10. සුඤ්ඤකථා

සුඤ්ඤකථාවණ්ණනා

46. ඉදානි ලොකුත්තරබලපරියොසානාය බලකථාය අනන්තරං කථිතාය ලොකුත්තරසුඤ්ඤතාපරියොසානාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය සුඤ්ඤතාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. සුත්තන්තෙ තාව අථාති වචනොපාදානෙ නිපාතො. එතෙන ආයස්මාතිආදිවචනස්ස උපාදානං කතං හොති. ඛොති පදපූරණත්ථෙ නිපාතො. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං. තස්මා යත්ථ භගවා, තත්ථ උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යෙන වා කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙනෙව කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරගුණවිසෙසාධිගමාධිප්පායෙන, සාදුඵලූපභොගාධිප්පායෙන දිජගණෙහි නිච්චඵලිතමහාරුක්ඛො විය, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උපසඞ්කමීති ච ගතොති වුත්තං හොති. උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා එවඤ්ච ගතො තතො ආසන්නතරං ඨානං භගවතො සමීපසඞ්ඛාතං ගන්ත්වාතිපි වුත්තං හොති.

අභිවාදෙත්වාති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා. ඉදානි යෙනට්ඨෙන ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස උපට්ඨානං ආගතො, තං පුච්ඡිතුකාමො දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං සිරසි පතිට්ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තන්ති ච භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිහරන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. තස්මා යථා නිසින්නො එකමන්තං නිසින්නො හොති, තථා නිසීදීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං. නිසීදීති නිසජ්ජං කප්පෙසි. පණ්ඩිතා හි දෙවමනුස්සා ගරුට්ඨානීයං උපසඞ්කමිත්වා ආසනකුසලතාය එකමන්තං නිසීදන්ති, අයඤ්ච ථෙරො තෙසං අඤ්ඤතරො, තස්මා එකමන්තං නිසීදි.

කථං නිසින්නො පන එකමන්තං නිසින්නො හොතීති? ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා. සෙය්‍යථිදං – අතිදූරං අච්චාසන්නං උපරිවාතං උන්නතප්පදෙසං අතිසම්මුඛං අතිපච්ඡාති. අතිදූරෙ නිසින්නො හි සචෙ කථෙතුකාමො හොති, උච්චාසද්දෙන කථෙතබ්බං හොති. අච්චාසන්නෙ නිසින්නො සඞ්ඝට්ටනං කරොති. උපරිවාතෙ නිසින්නො සරීරගන්ධෙන බාධති. උන්නතප්පදෙසෙ නිසින්නො අගාරවං පකාසෙති. අතිසම්මුඛා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, චක්ඛුනා චක්ඛුං ආහච්ච දට්ඨබ්බං හොති. අතිපච්ඡා නිසින්නො සචෙ දට්ඨුකාමො හොති, ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨබ්බං හොති. තස්මා අයම්පි එතෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා නිසීදි. තෙන වුත්තං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’ති. එතදවොචාති එතං අවොච.

සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකොති, භන්තෙ, වුච්චතීති ඉමස්මිං සාසනෙ පටිපන්නෙහි තෙහි තෙහි භික්ඛූහි ‘‘සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකො’’ති කථීයතීති අත්ථො. තහිං තහිං තාදිසානං වචනානං බහුකත්තා තෙසං සබ්බෙසං සඞ්ගණ්හනත්ථං ආමෙඩිතවචනං කතං. එවඤ්හි වුත්තෙ සබ්බානි තානි වචනානි සඞ්ගහිතානි හොන්ති. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන පරිමාණෙන. නු-ඉති සංසයත්ථෙ නිපාතො. සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වාති ‘‘කාරකො වෙදකො සයංවසී’’ති එවං ලොකපරිකප්පිතෙන අත්තනා ච අත්තාභාවතොයෙව අත්තනො සන්තකෙන පරික්ඛාරෙන ච සුඤ්ඤං. සබ්බං චක්ඛාදි ලොකියං ධම්මජාතං, තංයෙව ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො නාම. යස්මා ච අත්තා ච එත්ථ නත්ථි, අත්තනියඤ්ච එත්ථ නත්ථි, තස්මා සුඤ්ඤො ලොකොති වුච්චතීති අත්ථො. ලොකුත්තරොපි ච ධම්මො අත්තත්තනියෙහි සුඤ්ඤො එව, පුච්ඡානුරූපෙන පන ලොකියොව ධම්මො වුත්තො. සුඤ්ඤොති ච ධම්මො නත්ථීති වුත්තං න හොති, තස්මිං ධම්මෙ අත්තත්තනියසාරස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. ලොකෙ ච ‘‘සුඤ්ඤං ඝරං, සුඤ්ඤො ඝටො’’ති වුත්තෙ ඝරස්ස ඝටස්ස ච නත්ථිභාවො වුත්තො න හොති, තස්මිං ඝරෙ ඝටෙ ච අඤ්ඤස්ස නත්ථිභාවො වුත්තො හොති. භගවතා ච ‘‘ඉති යඤ්හි ඛො තත්ථ න හොති, තෙන තං සුඤ්ඤං සමනුපස්සති. යං පන තත්ථ අවසිට්ඨං හොති, තං සන්තං ඉදමත්ථීති පජානාතී’’ති අයමෙව අත්ථො වුත්තො. තථා ඤායගන්ථෙ ච සද්දගන්ථෙ ච අයමෙව අත්ථො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං.

47. සුත්තන්තනිද්දෙසෙ සුඤ්ඤසුඤ්ඤන්තිආදීනි පඤ්චවීසති මාතිකාපදානි සුඤ්ඤසම්බන්ධෙන උද්දිසිත්වා තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ මාතිකාය තාව සුඤ්ඤසඞ්ඛාතං සුඤ්ඤං, න අඤ්ඤෙන උපපදෙන විසෙසිතන්ති සුඤ්ඤසුඤ්ඤං. අසුකන්ති අනිද්දිට්ඨත්තා චෙත්ථ සුඤ්ඤත්තමෙව වා අපෙක්ඛිත්වා නපුංසකවචනං කතං. එවං සෙසෙසුපි. සඞ්ඛාරොයෙව සෙසසඞ්ඛාරෙහි සුඤ්ඤොති සඞ්ඛාරසුඤ්ඤං. ජරාභඞ්ගවසෙන විරූපො පරිණාමො විපරිණාමො, තෙන විපරිණාමෙන සුඤ්ඤං විපරිණාමසුඤ්ඤං. අග්ගඤ්ච තං අත්තත්තනියෙහි, සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤඤ්චාති අග්ගසුඤ්ඤං. ලක්ඛණමෙව සෙසලක්ඛණෙහි සුඤ්ඤන්ති ලක්ඛණසුඤ්ඤං. නෙක්ඛම්මාදිනා වික්ඛම්භනෙන සුඤ්ඤං. වික්ඛම්භනසුඤ්ඤං. තදඞ්ගසුඤ්ඤාදීසුපි චතූසු එසෙව නයො. අජ්ඣත්තඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති අජ්ඣත්තසුඤ්ඤං. බහිද්ධා ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති බහිද්ධාසුඤ්ඤං. තදුභයං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤන්ති දුභතොසුඤ්ඤං. සමානො භාගො එතස්සාති සභාගං, සභාගඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති සභාගසුඤ්ඤං, සදිසසුඤ්ඤන්ති අත්ථො. විගතං සභාගං විසභාගං, විසභාගඤ්ච තං අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤඤ්චාති විසභාගසුඤ්ඤං, විසදිසසුඤ්ඤන්ති අත්ථො. කෙසුචි පොත්ථකෙසු සභාගසුඤ්ඤං විසභාගසුඤ්ඤං නිස්සරණසුඤ්ඤානන්තරං ලිඛිතං. නෙක්ඛම්මාදිඑසනා කාමච්ඡන්දාදිනා සුඤ්ඤාති එසනාසුඤ්ඤං. පරිග්ගහසුඤ්ඤාදීසු තීසුපි එසෙව නයො. එකාරම්මණෙ පතිට්ඨිතත්තා නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවතො එකත්තඤ්ච තං නානත්තෙන සුඤ්ඤඤ්චාති එකත්තසුඤ්ඤං. තබ්බිපරීතෙන නානත්තඤ්ච තං එකත්තෙන සුඤ්ඤඤ්චාති නානත්තසුඤ්ඤං. නෙක්ඛම්මාදිඛන්ති කාමච්ඡන්දාදිනා සුඤ්ඤාති ඛන්තිසුඤ්ඤං. අධිට්ඨානසුඤ්ඤෙ පරියොගාහනසුඤ්ඤෙ ච එසෙව නයො. පරියොගහනසුඤ්ඤන්තිපි පාඨො. සම්පජානස්සාති සම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතස්ස පරිනිබ්බායන්තස්ස අරහතො. පවත්තපරියාදානන්ති අනුපාදාපරිනිබ්බානං. සබ්බසුඤ්ඤතානන්ති සබ්බසුඤ්ඤානං. පරමත්ථසුඤ්ඤන්ති සබ්බසඞ්ඛාරාභාවතො උත්තමත්ථභූතං සුඤ්ඤං.

48. මාතිකානිද්දෙසෙ නිච්චෙන වාති භඞ්ගං අතික්කමිත්වා පවත්තමානස්ස කස්සචි නිච්චස්ස අභාවතො නිච්චෙන ච සුඤ්ඤං. ධුවෙන වාති විජ්ජමානකාලෙපි පච්චයායත්තවුත්තිතාය ථිරස්ස කස්සචි අභාවතො ධුවෙන ච සුඤ්ඤං. සස්සතෙන වාති අබ්බොච්ඡින්නස්ස සබ්බකාලෙ විජ්ජමානස්ස කස්සචි අභාවතො සස්සතෙන ච සුඤ්ඤං. අවිපරිණාමධම්මෙන වාති ජරාභඞ්ගවසෙන අවිපරිණාමපකතිකස්ස කස්සචි අභාවතො අවිපරිණාමධම්මෙන ච සුඤ්ඤං. සුත්තන්තෙ අත්තසුඤ්ඤතාය එව වුත්තායපි නිච්චසුඤ්ඤතඤ්ච සුඛසුඤ්ඤතඤ්ච දස්සෙතුං ඉධ නිච්චෙන වාතිආදීනිපි වුත්තානි. අනිච්චස්සෙව හි පීළායොගෙන දුක්ඛත්තා නිච්චසුඤ්ඤතාය වුත්තාය සුඛසුඤ්ඤතාපි වුත්තාව හොති. රූපාදයො පනෙත්ථ ඡ විසයා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ඡ විඤ්ඤාණානි, චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ ඵස්සා, චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනාදයො ඡ වෙදනා ඡ සඞ්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බං.

පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොතිආදීසු පුනාති අත්තනො කාරකං, පූරෙති චස්ස අජ්ඣාසයං, පුජ්ජඤ්ච භවං නිබ්බත්තෙතීති පුඤ්ඤං, අභිසඞ්ඛරොති විපාකං කටත්තාරූපඤ්චාති අභිසඞ්ඛාරො, පුඤ්ඤං අභිසඞ්ඛාරො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤපටිපක්ඛතො අපුඤ්ඤං අභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො. න ඉඤ්ජං අනෙඤ්ජං, අනෙඤ්ජං භවං අභිසඞ්ඛරොතීති ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො දානසීලභාවනාවසෙන පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, භාවනාවසෙනෙව පවත්තා පඤ්ච රූපාවචරකුසලචෙතනාති තෙරස චෙතනා හොන්ති, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො පාණාතිපාතාදිවසෙන පවත්තා ද්වාදස අකුසලචෙතනා, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො භාවනාවසෙනෙව පවත්තා චතස්සො අරූපාවචරචෙතනාති තයොපි සඞ්ඛාරා එකූනතිංස චෙතනා හොන්ති. කායසඞ්ඛාරොතිආදීසු කායතො වා පවත්තො, කායස්ස වා සඞ්ඛාරොති කායසඞ්ඛාරො. වචීසඞ්ඛාරචිත්තසඞ්ඛාරෙසුපි එසෙව නයො. අයං තිකො කම්මායූහනක්ඛණෙ පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං වුත්තො. කායවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා හි කායද්වාරතො පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, ද්වාදස අකුසලචෙතනා, අභිඤ්ඤාචෙතනා චාති එකවීසති චෙතනා කායසඞ්ඛාරො නාම, තා එව ච වචීවිඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා වචීද්වාරතො පවත්තා වචීසඞ්ඛාරො නාම, මනොද්වාරෙ පවත්තා පන සබ්බාපි එකූනතිංස චෙතනා චිත්තසඞ්ඛාරො නාම. අතීතා සඞ්ඛාරාතිආදීසු සබ්බෙපි සඞ්ඛතධම්මා සකක්ඛණං පත්වා නිරුද්ධා අතීතා සඞ්ඛාරා, සකක්ඛණං අප්පත්තා අනාගතා සඞ්ඛාරා, සකක්ඛණං පත්තා පච්චුප්පන්නා සඞ්ඛාරාති.

විපරිණාමසුඤ්ඤෙ පච්චුප්පන්නං දස්සෙත්වා තස්ස තස්ස විපරිණාමො සුඛෙන වත්තුං සක්කාති පඨමං පච්චුප්පන්නධම්මා දස්සිතා. තත්ථ ජාතං රූපන්ති පච්චුප්පන්නං රූපං. සභාවෙන සුඤ්ඤන්ති එත්ථ සයං භාවො සභාවො, සයමෙව උප්පාදොති අත්ථො. සතො වා භාවො සභාවො, අත්තතොයෙව උප්පාදොති අත්ථො. පච්චයායත්තවුත්තිත්තා පච්චයං විනා සයමෙව භාවො, අත්තතො එව වා භාවො එතස්මිං නත්ථීති සභාවෙන සුඤ්ඤං, සයමෙව භාවෙන, අත්තතො එව වා භාවෙන සුඤ්ඤන්ති වුත්තං හොති. අථ වා සකස්ස භාවො සභාවො. පථවීධාතුආදීසු හි අනෙකෙසු රූපාරූපධම්මෙසු එකෙකො ධම්මො පරං උපාදාය සකො නාම. භාවොති ච ධම්මපරියායවචනමෙතං. එකස්ස ච ධම්මස්ස අඤ්ඤො භාවසඞ්ඛාතො ධම්මො නත්ථි, තස්මා සකස්ස අඤ්ඤෙන භාවෙන සුඤ්ඤං, සකො අඤ්ඤෙන භාවෙන සුඤ්ඤොති අත්ථො. තෙන එකස්ස ධම්මස්ස එකසභාවතා වුත්තා හොති. අථ වා සභාවෙන සුඤ්ඤන්ති සුඤ්ඤසභාවෙනෙව සුඤ්ඤං. කිං වුත්තං හොති? සුඤ්ඤසුඤ්ඤතාය එව සුඤ්ඤං, න අඤ්ඤාහි පරියායසුඤ්ඤතාහි සුඤ්ඤන්ති වුත්තං හොති.

සචෙ පන කෙචි වදෙය්‍යුං ‘‘සකො භාවො සභාවො, තෙන සභාවෙන සුඤ්ඤ’’න්ති. කිං වුත්තං හොති? භාවොති ධම්මො, සො පරං උපාදාය සපදෙන විසෙසිතො සභාවො නාම හොති. ධම්මස්ස කස්සචි අවිජ්ජමානත්තා ‘‘ජාතං රූපං සභාවෙන සුඤ්ඤ’’න්ති රූපස්ස අවිජ්ජමානතා වුත්තා හොතීති. එවං සති ‘‘ජාතං රූප’’න්තිවචනෙන විරුජ්ඣති. න හි උප්පාදරහිතං ජාතං නාම හොති. නිබ්බානඤ්හි උප්පාදරහිතං, තං ජාතං නාම න හොති, ජාතිජරාමරණානි ච උප්පාදරහිතානි ජාතානි නාම න හොන්ති. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘ජාතා ජාති සභාවෙන සුඤ්ඤා, ජාතං ජරාමරණං සභාවෙන සුඤ්ඤ’’න්ති එවං අනුද්ධරිත්වා භවමෙව අවසානං කත්වා නිද්දිට්ඨං. යදි උප්පාදරහිතස්සාපි ‘‘ජාත’’න්තිවචනං යුජ්ජෙය්‍ය, ‘‘ජාතා ජාති, ජාතං ජරාමරණ’’න්ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය. යස්මා උප්පාදරහිතෙසු ජාතිජරාමරණෙසු ‘‘ජාත’’න්තිවචනං න වුත්තං, තස්මා ‘‘සභාවෙන සුඤ්ඤං අවිජ්ජමාන’’න්ති වචනං අවිජ්ජමානස්ස උප්පාදරහිතත්තා ‘‘ජාත’’න්තිවචනෙන විරුජ්ඣති. අවිජ්ජමානස්ස ච ‘‘සුඤ්ඤ’’න්තිවචනං හෙට්ඨා වුත්තෙන ලොකවචනෙන ච භගවතො වචනෙන ච ඤායසද්දගන්ථවචනෙන ච විරුජ්ඣති, අනෙකාහි ච යුත්තීහි විරුජ්ඣති, තස්මා තං වචනං කචවරමිව ඡඩ්ඩිතබ්බං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං අත්ථීති වදාමි. යං, භික්ඛවෙ, නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං නත්ථීති වදාමි. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, යමහං අත්ථීති වදාමි? රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං අත්ථීති වදාමී’’තිආදීහි (සං. නි. 3.94) අනෙකෙහි බුද්ධවචනප්පමාණෙහි අනෙකාහි ච යුත්තීහි ධම්මා සකක්ඛණෙ විජ්ජමානා එවාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

විගතං රූපන්ති උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගං පත්වා නිරුද්ධං අතීතං රූපං. විපරිණතඤ්චෙව සුඤ්ඤඤ්චාති ජරාභඞ්ගවසෙන විරූපං පරිණාමං පත්තඤ්ච වත්තමානස්සෙව විපරිණාමසබ්භාවතො අතීතස්ස විපරිණාමාභාවතො තෙන විපරිණාමෙන සුඤ්ඤඤ්චාති අත්ථො. ජාතා වෙදනාතිආදීසුපි එසෙව නයො. ජාතිජරාමරණං පන අනිප්ඵන්නත්තා සකභාවෙන අනුපලබ්භනීයතො ඉධ න යුජ්ජති, තස්මා ‘‘ජාතා ජාති, ජාතං ජරාමරණ’’න්තිආදිකෙ ද්වෙ නයෙ පහාය භවාදිකමෙව නයං පරියොසානං කත්වා ඨපිතං.

අග්ගන්ති අග්ගෙ භවං. සෙට්ඨන්ති අතිවිය පසංසනීයං. විසිට්ඨන්ති අතිසයභූතං. විසෙට්ඨන්තිපි පාඨො. තිධාපි පසත්ථං නිබ්බානං සම්මාපටිපදාය පටිපජ්ජිතබ්බතො පදං නාම. යදිදන්ති යං ඉදං. ඉදානි වත්තබ්බං නිබ්බානං නිදස්සෙති. යස්මා නිබ්බානං ආගම්ම සබ්බසඞ්ඛාරානං සමථො හොති, ඛන්ධූපධිකිලෙසූපධිඅභිසඞ්ඛාරූපධිකාමගුණූපධිසඞ්ඛාතානං උපධීනං පටිනිස්සග්ගො හොති, තණ්හානං ඛයො විරාගො නිරොධො ච හොති, තස්මා සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධොති වුච්චති. නිබ්බානන්ති සභාවලක්ඛණෙන නිගමිතං.

ලක්ඛණෙසු හි ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, බාලස්ස බාලලක්ඛණානි බාලනිමිත්තානි බාලාපදානානි. කතමානි තීණි? ඉධ, භික්ඛවෙ, බාලො දුච්චින්තිතචින්තී ච හොති දුබ්භාසිතභාසී ච දුක්කටකම්මකාරී ච. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි බාලස්ස බාලලක්ඛණානි බාලනිමිත්තානි බාලාපදානානී’’ති (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.246) වුත්තං. පණ්ඩිතෙහි බාලස්ස බාලොති සල්ලක්ඛණතො තිවිධං බාලලක්ඛණං. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි පණ්ඩිතනිමිත්තානි පණ්ඩිතාපදානානි. කතමානි තීණි? ඉධ, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො සුචින්තිතචින්තී ච හොති සුභාසිතභාසී ච සුකතකම්මකාරී ච. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතලක්ඛණානි පණ්ඩිතනිමිත්තානි පණ්ඩිතාපදානානී’’ති (අ. නි. 3.3; ම. නි. 3.253) වුත්තං. පණ්ඩිතෙහි පණ්ඩිතස්ස පණ්ඩිතොති සල්ලක්ඛණතො තිවිධං පණ්ඩිතලක්ඛණං.

‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, තීණි සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.47-48) වුත්තං. උප්පාදො එව සඞ්ඛතමිති ලක්ඛණන්ති සඞ්ඛතලක්ඛණං. එවමිතරද්වයෙපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා උප්පාදක්ඛණෙ සෙසද්වින්නං, ඨිතික්ඛණෙ සෙසද්වින්නං, භඞ්ගක්ඛණෙ ච සෙසද්වින්නං අභාවො දස්සිතො. යං පනෙත්ථ පෙය්‍යාලමුඛෙන ජාතියා ච ජරාමරණස්ස ච උප්පාදාදිලක්ඛණං වුත්තං, තං විපරිණාමසුඤ්ඤතාය ජාතිජරාමරණානි හිත්වා භවපරියොසානස්සෙව නයස්ස වචනෙන ච උප්පාදාදීනං උප්පාදාදිඅවචනසමයෙන ච විරුජ්ඣති. ලක්ඛණසොතෙ පතිතත්තා පන සොතපතිතං කත්වා ලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. යථා ච අභිධම්මෙ (ධ. ස. 562-565) අහෙතුකවිපාකමනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං සඞ්ගහවාරෙ ලබ්භමානම්පි ඣානඞ්ගං පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතෙ පතිත්වා ගතන්ති න උද්ධටන්ති වුත්තං, එවමිධාපි සොතපතිතතා වෙදිතබ්බා. අථ වා ජාතිජරාමරණවන්තානං සඞ්ඛාරානං උප්පාදාදයො ‘‘ජාතිජරාමරණං අනිච්චතො’’තිආදීසු (පටි. ම. 1.73; 2.4) විය තෙසං විය කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දො වික්ඛම්භිතො චෙව සුඤ්ඤො චාති කාමච්ඡන්දො නෙක්ඛම්මෙන වික්ඛම්භිතො චෙව නෙක්ඛම්මස්ස තත්ථ අභාවතො තෙනෙව වික්ඛම්භනසඞ්ඛාතෙන නෙක්ඛම්මෙන සුඤ්ඤො ච. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. තදඞ්ගප්පහානසමුච්ඡෙදප්පහානෙසුපි චෙත්ථ තදඞ්ගවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන ච පහීනං දූරීකතමෙව හොතීති ඉමිනා දූරීකරණට්ඨෙන වික්ඛම්භනං වුත්තං.

නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දො තදඞ්ගසුඤ්ඤොති නෙක්ඛම්මෙන පහීනො කාමච්ඡන්දො තෙන නෙක්ඛම්මසඞ්ඛාතෙන අඞ්ගෙන සුඤ්ඤො. අථ වා යො කොචි කාමච්ඡන්දො නෙක්ඛම්මස්ස තත්ථ අභාවතො නෙක්ඛම්මෙන තෙන අඞ්ගෙන සුඤ්ඤො. එවං සෙසෙසුපි යොජනා කාතබ්බා. තස්ස තස්ස අඞ්ගස්ස තත්ථ තත්ථ අභාවමත්තෙනෙව චෙත්ථ උපචාරප්පනාඣානවසෙන ච විපස්සනාවසෙන ච තදඞ්ගසුඤ්ඤතා නිද්දිට්ඨා. පහානදීපකස්ස වචනස්ස අභාවෙන පන විවට්ටනානුපස්සනංයෙව පරියොසානං කත්වා විපස්සනා නිද්දිට්ඨා, චත්තාරො මග්ගා න නිද්දිට්ඨා. නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දො සමුච්ඡින්නො චෙව සුඤ්ඤො චාතිආදීසු වික්ඛම්භනෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තදඞ්ගවික්ඛම්භනවසෙන පහීනානිපි චෙත්ථ සමුදාචාරාභාවතො සමුච්ඡින්නානි නාම හොන්තීති ඉමිනා පරියායෙන සමුච්ඡෙදො වුත්තො, තංතංසමුච්ඡෙදකිච්චසාධනවසෙන වා මග්ගසම්පයුත්තනෙක්ඛම්මාදිවසෙන වුත්තන්තිපි වෙදිතබ්බං. පටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණසුඤ්ඤෙසු ච ඉධ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපහානෙසු පනෙත්ථ පටිප්පස්සද්ධිමත්තත්තං නිස්සටමත්තත්තඤ්ච ගහෙත්වා වුත්තං. පඤ්චසුපි එතෙසු සුඤ්ඤෙසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණනාමෙන වුත්තානි. අජ්ඣත්තන්ති අජ්ඣත්තභූතං. බහිද්ධාති බහිද්ධාභූතං. දුභතොසුඤ්ඤන්ති උභයසුඤ්ඤං. පච්චත්තාදීසුපි හි තො-ඉතිවචනං හොතියෙව.

ඡ අජ්ඣත්තිකායතනාදීනි ඡඅජ්ඣත්තිකායතනාදීනං භාවෙන සභාගානි. පරෙහි විසභාගානි. විඤ්ඤාණකායාතිආදීසු චෙත්ථ කායවචනෙන විඤ්ඤාණාදීනියෙව වුත්තානි. නෙක්ඛම්මෙසනාදීසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව තදත්ථිකෙහි විඤ්ඤූහි එසීයන්තීති එසනා. අථ වා පුබ්බභාගෙ නෙක්ඛම්මාදීනං එසනාපි කාමච්ඡන්දාදීහි සුඤ්ඤා, කිං පන නෙක්ඛම්මාදීනීතිපි වුත්තං හොති? පරිග්ගහාදීසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව පුබ්බභාගෙ එසිතානි අපරභාගෙ පරිග්ගය්හන්තීති පරිග්ගහොති, පරිග්ගහිතානි පත්තිවසෙන පටිලබ්භන්තීති පටිලාභොති, පටිලද්ධානි ඤාණවසෙන පටිවිජ්ඣීයන්තීති පටිවෙධොති ච වුත්තානි. එකත්තසුඤ්ඤඤ්ච නානත්තසුඤ්ඤඤ්ච සකිංයෙව පුච්ඡිත්වා එකත්තසුඤ්ඤං විස්සජ්ජෙත්වා නානත්තසුඤ්ඤං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සකිං නිගමනං කතං. කස්මා න විස්සජ්ජිතන්ති චෙ? වුත්තපරියායෙනෙවෙත්ථ යොජනා ඤායතීති න විස්සජ්ජිතන්ති වෙදිතබ්බං. අයං පනෙත්ථ යොජනා – නෙක්ඛම්මං එකත්තං, කාමච්ඡන්දො නානත්තං, කාමච්ඡන්දො නානත්තං, නෙක්ඛම්මෙකත්තෙන සුඤ්ඤන්ති. එවං සෙසෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

ඛන්තිආදීසු නෙක්ඛම්මාදීනියෙව ඛමනතො රුච්චනතො ඛන්තීති, රොචිතානියෙව පවිසිත්වා තිට්ඨනතො අධිට්ඨානන්ති, පවිසිත්වා ඨිතානං යථාරුචිමෙව සෙවනතො පරියොගාහනන්ති ච වුත්තානි. ඉධ සම්පජානොතිආදිකො පරමත්ථසුඤ්ඤනිද්දෙසො පරිනිබ්බානඤාණනිද්දෙසෙ වණ්ණිතොයෙව.

ඉමෙසු ච සබ්බෙසු සුඤ්ඤෙසු සඞ්ඛාරසුඤ්ඤං විපරිණාමසුඤ්ඤං ලක්ඛණසුඤ්ඤඤ්ච යථාවුත්තානං ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅසම්මිස්සතාදස්සනත්ථං. යත්ථ පන අකුසලපක්ඛිකානං කුසලපක්ඛිකෙන සුඤ්ඤතා වුත්තා, තෙන අකුසලෙ ආදීනවදස්සනත්ථං. යත්ථ පන කුසලපක්ඛිකානං අකුසලපක්ඛිකෙන සුඤ්ඤතා වුත්තා, තෙන කුසලෙ ආනිසංසදස්සනත්ථං. යත්ථ අත්තත්තනියාදීහි සුඤ්ඤතා වුත්තා, තං සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බිදාජනනත්ථං. අග්ගසුඤ්ඤං පරමත්ථසුඤ්ඤඤ්ච නිබ්බානෙ උස්සාහජනනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

තෙසු අග්ගසුඤ්ඤඤ්ච පරමත්ථසුඤ්ඤඤ්චාති ද්වෙ සුඤ්ඤානි අත්ථතො එකමෙව නිබ්බානං අග්ගපරමත්ථවසෙන සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසවසෙන ච ද්විධා කත්වා වුත්තං. තානි ද්වෙ අත්තත්තනියසුඤ්ඤතො සඞ්ඛාරසුඤ්ඤතො ච සභාගානි. ‘‘සුඤ්ඤසුඤ්ඤං අජ්ඣත්තසුඤ්ඤං බහිද්ධාසුඤ්ඤං දුභතොසුඤ්ඤං සභාගසුඤ්ඤං විසභාගසුඤ්ඤ’’න්ති ඉමානි ඡ සුඤ්ඤානි සුඤ්ඤසුඤ්ඤමෙව හොති. අජ්ඣත්තාදිභෙදතො පන ඡධා වුත්තානි. තානි ඡ ච අත්තත්තනියාදිසුඤ්ඤතො සභාගානි. සඞ්ඛාරවිපරිණාමලක්ඛණසුඤ්ඤානි, වික්ඛම්භනතදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිනිස්සරණසුඤ්ඤානි, එසනාපරිග්ගහපටිලාභපටිවෙධසුඤ්ඤානි, එකත්තනානත්තසුඤ්ඤානි, ඛන්තිඅධිට්ඨානපරියොගාහනසුඤ්ඤානි චාති සත්තරස සුඤ්ඤානි අත්තනි අවිජ්ජමානෙහි තෙහි තෙහි ධම්මෙහි සුඤ්ඤත්තා අවිජ්ජමානානං වසෙන විසුං විසුං වුත්තානි. සඞ්ඛාරවිපරිණාමලක්ඛණසුඤ්ඤානි පන ඉතරෙන ඉතරෙන අසම්මිස්සවසෙන සභාගානි, වික්ඛම්භනාදීනි පඤ්ච කුසලපක්ඛෙන සුඤ්ඤත්තා සභාගානි, එසනාදීනි චත්තාරි, ඛන්තිආදීනි ච තීණි අකුසලපක්ඛෙන සුඤ්ඤත්තා සභාගානි, එකත්තනානත්තසුඤ්ඤානි අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛවසෙන සභාගානි.

සබ්බෙ ධම්මා සමාසෙන, තිධා ද්වෙධා තථෙකධා;

සුඤ්ඤාති සුඤ්ඤත්ථවිදූ, වණ්ණයන්තීධ සාසනෙ.

කථං? සබ්බෙ තාව ලොකියා ධම්මා ධුවසුභසුඛඅත්තවිරහිතත්තා ධුවසුභසුඛඅත්තසුඤ්ඤා. මග්ගඵලධම්මා ධුවසුඛත්තවිරහිතත්තා ධුවසුඛත්තසුඤ්ඤා. අනිච්චත්තායෙව සුඛෙන සුඤ්ඤා. අනාසවත්තා න සුභෙන සුඤ්ඤා. නිබ්බානධම්මො අත්තස්සෙව අභාවතො අත්තසුඤ්ඤො. ලොකියලොකුත්තරා පන සබ්බෙපි සඞ්ඛතා ධම්මා සත්තස්ස කස්සචි අභාවතො සත්තසුඤ්ඤා. අසඞ්ඛතො නිබ්බානධම්මො තෙසං සඞ්ඛාරානම්පි අභාවතො සඞ්ඛාරසුඤ්ඤො. සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා පන සබ්බෙපි ධම්මා අත්තසඞ්ඛාතස්ස පුග්ගලස්ස අභාවතො අත්තසුඤ්ඤාති.

සද්ධම්මප්පකාසිනියා පටිසම්භිදාමග්ගඅට්ඨකථාය

සුඤ්ඤකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

යුගනද්ධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතා ච මජ්ඣිමවග්ගස්ස අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා.