8. ලොකුත්තරකථා

ලොකුත්තරකථාවණ්ණනා

43. ඉදානි ලොකුත්තරධම්මවතියා ධම්මචක්කකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ ලොකුත්තරපදස්ස අත්ථො නිද්දෙසවාරෙ ආවි භවිස්සති. චත්තාරො සතිපට්ඨානාතිආදයො සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා යථායොගං මග්ගඵලසම්පයුත්තා. තෙ බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති එවංලද්ධනාමස්ස අරියස්ස පක්ඛෙ භවත්තා බොධිපක්ඛියා නාම. පක්ඛෙ භවත්තාති උපකාරභාවෙ ඨිතත්තා. තෙසු ආරම්මණෙසු ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා උපට්ඨානතො උපට්ඨානං, සතියෙව උපට්ඨානං සතිපට්ඨානං. කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පනස්ස අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරගහණවසෙන සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාපහානකිච්චසාධනවසෙන ච පවත්තිතො චතුධා භෙදො හොති. තස්මා චත්තාරො සතිපට්ඨානාති වුච්චති. පදහන්ති එතෙනාති පධානං, සොභනං පධානං සම්මප්පධානං, සම්මා වා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, සොභනං වා තං කිලෙසවිරූපපවත්තවිරහිතතො පධානඤ්ච හිතසුඛනිප්ඵාදකට්ඨෙන සෙට්ඨභාවාවහනතො පධානභාවකරණතො වාති සම්මප්පධානං. වීරියස්සෙතං අධිවචනං. තයිදං උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලානං පහානානුප්පත්තිකිච්චං, අනුප්පන්නුප්පන්නානඤ්ච කුසලානං උප්පත්තිට්ඨිතිකිච්චං සාධයතීති චතුබ්බිධං හොති. තස්මා චත්තාරො සම්මප්පධානාති වුච්චති. නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ඉද්ධි, තස්සා සම්පයුත්තාය පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ඵලභූතාය පුබ්බභාගකාරණට්ඨෙන ච ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. සො ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසාවසෙන චතුබ්බිධොව හොති. තස්මා චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති වුච්චති. අස්සද්ධියකොසජ්ජපමාදවික්ඛෙපසම්මොහානං අභිභවනතො අභිභවනසඞ්ඛාතෙන අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං. අස්සද්ධියාදීහි අනභිභවනීයතො අකම්පියට්ඨෙන බලං. තදුභයම්පි සද්ධාවීරියසතිසමාධිපඤ්ඤාවසෙන පඤ්චවිධං හොති. තස්මා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානීති වුච්චන්ති. බුජ්ඣනකසත්තස්ස පන අඞ්ගභාවෙන සතිආදයො සත්ත ධම්මා බොජ්ඣඞ්ගා, නිය්‍යානට්ඨෙන ච සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ මග්ගඞ්ගා හොන්ති. තෙන වුච්චති සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති.

ඉති ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියා ධම්මා පුබ්බභාගෙ ලොකියවිපස්සනාය වත්තමානාය චුද්දසවිධෙන කායං පරිග්ගණ්හතො ච කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනං පරිග්ගණ්හතො ච වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත්තං පරිග්ගණ්හතො ච චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, පඤ්චවිධෙන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හතො ච ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. ඉති ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං පරස්ස උප්පන්නං අකුසලං දිස්වා ‘‘යථා පටිපන්නස්ස තස්ස තං උප්පන්නං, න තථා පටිපජ්ජිස්සාමි, එවං මෙ එතං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති තස්ස අනුප්පාදාය වායමනකාලෙ පඨමං සම්මප්පධානං, අත්තනො සමුදාචාරප්පත්තමකුසලං දිස්වා තස්ස පහානාය වායමනකාලෙ දුතියං, ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අනුප්පන්නපුබ්බං ඣානං වා විපස්සනං වා උප්පාදෙතුං වායමන්තස්ස තතියං, උප්පන්නං යථා න පරිහායති, එවං පුනප්පුනං උප්පාදෙන්තස්ස චතුත්ථං සම්මප්පධානං. ඡන්දං ධුරං කත්වා කුසලුප්පාදනකාලෙ ඡන්දිද්ධිපාදො, වීරියං, චිත්තං, වීමංසං ධුරං කත්වා කුසලුප්පාදනකාලෙ වීමංසිද්ධිපාදො. මිච්ඡාවාචාය විරමණකාලෙ සම්මාවාචා, මිච්ඡාකම්මන්තා, මිච්ඡාජීවා විරමණකාලෙ සම්මාජීවොති එවං නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති. චතුමග්ගක්ඛණෙ පන එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති, ඵලක්ඛණෙ ඨපෙත්වා චත්තාරො සම්මප්පධානෙ අවසෙසා තෙත්තිංස ලබ්භන්ති. එවං එකචිත්තෙ ලබ්භමානෙසු චෙතෙසු එකාව නිබ්බානාරම්මණා සති කායාදීසු සුභසඤ්ඤාදිපහානකිච්චසාධනවසෙන ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති වුච්චති. එකමෙව ච වීරියං අනුප්පන්නුප්පන්නානං අනුප්පාදාදිකිච්චසාධනවසෙන ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ති වුච්චති. සෙසෙසු හාපනවඩ්ඪනං නත්ථි.

අපිච තෙසු –

නව එකවිධා එකො, ද්වෙධාථ චතුපඤ්චධා;

අට්ඨධා නවධා චෙව, ඉති ඡද්ධා භවන්ති තෙ.

නව එකවිධාති ඡන්දො චිත්තං පීති පස්සද්ධි උපෙක්ඛා සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවොති ඉමෙ නව ඡන්දිද්ධිපාදාදිවසෙන එකවිධාව හොන්ති, අඤ්ඤකොට්ඨාසං න භජන්ති. එකො ද්වෙධාති සද්ධා ඉන්ද්‍රියබලවසෙන ද්වෙධා ඨිතා. අථ චතුපඤ්චධාති අථඤ්ඤො එකො චතුධා, අඤ්ඤො පඤ්චධා ඨිතොති අත්ථො. තත්ථ සමාධි එකො ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවසෙන චතුධා ඨිතො, පඤ්ඤා තෙසං චතුන්නං ඉද්ධිපාදකොට්ඨාසස්ස ච වසෙන පඤ්චධා. අට්ඨධා නවධා චෙවාති අපරො එකො අට්ඨධා, එකො නවධා ඨිතොති අත්ථො. චතුසතිපට්ඨානඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවසෙන සති අට්ඨධා ඨිතා, චතුසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවසෙන වීරියං නවධාති. එවං –

චුද්දසෙව අසම්භින්නා, හොන්තෙතෙ බොධිපක්ඛියා;

කොට්ඨාසතො සත්තවිධා, සත්තතිංස පභෙදතො.

සකිච්චනිප්ඵාදනතො, සරූපෙන ච වුත්තිතො;

සබ්බෙව අරියමග්ගස්ස, සම්භවෙ සම්භවන්ති තෙ.

එවං මග්ගඵලසම්පයුත්තෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දස්සෙත්වා පුන තෙ මග්ගඵලෙසු සඞ්ඛිපිත්වා චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානීති ආහ. සමණභාවො සාමඤ්ඤං, චතුන්නං අරියමග්ගානමෙතං නාමං. සාමඤ්ඤානං ඵලානි සාමඤ්ඤඵලානි. නිබ්බානං පන සබ්බෙහි අසම්මිස්සමෙව. ඉති විත්ථාරතො සත්තතිංසබොධිපක්ඛියචතුමග්ගචතුඵලනිබ්බානානං වසෙන ඡචත්තාලීස ලොකුත්තරධම්මා, තතො සඞ්ඛෙපෙන චතුමග්ගචතුඵලනිබ්බානානං වසෙන නව ලොකුත්තරධම්මා, තතොපි සඞ්ඛෙපෙන මග්ගඵලනිබ්බානානං වසෙන තයො ලොකුත්තරධම්මාති වෙදිතබ්බං. සතිපට්ඨානාදීනං මග්ගඵලානඤ්ච ලොකුත්තරත්තෙ වුත්තෙ තංසම්පයුත්තානං ඵස්සාදීනම්පි ලොකුත්තරත්තං වුත්තමෙව හොති. පධානධම්මවසෙන පන සතිපට්ඨානාදයොව වුත්තා. අභිධම්මෙ (ධ. ස. 277 ආදයො, 505 ආදයො) ච ලොකුත්තරධම්මනිද්දෙසෙ මග්ගඵලසම්පයුත්තානං ඵස්සාදීනං ලොකුත්තරත්තං වුත්තමෙවාති.

ලොකං තරන්තීති ලොකං අතික්කමන්ති. සබ්බමිධ ඊදිසං වත්තමානකාලවචනං චත්තාරො අරියමග්ගෙ සන්ධාය වුත්තං. සොතාපත්තිමග්ගො හි අපායලොකං තරති, සකදාගාමිමග්ගො කාමාවචරලොකෙකදෙසං තරති, අනාගාමිමග්ගො කාමාවචරලොකං තරති, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපාවචරලොකං තරති. ලොකා උත්තරන්තීති ලොකා උග්ගච්ඡන්ති. ලොකතොති ච ලොකම්හාති ච තදෙව නිස්සක්කවචනං විසෙසෙත්වා දස්සිතං. ලොකං සමතික්කමන්තීති පඨමං වුත්තත්ථමෙව. තත්ථ උපසග්ගත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා වුත්තං, ඉධ සහ උපසග්ගත්ථෙන වුත්තං. ලොකං සමතික්කන්තාති යථාවුත්තං ලොකං සම්මා අතික්කන්තා. සබ්බමිධ ඊදිසං අතීතකාලවචනං ඵලනිබ්බානානි සන්ධාය වුත්තං, සොතාපත්තිඵලාදීනි හි යථාවුත්තං ලොකං අතික්කමිත්වා ඨිතානි, සදා නිබ්බානං සබ්බලොකං අතික්කමිත්වා ඨිතං. ලොකෙන අතිරෙකාති ලොකතො අධිකභූතා. ඉදං සබ්බෙපි ලොකුත්තරධම්මෙ සන්ධාය වුත්තං. නිස්සරන්තීති නිග්ගච්ඡන්ති. නිස්සටාති නිග්ගතා. ලොකෙ න තිට්ඨන්තීතිආදීනි අට්ඨාරස වචනානි සබ්බලොකුත්තරෙසුපි යුජ්ජන්ති. න තිට්ඨන්තීති ලොකෙ අපරියාපන්නත්තා වුත්තං. ලොකෙ න ලිම්පන්තීති ඛන්ධසන්තානෙ වත්තමානාපි තස්මිං න ලිම්පන්තීති අත්ථො. ලොකෙන න ලිම්පන්තීති අකතපටිවෙධානං කෙනචි චිත්තෙන, කතපටිවෙධානං අකුසලෙන අප්පමත්තෙනපි චිත්තෙන න ලිම්පන්තීති අත්ථො. අසංලිත්තා අනුපලිත්තාති උපසග්ගෙන විසෙසිතං.

විප්පමුත්තාති අලිත්තත්තමෙව නානාබ්‍යඤ්ජනෙන විසෙසිතං. යෙ කෙචි හි යත්ථ යෙන වා අලිත්තා, තෙ තත්ථ තෙන වා විප්පමුත්තා හොන්ති. ලොකා විප්පමුත්තාතිආදීනි තීණි නිස්සක්කවසෙන වුත්තානි. විසඤ්ඤුත්තාති විප්පමුත්තත්තවිසෙසනං. යෙ කෙචි හි යත්ථ යෙන යතො විප්පමුත්තා, තෙ තත්ථ තෙන තතො විසඤ්ඤුත්තා නාම හොන්ති. ලොකා සුජ්ඣන්තීති ලොකමලං ධොවිත්වා ලොකා සුජ්ඣන්ති. විසුජ්ඣන්තීති තදෙව උපසග්ගෙන විසෙසිතං. වුට්ඨහන්තීති උට්ඨිතා හොන්ති. විවට්ටන්තීති නිවට්ටන්ති. න සජ්ජන්තීති න ලග්ගන්ති. න ගය්හන්තීති න ගණ්හීයන්ති. න බජ්ඣන්තීති න බාධීයන්ති. සමුච්ඡින්දන්තීති අප්පවත්තිං කරොන්ති. යථා ච ලොකං සමුච්ඡින්නත්තාති, තථෙව ‘‘ලොකා විසුද්ධත්තා’’තිආදි වුත්තමෙව හොති. පටිප්පස්සම්භෙන්තීති නිරොධෙන්ති. අපථාතිආදීනි චත්තාරි සබ්බෙසුපි ලොකුත්තරෙසු යුජ්ජන්ති. අපථාති අමග්ගා. අගතීති අප්පතිට්ඨා. අවිසයාති අනායත්තා. අසාධාරණාති අසමානා. වමන්තීති උග්ගිලන්ති. න පච්චාවමන්තීති වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වුත්තං, වන්තං පුන න අදන්තීති අත්ථො. එතෙන වන්තස්ස සුවන්තභාවො වුත්තො හොති. අනන්තරදුකත්තයෙපි එසෙව නයො. විසීනෙන්තීති විකිරන්ති විමුච්චන්ති, න බන්ධන්තීති අත්ථො. න උස්සීනෙන්තීති න විකිරන්ති න විමුච්චන්ති. ‘‘විසිනෙන්තී’’ති ‘‘න උස්සිනෙන්තී’’ති රස්සං කත්වා පාඨො සුන්දරො. විධූපෙන්තීති නිබ්බාපෙන්ති. න සංධූපෙන්තීති න උජ්ජලන්ති. ලොකං සමතික්කම්ම අභිභුය්‍ය තිට්ඨන්තීති සබ්බෙපි ලොකුත්තරා ධම්මා ලොකං සම්මා අතික්කමිත්වා අභිභවිත්වා ච තිට්ඨන්තීති ලොකුත්තරා. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි පකාරෙහි ලොකුත්තරානං ලොකතො උත්තරභාවො අධිකභාවො ච වුත්තො හොතීති.

ලොකුත්තරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.