1. ධම්මචක්කපවත්තනවාරවණ්ණනා

30. ඉදානි විරාගසඞ්ඛාතමග්ගවසෙන සිද්ධං පටිසම්භිදාපභෙදං දස්සෙන්තෙන කථිතාය ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය පටිසම්භිදාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. සුත්තන්තෙ තාව බාරාණසියන්ති බාරාණසා නාම නදී, බාරාණසාය අවිදූරෙ භවා නගරී බාරාණසී. තස්සං බාරාණසියං. ඉසිපතනෙ මිගදායෙති ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන එවංලද්ධනාමෙ මිගානං අභයදානදින්නට්ඨානත්තා මිගදායසඞ්ඛාතෙ ආරාමෙ. තත්ථ හි උප්පන්නුප්පන්නා සබ්බඤ්ඤුඉසයො පතන්ති, ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථං නිසීදන්තීති අත්ථො. නන්දමූලකපබ්භාරතො සත්තාහච්චයෙන නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතා අනොතත්තදහෙ කතමුඛධොවනකිච්චා ආකාසෙන ආගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධඉසයොපෙත්ථ සමොසරණවසෙන පතන්ති, උපොසථත්ථඤ්ච අනුපොසථත්ථඤ්ච සන්නිපතන්ති, ගන්ධමාදනං පටිගච්ඡන්තා ච තතො ච උප්පතන්තීතිපි ඉමිනා ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන තං ‘‘ඉසිපතන’’න්ති වුච්චති. ‘‘ඉසිපදන’’න්තිපි පාඨො. පඤ්චවග්ගියෙති –

‘‘කොණ්ඩඤ්ඤො භද්දියො වප්පො, මහානාමො ච අස්සජි;

එතෙ පඤ්ච මහාථෙරා, පඤ්චවග්ගාති වුච්චරෙ’’ති. –

එවං වුත්තානං පඤ්චන්නං භික්ඛූනං වග්ගො පඤ්චවග්ගො. තස්මිං පඤ්චවග්ගෙ භවා තංපරියාපන්නත්තාති පඤ්චවග්ගියා, තෙ පඤ්චවග්ගියෙ. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති දීපඞ්කරදසබලස්ස පාදමූලෙ කතාභිනීහාරතො පට්ඨාය පාරමියො පූරෙන්තො අනුපුබ්බෙන පච්ඡිමභවං පත්වා පච්ඡිමභවෙ ච කතාභිනික්ඛමනො අනුපුබ්බෙන බොධිමණ්ඩං පත්වා තත්ථ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මාරබලං භින්දිත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමාවසානෙ දසසහස්සිලොකධාතුං උන්නාදෙන්තො සම්පකම්පෙන්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්ත සත්තාහානි බොධිමණ්ඩෙ වීතිනාමෙත්වා මහාබ්‍රහ්මුනා ආයාචිතධම්මදෙසනා බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙත්වා ලොකානුග්ගහෙන බාරාණසිං ගන්ත්වා පඤ්චවග්ගියෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙත්වා ධම්මචක්කං පවත්තෙතුකාමො ආමන්තෙසි.

ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තාති ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, කොට්ඨාසා. ඉමස්ස පන වචනස්ස සමුදාහාරෙන සමුදාහාරනිග්ඝොසො හෙට්ඨා අවීචිං උපරි භවග්ගං පත්වා දසසහස්සිං ලොකධාතුං පත්ථරිත්වා අට්ඨාසි, තස්මිංයෙව සමයෙ අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛා බ්‍රහ්මානො සමාගච්ඡිංසු. පච්ඡිමදිසාය සූරියො අත්ථඞ්ගමෙති, පුරත්ථිමාය දිසාය උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙන යුත්තො පුණ්ණචන්දො උග්ගච්ඡති. තස්මිං සමයෙ භගවා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තං ආරභන්තො ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ පබ්බජිතෙනාති ගිහිසංයොජනං වත්ථුකාමං ඡෙත්වා පබ්බජිතෙන. න සෙවිතබ්බාති න වලඤ්ජෙතබ්බා. පබ්බජිතානංයෙව විසෙසතො පටිපත්තියා භාජනභූතත්තා ‘‘පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’ති වුත්තං. යො චායං කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති යො ච අයං වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමසුඛස්ස, කිලෙසකාමසුඛනිස්සයස්ස වා අනුයොගො. හීනොති ලාමකො. ගම්මොති ගාමවාසීනං සන්තකො. පොථුජ්ජනිකොති පුථුජ්ජනෙන අන්ධබාලජනෙන ආචිණ්ණො. අනරියොති න අරියො. අථ වා න විසුද්ධානං උත්තමානං අරියානං සන්තකො. අනත්ථසංහිතොති න අත්ථසංහිතො, සුඛාවහකාරණං අනිස්සිතොති අත්ථො. අත්තකිලමථානුයොගොති අත්තනො කිලමථස්ස අනුයොගො, අත්තනො දුක්ඛකරණන්ති අත්ථො. දුක්ඛොති කණ්ටකාපස්සයසෙය්‍යාදීහි අත්තමාරණෙහි දුක්ඛාවහො. තපස්සීහි ‘‘උත්තමං තපො’’ති ගහිතත්තා තෙසං චිත්තානුරක්ඛනත්ථං ඉධ ‘‘හීනො’’ති න වුත්තං, පබ්බජිතානං ධම්මත්තා ‘‘ගම්මො’’ති ච, ගිහීහි අසාධාරණත්තා ‘‘පොථුජ්ජනිකො’’ති ච න වුත්තං. තත්ථ පන කෙහිචි පබ්බජිතපටිඤ්ඤෙහි දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදෙහි ‘‘යතො ඛො, භො, අයං අත්තා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගිභූතො පරිචාරෙති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති (දී. නි. 1.94) ගහිතත්තා තෙසං චිත්තානුරක්ඛනත්ථඤ්ච පච්චුප්පන්නෙ සුඛත්තා ච තස්ස ධම්මසමාදානස්ස ‘‘දුක්ඛො’’ති න වුත්තං. කාමසුඛල්ලිකානුයොගො පච්චුප්පන්නෙ තණ්හාදිට්ඨිසංකිලිට්ඨසුඛත්තා ආයතිඤ්ච දුක්ඛවිපාකත්තා තදනුයුත්තානං තණ්හාදිට්ඨිබන්ධනබද්ධත්තා ච න සෙවිතබ්බො, අත්තකිලමථානුයොගො පච්චුප්පන්නෙ දිට්ඨිසංකිලිට්ඨදුක්ඛත්තා ආයතිඤ්ච දුක්ඛවිපාකත්තා තදනුයුත්තානං දිට්ඨිබන්ධනබද්ධත්තා ච න සෙවිතබ්බො, එතෙ ඛොති තෙ එතෙ. අනුපගම්මාති න උපගන්ත්වා. මජ්ඣිමාති සංකිලිට්ඨසුඛදුක්ඛානං අභාවා මජ්ඣෙ භවාති මජ්ඣිමා. සා එව නිබ්බානං පටිපජ්ජන්ති එතායාති පටිපදා. අභිසම්බුද්ධාති පටිවිද්ධා. චක්ඛුකරණීතිආදීසු පඤ්ඤාචක්ඛුං කරොතීති චක්ඛුකරණී. ඤාණකරණීති තස්සෙව වෙවචනං. උපසමායාති කිලෙසූපසමාය. අභිඤ්ඤායාති චතුන්නං සච්චානං අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති තෙසංයෙව සම්බුජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති නිබ්බානසච්ඡිකිරියත්ථාය. අථ වා දස්සනමග්ගඤාණං කරොතීති චක්ඛුකරණී. භාවනාමග්ගඤාණං කරොතීති ඤාණකරණී. සබ්බකිලෙසානං උපසමාය. සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාය. අරහත්තඵලසම්බොධාය. කිලෙසානඤ්ච ඛන්ධානඤ්ච නිබ්බානාය. සච්චකථා අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තා.

එවං භගවා සච්චානි පකාසෙත්වා අත්තනි කතබහුමානානං තෙසං අත්තනො පටිවෙධක්කමං සුත්වා පටිපත්තියා බහුමානාරොපනෙන පටිපත්තියං ඨත්වා සච්චප්පටිවෙධං පස්සන්තො ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති මෙ, භික්ඛවෙතිආදිනා අත්තනො පටිවෙධක්කමං දස්සෙසි. තත්ථ අනනුස්සුතෙසූති න අනුස්සුතෙසු, පරං අනුගන්ත්වා අස්සුතෙසූති අත්ථො. චක්ඛූතිආදීනං අත්ථො පරතො ආවි භවිස්සති. ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, ඉදං දුක්ඛසමුදයං, ඉදං දුක්ඛනිරොධං, ඉදං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චන්ති චතුන්නං සච්චානං දස්සනපටිවෙධො සෙඛභූමියං. පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං භාවෙතබ්බන්ති චතුන්නං සච්චානං භාවනාපටිවෙධො සෙඛභූමියංයෙව. පරිඤ්ඤාතං පහීනං සච්ඡිකතං භාවිතන්ති චතුන්නං සච්චානං පච්චවෙක්ඛණා අසෙඛභූමියං.

තිපරිවට්ටන්ති සච්චඤාණකිච්චඤාණකතඤාණසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං පරිවට්ටානං වසෙන තයො පරිවට්ටා අස්සාති තිපරිවට්ටං. එත්ථ හි ‘‘ඉදං දුක්ඛං, ඉදං දුක්ඛසමුදයං, ඉදං දුක්ඛනිරොධං, ඉදං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති එවං චතූසු සච්චෙසු යථාභූතඤාණං සච්චඤාණං නාම. තෙසුයෙව ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං භාවෙතබ්බ’’න්ති එවං කත්තබ්බකිච්චජානනඤාණං කිච්චඤාණං නාම. ‘‘පරිඤ්ඤාතං පහීනං සච්ඡිකතං භාවිත’’න්ති එවං තස්ස කිච්චස්ස කතභාවජානනඤාණං කතඤාණං නාම. ද්වාදසාකාරන්ති තෙසංයෙව එකෙකස්මිං සච්චෙ තිණ්ණං තිණ්ණං ආකාරානං වසෙන ද්වාදස ආකාරා අස්සාති ද්වාදසාකාරං. ඤාණදස්සනන්ති එතෙසං තිපරිවට්ටානං ද්වාදසන්නං ආකාරානං වසෙන උප්පන්නං ඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං. අත්තමනාති සකමනා. සත්තානඤ්හි සුඛකාමත්තා දුක්ඛපටිකූලත්තා පීතිසොමනස්සයුත්තමනො සකමනො නාම, පීතිසොමනස්සෙහි අත්තමනා ගහිතමනා බ්‍යාපිතමනාති වා අත්ථො. අභිනන්දුන්ති අභිමුඛා හුත්වා නන්දිංසු. වෙය්‍යාකරණෙති සුත්තන්තෙ. නිග්ගාථකො හි සුත්තන්තො කෙවලං අත්ථස්ස බ්‍යාකරණතො වෙය්‍යාකරණං නාම. භඤ්ඤමානෙති කථියමානෙ. වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවචනං කතං, භණිතෙති අත්ථො. විරජන්ති විගතරාගාදිරජං. වීතමලන්ති විගතරාගාදිමලං. රාගාදයො හි අජ්ඣොත්ථරණට්ඨෙන රජො නාම, දූසනට්ඨෙන මලං නාම. ධම්මචක්ඛුන්ති කත්ථචි පඨමමග්ගඤාණං, කත්ථචි ආදීනි තීණි මග්ගඤාණානි, කත්ථචි චතුත්ථමග්ගඤාණම්පි. ඉධ පන පඨමමග්ගඤාණමෙව. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති විපස්සනාවසෙන එවං පවත්තස්ස ධම්මචක්ඛුං උදපාදීති අත්ථො.

ධම්මචක්කෙති පටිවෙධඤාණෙ ච දෙසනාඤාණෙ ච. බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස හි භගවතො චතූසු සච්චෙසු ද්වාදසාකාරං පටිවෙධඤාණම්පි ඉසිපතනෙ නිසින්නස්ස ද්වාදසාකාරමෙව සච්චදෙසනාය පවත්තකදෙසනාඤාණම්පි ධම්මචක්කං නාම. උභයම්පි හෙතං දසබලස්ස පවත්තඤාණමෙව. තං ඉමාය දෙසනාය පකාසෙන්තෙන භගවතා ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම. තං පනෙතං ධම්මචක්කං යාව අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ න පතිට්ඨාති, තාව භගවා පවත්තෙති නාම, පතිට්ඨිතෙ පන පවත්තිතං නාම. තං සන්ධාය ‘‘පවත්තිතෙ ච භගවතා ධම්මචක්කෙ’’ති වුත්තං.

භුම්මා දෙවාති භූමට්ඨකා දෙවා. සද්දමනුස්සාවෙසුන්ති එකප්පහාරෙනෙව සාධුකාරං දත්වා එතං භගවතාතිආදීනි වදන්තා සද්දං අනුස්සාවයිංසු. අප්පටිවත්තියන්ති ‘‘නයිදං තථා’’ති පටිලොමං වත්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං. සන්නිපතිතා චෙත්ථ දෙවබ්‍රහ්මානො දෙසනාපරියොසානෙ එකප්පහාරෙනෙව සාධුකාරං අදංසු, සන්නිපාතං අනාගතා පන භුම්මදෙවාදයො තෙසං තෙසං සද්දං සුත්වා සාධුකාරමදංසූති වෙදිතබ්බං. තෙසු පන පබ්බතරුක්ඛාදීසු නිබ්බත්තා භුම්මදෙවා. තෙ චාතුමහාරාජිකපරියාපන්නා හොන්තාපි ඉධ විසුං කත්වා වුත්තා. චාතුමහාරාජිකාති ච ධතරට්ඨවිරූළ්හකවිරූපක්ඛකුවෙරසඞ්ඛාතා චතුමහාරාජා දෙවතා එතෙසන්ති චාතුමහාරාජිකා. තෙ සිනෙරුවෙමජ්ඣෙ හොන්ති. තෙසු පබ්බතට්ඨකාපි අත්ථි ආකාසට්ඨකාපි. තෙසං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං පත්තා. ඛිඩ්ඩාපදොසිකා මනොපදොසිකා සීතවලාහකා උණ්හවලාහකා චන්දිමා දෙවපුත්තො සූරියො දෙවපුත්තොති එතෙ සබ්බෙපි චාතුමහාරාජිකදෙවලොකට්ඨා එව. තෙත්තිංස ජනා තත්ථ උප්පන්නාති තාවතිංසා. අපිච ‘‘තාවතිංසා’’ති තෙසං දෙවානං නාමමෙවාතිපි වුත්තං. තෙපි අත්ථි පබ්බතට්ඨකා අත්ථි ආකාසට්ඨකා. තෙසං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං පත්තා, තථා යාමාදීනං. එකදෙවලොකෙපි හි දෙවානං පරම්පරා චක්කවාළපබ්බතං අප්පත්තා නාම නත්ථි. දිබ්බං සුඛං යාතා පයාතා සම්පත්තාති යාමා. තුට්ඨා පහට්ඨාති තුසිතා. පකතිපටියත්තාරම්මණතො අතිරෙකෙන රමිතුකාමකාලෙ යථාරුචිතෙ භොගෙ නිම්මිනිත්වා නිම්මිනිත්වා රමන්තීති නිම්මානරතී. චිත්තාචාරං ඤත්වා පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තී. බ්‍රහ්මකායෙ බ්‍රහ්මඝටාය නියුත්තාති බ්‍රහ්මකායිකා. සබ්බෙපි පඤ්චවොකාරබ්‍රහ්මානො ගහිතා.

තෙන ඛණෙනාති වචනං විසෙසෙත්වා තෙන මුහුත්තෙනාති වුත්තං. මුහුත්තසඞ්ඛාතෙන ඛණෙන, න පරමත්ථඛණෙනාති වුත්තං හොති. යාව බ්‍රහ්මලොකාති බ්‍රහ්මලොකං අන්තොකත්වා. සද්දොති සාධුකාරසද්දො. දසසහස්සීති දසසහස්සචක්කවාළවතී. සඞ්කම්පීති උද්ධං උග්ගච්ඡන්තී සුට්ඨු කම්පි. සම්පකම්පීති උද්ධං උග්ගච්ඡන්තී අධො ඔක්කමන්තී සුට්ඨු පකම්පි. සම්පවෙධීති චතුදිසා ගච්ඡන්තී සුට්ඨු පවෙධි. සම්බුද්ධභාවාය මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ ච බොධිසත්තෙ තතො නික්ඛමන්තෙ ච මහාපථවී පුඤ්ඤතෙජෙන අකම්පිත්ථ, අභිසම්බොධියං පටිවෙධඤාණතෙජෙන. ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ දෙසනාඤාණතෙජෙන සාධුකාරං දාතුකාමා විය පථවී දෙවතානුභාවෙන අකම්පිත්ථ, ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනෙ මහාපරිනිබ්බානෙ ච කාරුඤ්ඤෙන චිත්තසඞ්ඛොභං අසහමානා විය පථවී දෙවතානුභාවෙන අකම්පිත්ථ. අප්පමාණොති වුද්ධප්පමාණො. උළාරොති එත්ථ ‘‘උළාරානි උළාරානි ඛාදනීයානි ඛාදන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.366) මධුරං උළාරන්ති වුත්තං. ‘‘උළාරාය වත්ථභොගාය චිත්තං න නමතී’’තිආදීසු (අ. නි. 9.20) පණීතං උළාරන්ති වුත්තං. ‘‘උළාරාය ඛලු භවං වච්ඡායනො සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී’’තිආදීසු සෙට්ඨං උළාරන්ති වුත්තං. ඉධ පන ‘‘විපුලො උළාරො’’ති වුත්තො. ඔභාසොති දෙසනාඤාණානුභාවෙන ච දෙවතානුභාවෙන ච ජාතඔභාසො. ලොකෙති චක්කවාළස්ස දසසහස්සියංයෙව. අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවන්ති දෙවානං අයමානුභාවො – නිවත්ථවත්ථප්පභා ද්වාදස යොජනානි ඵරති, තථා සරීරස්ස අලඞ්කාරස්ස විමානස්ස ච. තං දෙවානං දෙවානුභාවං අතික්කමිත්වායෙවාති අත්ථො. උදානන්ති සොමනස්සඤාණමයිකං උදාහාරං. උදානෙසීති උදාහරි. අඤ්ඤාසි වත, භො කොණ්ඩඤ්ඤොති ඉමස්සපි උදානස්ස උදාහරණඝොසො දසසහස්සිලොකධාතුං ඵරිත්වා අට්ඨාසි. අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොති භුසං ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤොති අත්ථො.

චක්ඛුආදීනං නිද්දෙසෙ දස්සනට්ඨෙනාතිආදීසු එකමෙව ඤාණං යථාවුත්තස්ස නෙය්‍යස්ස චක්ඛු විය දස්සනකිච්චකරණෙන චක්ඛු. ඤාණකිච්චකරණෙන ඤාණං. නානප්පකාරතො ජානනකිච්චකරණෙන පඤ්ඤා. අනවසෙසපටිවෙධකරණෙන විජ්ජා. සබ්බථා ඔභාසකිච්චකරණෙන ආලොකො නාමාති අත්ථො. චක්ඛුං ධම්මොතිආදීසුපි එකංයෙව ඤාණං කිච්චනානත්තෙන පඤ්චධා වණ්ණිතං. ආරම්මණාති උපත්ථම්භනට්ඨෙන. ගොචරාති විසයට්ඨෙන. දස්සනට්ඨෙනාතිආදීසු ඤාණකිච්චං පඤ්චධා වුත්තං. ඉමිනා නයෙන තීසු වාරෙසු එකෙකස්මිං පඤ්ච පඤ්ච කත්වා පන්නරස ධම්මා, පන්නරස අත්ථා, ද්වීසු පන්නරසකෙසු තිංස නිරුත්තියො, පන්නරසසු ධම්මෙසු පන්නරසසු අත්ථෙසු තිංසාය නිරුත්තීසූති සට්ඨි ඤාණානි වෙදිතබ්බානි. සෙසඅරියසච්චෙසුපි එසෙව නයො. චතූසු අරියසච්චෙසු එකෙකස්මිං අරියසච්චෙ පන්නරසන්නං පන්නරසන්නං ධම්මානං අත්ථානඤ්ච වසෙන සට්ඨි ධම්මා, සට්ඨි අත්ථා, සට්ඨියා ධම්මෙසු සට්ඨියා අත්ථෙසු ච වීසසතං නිරුත්තියො, වීසාධිකං සතන්ති අත්ථො. සට්ඨියා ධම්මෙසු සට්ඨියා අත්ථෙසු වීසුත්තරසතෙ නිරුත්තීසූති එවං චත්තාරීසඤ්ච ද්වෙ ච ඤාණසතානි.