො ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නො, කථං ආපන්නො, කං භණථ, කිං භණථා’’ති භණති. ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං උපනෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො රාජගහං ගතොම්හීති. ‘‘රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගෙහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති. ‘‘තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වදන්තො කථං බහිද්ධා වික්ඛිපති. කොපන්ති කුපිතභාවං, දොසන්ති දුට්ඨභාවං. උභයම්පෙතං කොධස්සෙව නාමං. අප්පච්චයන්ති අසන්තුට්ඨාකාරං, දොමනස්සස්සෙතං නාමං. පාතුකරොතීති දස්සෙති පකාසෙති. බාහාවික්ඛෙපකං භණතීති බාහං වික්ඛිපිත්වා වික්ඛිපිත්වා අලජ්ජිවචනං වදති. අනාදියිත්වාති චිත්තීකාරෙන අග්ගහෙත්වා අවජානිත්වා, අනාදරො හුත්වාති අත්ථො. විහෙසෙතීති විහෙඨෙති බාධති. අතිබාළ්හන්ති අතිදළ්හං අතිප්පමාණං. මයි බ්‍යාවටාති මයි බ්‍යාපාරං ආපන්නා. හීනායාවත්තිත්වාති හීනස්ස ගිහිභාවස්ස අත්ථාය ආවත්තිත්වා, ගිහී හුත්වාති අත්ථො. අත්තමනා හොථාති තුට්ඨචිත්තා හොථ, ‘‘මයා ලභිතබ්බං ලභථ, මයා වසිතබ්බට්ඨානෙ වසථ, ඵාසුවිහාරො වො මයා කතො’’ති අධිප්පායෙන වදති. දුස්සතීති දුට්ඨො හොති.

නවහි ආඝාතවත්ථූහීති සත්තෙසු උප්පත්තිවසෙනෙව කථිතානි. යථාහ –

‘‘නවයිමානි, භික්ඛවෙ, ආඝාතවත්ථූනි. කතමානි නව? ‘අනත්ථං මෙ අචරී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘අනත්ථං මෙ චරතී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘අනත්ථං මෙ චරිස්සතී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘පියස්ස මෙ මනාපස්ස අනත්ථං අචරි, අනත්ථං චරති, අනත්ථං චරිස්සතී’ති ආඝාතං බන්ධති, ‘අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අත්ථං අචරි, අත්ථං චරති, අත්ථං චරිස්සතී’ති ආඝාතං බන්ධති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, නව ආඝාතවත්ථූනී’’ති (අ. නි. 9.29).

තත්ථ ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානි. ආඝාතන්ති චෙත්ථ කොපො, සොයෙව උපරූපරි කොපස්ස වත්ථුත්තා ආඝාතවත්ථු. ආඝාතං බන්ධතීති කොපං බන්ධති කරොති උප්පාදෙති. ‘‘අත්ථං මෙ නාචරි, න චරති, න චරිස්සති. පියස්ස මෙ මනාපස්ස අත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සති. අප්පියස්ස මෙ අමනාපස්ස අනත්ථං නාචරි, න චරති, න චරිස්සතී’’ති (මහානි. 85; විභ. 960; ධ. ස. 1066) නිද්දෙසෙ වුත්තානි අපරානිපි නව ආඝාතවත්ථූනි ඉමෙහෙව නවහි සඞ්ගහිතානි. ආඝාතිතොති ඝට්ටිතො.

නවවිධමානෙහීති කතමෙ නවවිධමානා? සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානො. සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, සදිසස්ස හීනොහමස්මීති මානො. හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො, හීනස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, හීනස්ස හීනොහමස්මීති මානො. ඉමෙ නවවිධමානා (විභ. 962).

එත්ථ පන සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානො රාජූනඤ්චෙව පබ්බජිතානඤ්ච උප්පජ්ජති. රාජා හි ‘‘රට්ඨෙන වා ධනෙන වා වාහනෙහි වා කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එතං මානං කරොති, පබ්බජිතොපි ‘‘සීලධුතඞ්ගාදීහි කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති එතං මානං කරොති.

සෙය්‍යස්ස සදිසොහමස්මීති මානොපි එතෙසංයෙව උප්පජ්ජති. රාජා හි ‘‘රට්ඨෙන වා ධනෙන වා වාහනෙහි වා අඤ්ඤරාජූහි සද්ධිං මය්හං කිං නානාකරණ’’න්ති එතං මානං කරොති, පබ්බජිතොපි ‘‘සීලධුතඞ්ගාදීහි අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා මය්හං කිං නානාකරණ’’න්ති එතං මානං කරොති.

සෙය්‍යස්ස හීනොහමස්මීති මානොපි එතෙසංයෙව උප්පජ්ජති. යස්ස හි රඤ්ඤො රට්ඨං වා ධනං වා වාහනාදීනි වා නාතිසම්පන්නානි හොන්ති, සො ‘‘මය්හං රාජාති වොහාරසුඛමත්තකමෙව, කිං රාජා නාම අහ’’න්ති එතං මානං කරොති, පබ්බජිතොපි අප්පලාභසක්කාරො ‘‘අහං ධම්මකථිකො බහුස්සුතො මහාථෙරොති කථාමත්තමෙව, කිං ධම්මකථිකො නාමාහං, කිං බහුස්සුතො නාමාහං, කිං මහාථෙරො නාමාහං, යස්ස මෙ ලාභසක්කාරො නත්ථී’’ති එතං මානං කරොති.

සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො අමච්චාදීනං උප්පජ්ජන්ති. අමච්චො වා හි රට්ඨියො වා ‘‘භොගයානවාහනාදීහි කො මයා සදිසො අඤ්ඤො රාජපුරිසො අත්ථී’’ති වා, ‘‘මය්හං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං කිං නානාකරණ’’න්ති වා, ‘‘අමච්චොති නාමමෙව මය්හං, ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මෙ නත්ථි, කිං අමච්චො නාමාහ’’න්ති වා එතං මානං කරොති.

හීනස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානාදයො දාසාදීනං උප්පජ්ජන්ති. දාසො හි ‘‘මාතිතො වා පිතිතො වා කො මයා සදිසො අඤ්ඤො දාසො නාම අත්ථි, අඤ්ඤෙ ජීවිතුං අසක්කොන්තා කුච්ඡිහෙතු දාසා නාම ජාතා, අහං පන පවෙණිආගතත්තා සෙය්‍යො’’ති වා, ‘‘පවෙණිආගතභාවෙන උභතොසුද්ධිකදාසත්තෙන අසුකදාසෙන නාම සද්ධිං මය්හං කිං නානාකරණ’’න්ති වා, ‘‘කුච්ඡිවසෙනාහං දාසබ්‍යං උපගතො, මාතාපිතුකොටියා පන මෙ දාසට්ඨානං නත්ථි, කිං දාසො නාම අහ’’න්ති වා එතං මානං කරොති. යථා ච දාසො, එවං පුක්කුසචණ්ඩාලාදයොපි එතං මානං කරොන්තියෙව. එත්ථ ච සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති උප්පන්නමානොව යාථාවමානො, ඉතරෙ ද්වෙ අයාථාවමානා. තථා සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති හීනස්ස හීනොහමස්මීති උප්පන්නමානොව යාථාවමානො, ඉතරෙ ද්වෙ අයාථාවමානා. තත්ථ යාථාවමානා අරහත්තමග්ගවජ්ඣා, අයාථාවමානා සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣාති.

තණ්හාමූලකා වුත්තායෙව. රජ්ජතීති න කෙවලං රාගෙනෙව රජ්ජති, අථ ඛො තණ්හාමූලකානං පරියෙසනාදීනම්පි සම්භවතො තණ්හාමූලකෙහි සබ්බෙහි අකුසලධම්මෙහි රජ්ජති, යුජ්ජති බජ්ඣතීති අධිප්පායො.

දසහි කිලෙසවත්ථූහීති කතමානි දස කිලෙසවත්ථූනි? ලොභො, දොසො, මොහො, මානො, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, ථිනං, උද්ධච්චං, අහිරිකං, අනොත්තප්පන්ති ඉමානි දස කිලෙසවත්ථූනි (විභ. 966).

තත්ථ කිලෙසා එව කිලෙසවත්ථූනි, වසන්ති වා එත්ථ අඛීණාසවා සත්තා ලොභාදීසු පතිට්ඨිතත්තාති වත්ථූනි, කිලෙසා ච තෙ තප්පතිට්ඨානං සත්තානං වත්ථූනි චාති කිලෙසවත්ථූනි. යස්මා චෙත්ථ අනන්තරපච්චයාදිභාවෙන උප්පජ්ජමානාපි කිලෙසා වසන්ති එව නාම, තස්මා කිලෙසානං වත්ථූනීතිපි කිලෙසවත්ථූනි. ලුබ්භන්ති තෙන, සයං වා ලුබ්භති, ලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති ලොභො. දුස්සන්ති තෙන, සයං වා දුස්සති, දුස්සනමත්තමෙව වා තන්ති දොසො. මුය්හන්ති තෙන, සයං වා මුය්හති, මුය්හනමත්තමෙව වා තන්ති මොහො. මඤ්ඤතීති මානො. දිට්ඨිආදයො වුත්තත්ථාව. න හිරීයතීති අහිරිකො, තස්ස භාවො අහිරිකං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පී, තස්ස භාවො අනොත්තප්පං. තෙසු අහිරිකං කායදුච්චරිතාදීහි අජිගුච්ඡනලක්ඛණං, අනොත්තප්පං තෙහෙව අසාරජ්ජනලක්ඛණං, කිලිස්සතීති උපතාපීයති විබාධීයති.

දසහි ආඝාතවත්ථූහීති පුබ්බෙ වුත්තෙහි නවහි ච ‘‘අට්ඨානෙ වා පනාඝාතො ජායතී’’ති (ධ. ස. 1066) වුත්තෙන චාති දසහි. අනත්ථං මෙ අචරීතිආදීනිපි හි අවිකප්පෙත්වා ඛාණුකණ්ටකාදිම්හිපි අට්ඨානෙ ආඝාතො උප්පජ්ජති.

දසහි අකුසලකම්මපථෙහීති කතමෙ දස අකුසලකම්මපථා (දී. නි. 3.360)? පාණාතිපාතො, අදින්නාදානං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො, මුසාවාදො, පිසුණා වාචා, ඵරුසා වාචා, සම්ඵප්පලාපො, අභිජ්ඣා, බ්‍යාපාදො, මිච්ඡාදිට්ඨි. ඉමෙ දස අකුසලකම්මපථා. තත්ථ අකුසලකම්මානි ච තානි පථා ච දුග්ගතියාති අකුසලකම්මපථා. සමන්නාගතොති සමඞ්ගීභූතො.

දසහි සඤ්ඤොජනෙහීති කතමානි දස සංයොජනානි (ධ. ස. 1118)? කාමරාගසංයොජනං, පටිඝසංයොජනං, මානසංයොජනං, දිට්ඨිසංයොජනං, විචිකිච්ඡාසංයොජනං, සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං, භවරාගසංයොජනං, ඉස්සාසංයොජනං, මච්ඡරියසංයොජනං, අවිජ්ජාසංයොජනං, ඉමානි දස සංයොජනානි. මිච්ඡත්තා වුත්තායෙව.

දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියාති කතමා දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි (විභ. 971)? නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං, නත්ථි හුතං, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්ථි අයං ලොකො, නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්ති. අයං දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි.

තත්ථ දසවත්ථුකාති දස වත්ථූනි එතිස්සාති දසවත්ථුකා. නත්ථි දින්නන්ති දින්නං නාම අත්ථි, සක්කා කස්සචි කිඤ්චි දාතුන්ති ජානාති. දින්නස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි යිට්ඨන්ති යිට්ඨං වුච්චති මහායාගො, තං යජිතුං සක්කාති ජානාති. යිට්ඨස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. හුතන්ති ආහුනපාහුනමඞ්ගලකිරියා, තං කාතුං සක්කාති ජානාති. තස්ස පන ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. සුකතදුක්කටානන්ති එත්ථ දස කුසලකම්මපථා සුකතකම්මානි නාම, දස අකුසලකම්මපථා දුක්කටකම්මානි නාම. තෙසං අත්ථිභාවං ජානාති. ඵලං විපාකො පන නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතො ඉමං ලොකං නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි පරො ලොකොති ඉධලොකෙ ඨිතො පරලොකං නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති මාතාපිතූනං අත්ථිභාවං ජානාති. තෙසු කතප්පච්චයෙන කොචි ඵලං විපාකො නත්ථීති ගණ්හාති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවනකඋපපජ්ජනකසත්තා නත්ථීති ගණ්හාති. සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නාති අනුලොමපටිපදං පටිපන්නා ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණා ලොකස්මිං නත්ථීති ගණ්හාති. යෙ ඉමඤ්ච ලොකං…පෙ… පවෙදෙන්තීති ඉමඤ්ච පරඤ්ච ලොකං අත්තනාව අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ඤත්වා පවෙදනසමත්ථො සබ්බඤ්ඤූ බුද්ධො නත්ථීති ගණ්හාති.

අන්තග්ගාහිකාය දිට්ඨියාති ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිකං එකෙකං අන්තං භාගං ගණ්හාතීති අන්තග්ගාහිකා. අථ වා අන්තස්ස ගාහො අන්තග්ගාහො, අන්තග්ගාහො අස්සා අත්ථීති අන්තග්ගාහිකා. තාය අන්තග්ගාහිකාය. සා පන වුත්තායෙව.

අට්ඨසතතණ්හාපපඤ්චසතෙහීති අට්ඨුත්තරං සතං අට්ඨසතං. සංසාරෙ පපඤ්චෙති චිරං වසාපෙතීති පපඤ්චො, තණ්හා එව පපඤ්චො තණ්හාපපඤ්චො, ආරම්මණභෙදෙන පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන ච තණ්හානං බහුකත්තා බහුවචනං කත්වා තණ්හාපපඤ්චානං සතං තණ්හාපපඤ්චසතං. තෙන ‘‘තණ්හාපපඤ්චසතෙනා’’ති වත්තබ්බෙ වචනවිපල්ලාසවසෙන ‘‘තණ්හාපපඤ්චසතෙහී’’ති බහුවචනනිද්දෙසො කතො. අට්ඨසතන්ති සඞ්ඛාතෙන තණ්හාපපඤ්චසතෙනාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අට්ඨ අබ්බොහාරිකානි කත්වා සතමෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙ පන තණ්හාවිචරිතානීති ආගතං. යථාහ –

‘‘අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය, අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි බාහිරස්ස උපාදාය, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤුහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි හොන්ති. ඉති අතීතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, අනාගතානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි, පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංස තණ්හාවිචරිතානි තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤුහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අට්ඨතණ්හාවිචරිතසතං හොතී’’ති (විභ. 842).

තණ්හාපපඤ්චායෙව පනෙත්ථ තණ්හාවිචරිතානීති වුත්තා. තණ්හාසමුදාචාරා තණ්හාපවත්තියොති අත්ථො. අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. විත්ථාරො පනස්ස තස්ස නිද්දෙසෙ (විභ. 973) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අයං පන අපරො නයො – රූපාරම්මණායෙව කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හාති තිස්සො තණ්හා හොන්ති, තථා සද්දාදිආරම්මණාති ඡසු ආරම්මණෙසු අට්ඨාරස තණ්හා හොන්ති, අජ්ඣත්තාරම්මණා අට්ඨාරස, බහිද්ධාරම්මණා අට්ඨාරසාති ඡත්තිංස හොන්ති. තා එව අතීතාරම්මණා ඡත්තිංස, අනාගතාරම්මණා ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නාරම්මණා ඡත්තිංසාති අට්ඨතණ්හාවිචරිතසතං හොති. පපඤ්චිතොති ආරම්මණෙ, සංසාරෙ වා පපඤ්චිතො චිරවාසිතො.

ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙහීති ‘‘කතමානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බ්‍රහ්මජාලෙ වෙය්‍යාකරණෙ වුත්තානි භගවතා? චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බ්‍රහ්මජාලෙ වෙය්‍යාකරණෙ වුත්තානි භගවතා’’ති (විභ. 977). විත්ථාරො පනෙත්ථ බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

අහඤ්චම්හි තිණ්ණොති අහඤ්ච චතුරොඝං, සංසාරසමුද්දං වා තිණ්ණො අම්හි භවාමි. මුත්තොති රාගාදිබන්ධනෙහි මුත්තො. දන්තොති නිබ්බිසෙවනො නිප්පරිප්ඵන්දො. සන්තොති සීතීභූතො. අස්සත්ථොති නිබ්බානදස්සනෙ ලද්ධස්සාසො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. පහොමීති සමත්ථොම්හි. ඛොඉති එකංසත්ථෙ නිපාතො. පරෙ ච පරිනිබ්බාපෙතුන්ති එත්ථ පරෙ ච-සද්දො ‘‘පරෙ ච තාරෙතු’’න්තිආදීහිපි යොජෙතබ්බොති.

මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.