34. නිරොධසමාපත්තිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා

83. නිරොධසමාපත්තිඤාණනිද්දෙසෙ සමථබලන්ති කාමච්ඡන්දාදයො පච්චනීකධම්මෙ සමෙතීති සමථො, සොයෙව අකම්පනීයට්ඨෙන බලං. අනාගාමිඅරහන්තානංයෙව සමාධිපටිපක්ඛස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානෙන සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිභාවප්පත්තත්තා තෙසංයෙව සමාධි බලප්පත්තොති කත්වා ‘‘සමථබල’’න්ති වුච්චති, න අඤ්ඤෙසං. සමාධිබලන්තිපි පාඨො. විපස්සනාබලන්ති අනිච්චාදිවසෙන විවිධෙහි ආකාරෙහි ධම්මෙ පස්සතීති විපස්සනා, සායෙව අකම්පනීයට්ඨෙන බලං. තෙසංයෙව උභින්නං බලප්පත්තං විපස්සනාඤාණං. තත්ථ සමථබලං අනුපුබ්බෙන චිත්තසන්තානවූපසමනත්ථං නිරොධෙ ච පටිපාදනත්ථං, විපස්සනාබලං පවත්තෙ ආදීනවදස්සනත්ථං නිරොධෙ ච ආනිසංසදස්සනත්ථං.

නීවරණෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං, නීවරණනිමිත්තං නීවරණපච්චයාති අත්ථො. කරණත්ථෙ වා භුම්මවචනං, නීවරණෙනාති අත්ථො. න කම්පතීති ඣානසමඞ්ගීපුග්ගලො. අථ වා ඣානන්ති ඣානඞ්ගානං අධිප්පෙතත්තා පඨමෙන ඣානෙන තංසම්පයුත්තසමාධි නීවරණෙ න කම්පති. අයමෙව චෙත්ථ යොජනා ගහෙතබ්බා. උද්ධච්චෙ චාති උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදෙ උද්ධච්චෙ ච. උද්ධච්චන්ති ච උද්ධතභාවො, තං අවූපසමලක්ඛණං. උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ චාති උද්ධච්චෙන සහගතෙ එකුප්පාදාදිභාවං ගතෙ උද්ධච්චසම්පයුත්තෙ මොහඅහිරිකඅනොත්තප්පකිලෙසෙ ච. ඛන්ධෙ චාති උද්ධච්චසම්පයුත්තචතුක්ඛන්ධෙ ච. න කම්පති න චලති න වෙධතීති අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. උද්ධච්චෙ න කම්පති, උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ න චලති, උද්ධච්චසහගතක්ඛන්ධෙ න වෙධතීති යොජෙතබ්බං. විපස්සනාබලං සත්තන්නංයෙව අනුපස්සනානං වුත්තත්තා තාසංයෙව වසෙන විපස්සනාබලං පරිපුණ්ණං හොතීති වෙදිතබ්බං. අවිජ්ජාය චාති ද්වාදසසුපි අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු අවිජ්ජාය ච. අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ චාති යථායොගං අවිජ්ජාය සම්පයුත්තලොභදොසමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාථිනඋද්ධච්චඅහිරිකඅනොත්තප්පකිලෙසෙ ච.

වචීසඞ්ඛාරාති විතක්කවිචාරා. ‘‘පුබ්බෙ ඛො, ආවුසො විසාඛ, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දති, තස්මා විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463) වචනතො වාචං සඞ්ඛරොන්ති උප්පාදෙන්තීති වචීසඞ්ඛාරා. කායසඞ්ඛාරාති අස්සාසපස්සාසා. ‘‘අස්සාසපස්සාසා ඛො, ආවුසො විසාඛ, කායිකා එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා, තස්මා අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463) වචනතො කායෙන සඞ්ඛරීයන්තීති කායසඞ්ඛාරා. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධන්ති සඤ්ඤාය වෙදනාය ච නිරොධං. චිත්තසඞ්ඛාරාති සඤ්ඤා ච වෙදනා ච. ‘‘චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා, තස්මා සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.463) වචනතො චිත්තෙන සඞ්ඛරීයන්තීති චිත්තසඞ්ඛාරා.

84. ඤාණචරියාසු අනුපස්සනාවසානෙ, විවට්ටනානුපස්සනාගහණෙන වා තස්සා ආදිභූතා චරියාකථාය ඤාණචරියාති වුත්තා සෙසානුපස්සනාපි ගහිතා හොන්තීති වෙදිතබ්බං. සොළසහි ඤාණචරියාහීති ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො, අනාගාමිස්ස පන අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජාහි චුද්දසහිපි හොති පරිපුණ්ණබලත්තා.

85. නවහි සමාධිචරියාහීති එත්ථ පඨමජ්ඣානාදීහි අට්ඨ, පඨමජ්ඣානාදීනං පටිලාභත්ථාය සබ්බත්ථ උපචාරජ්ඣානවසෙන එකාති නව සමාධිචරියා. බලචරියානං කිං නානත්තං? සමථබලෙනපි හි ‘‘නෙක්ඛම්මවසෙනා’’තිආදීහි සත්තහි පරියායෙහි උපචාරසමාධි වුත්තො, පෙය්‍යාලවිත්ථාරතො ‘‘පඨමජ්ඣානවසෙනා’’තිආදීහි සමසත්තතියා වාරෙහි යථායොගං අප්පනූපචාරසමාධි වුත්තො, සමාධිචරියායපි ‘‘පඨමං ඣාන’’න්තිආදීහි අට්ඨහි පරියායෙහි අප්පනාසමාධි වුත්තො. පඨමං ඣානං පටිලාභත්ථායාතිආදීහි අට්ඨහි පරියායෙහි උපචාරසමාධි වුත්තොති උභයත්ථාපි අප්පනූපචාරසමාධියෙව වුත්තො. එවං සන්තෙපි අකම්පියට්ඨෙන බලානි වසීභාවට්ඨෙන චරියාති වෙදිතබ්බා. විපස්සනාබලෙ පන සත්ත අනුපස්සනාව ‘‘විපස්සනාබල’’න්ති වුත්තා, ඤාණචරියාය සත්ත ච අනුපස්සනා වුත්තා, විවට්ටනානුපස්සනාදයො නව ච විසෙසෙත්වා වුත්තා. ඉදං නෙසං නානත්තං. සත්ත අනුපස්සනා පන අකම්පියට්ඨෙන බලානි වසීභාවට්ඨෙන චරියාති වෙදිතබ්බා.

‘‘වසීභාවතා පඤ්ඤා’’ති (පටි. ම. 1.34 මාතිකා) එත්ථ වුත්තවසියො විස්සජ්ජෙතුං වසීති පඤ්ච වසියොති ඉත්ථිලිඞ්ගවොහාරෙන වුත්තං. වසො එව වසීති වුත්තං හොති. පුන පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය තා වසියො විස්සජ්ජෙන්තො ආවජ්ජනවසීතිආදිමාහ. ආවජ්ජනාය වසො ආවජ්ජනවසො, සො අස්ස අත්ථීති ආවජ්ජනවසී. එසෙව නයො සෙසෙසු. පඨමං ඣානං යත්ථිච්ඡකන්ති යත්ථ යත්ථ පදෙසෙ ඉච්ඡති ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා, තත්ථ තත්ථ ආවජ්ජති. යදිච්ඡකන්ති යදා යදා කාලෙ සීතකාලෙ වා උණ්හකාලෙ වා, තදා තදා ආවජ්ජති. අථ වා යං යං පඨමං ඣානං ඉච්ඡති පථවීකසිණාරම්මණං වා සෙසාරම්මණං වා, තං තං ආවජ්ජති. එකෙකකසිණාරම්මණස්සාපි ඣානස්ස වසිතානං වුත්තත්තා පුරිමයොජනායෙව සුන්දරතරා. යාවතිච්ඡකන්ති යාවතකං කාලං ඉච්ඡති අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තං සත්තාහං වා, තාවතකං කාලං ආවජ්ජති. ආවජ්ජනායාති මනොද්වාරාවජ්ජනාය. දන්ධායිතත්තන්ති අවසවත්තිභාවො, අලසභාවො වා. සමාපජ්ජතීති පටිපජ්ජති, අප්පෙතීති අත්ථො. අධිට්ඨාතීති අන්තොසමාපත්තියං අධිකං කත්වා තිට්ඨති. වුට්ඨානවසියංපඨමං ඣානන්ති නිස්සක්කත්ථෙ උපයොගවචනං, පඨමජ්ඣානාති අත්ථො. පච්චවෙක්ඛතීති පච්චවෙක්ඛණජවනෙහි නිවත්තිත්වා පස්සති. අයමෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

අයං පන අත්ථප්පකාසනා – පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය විතක්කං ආවජ්ජයතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා පවත්තාවජ්ජනානන්තරං විතක්කාරම්මණානෙව චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, තතො ද්වෙ භවඞ්ගානි, තතො පුන විචාරාරම්මණං ආවජ්ජනං වුත්තනයෙනෙව ජවනානීති එවං පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු යදා නිරන්තරං චිත්තං පෙසෙතුං සක්කොති, අථස්ස ආවජ්ජනවසී සිද්ධාව හොති. අයං පන මත්ථකප්පත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙව ලබ්භති. ඉතො පරං සීඝතරා ආවජ්ජනවසී නාම නත්ථි. අඤ්ඤෙසං පන අන්තරන්තරා භවඞ්ගවාරෙ ගණනා නත්ථි. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස නන්දොපනන්දදමනෙ විය සීඝං සමාපත්තිසමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී නාම. අච්ඡරාමත්තං වා දසච්ඡරාමත්තං වා ඛණං සමාපත්තිං ඨපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසී නාම. තථෙව තතො ලහුං වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසී නාම. පච්චවෙක්ඛණවසී පන ආවජ්ජනවසියා එව වුත්තා. පච්චවෙක්ඛණජවනානෙව හි තත්ථ ආවජ්ජනානන්තරානීති. ඉති ආවජ්ජනවසියා සිද්ධාය පච්චවෙක්ඛණවසී සිද්ධා හොති, අධිට්ඨානවසියා ච සිද්ධාය වුට්ඨානවසී සිද්ධා හොති. එවං සන්තෙපි ‘‘අයං පන මත්ථකප්පත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙව ලබ්භතී’’ති වුත්තත්තා පාටිහාරියකාලෙ ඣානඞ්ගපච්චවෙක්ඛණානං අභාවතො නානාවිධවණ්ණාදිනිම්මානස්ස නානාකසිණවසෙන ඉජ්ඣනතො තංතංකසිණාරම්මණං ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමස්ස යථාරුචි ලහුං තස්මිං කසිණෙ වුත්තනයෙන ආවජ්ජනපවත්තනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසී, තදාවජ්ජනවීථියංයෙව තස්ස ඣානස්ස අප්පනාසමත්ථතාසමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී. එවඤ්හි වුච්චමානෙ යුත්ති ච න විරුජ්ඣති, වසීපටිපාටි ච යථාක්කමෙනෙව යුජ්ජති. ඣානඞ්ගපච්චවෙක්ඛණායං පන ‘‘මත්ථකප්පත්තායෙව පඤ්ච ජවනානී’’ති වුත්තත්තා වුත්තනයෙන සත්තසුපි ජවනෙසු ජවන්තෙසු පච්චවෙක්ඛණවසීයෙව හොති. එවං සන්තෙ ‘‘පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජතී’’ති වචනං න යුජ්ජතීති චෙ? යථා කසිණෙ පවත්තං ඣානං කාරණොපචාරෙන කසිණන්ති වුත්තං, තථා ඣානපච්චයං කසිණං ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො’’තිආදීසු (ධ. ප. 194) විය ඵලොපචාරෙන ඣානන්ති වුත්තං. යථාපරිච්ඡින්නෙ කාලෙ ඨත්වා වුට්ඨිතස්ස නිද්දාය පබුද්ධස්ස පුන නිද්දොක්කමනෙ විය පුන ඣානොක්කමනෙ සතිපි අධිට්ඨානවසීයෙව නාම, යථාපරිච්ඡෙදෙන වුට්ඨිතස්ස පන වුට්ඨානෙයෙව අධිට්ඨානෙ සතිපි වුට්ඨානවසී නාම හොතීති අයං තෙසං විසෙසො.

නිරොධසමාපත්තියා විභාවනත්ථං පන ඉදං පඤ්හකම්මං – කා නිරොධසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කත්ථ සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, වුට්ඨිතස්ස කින්නින්නං චිත්තං හොති, මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසො, නිරොධසමාපත්ති කිං සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා ලොකියා ලොකුත්තරා නිප්ඵන්නා අනිප්ඵන්නාති?

තත්ථ කා නිරොධසමාපත්තීති? යා අනුපුබ්බනිරොධවසෙන චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අප්පවත්ති.

කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති? සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා සොතාපන්නා සකදාගාමිනො සුක්ඛවිපස්සකා ච අනාගාමී අරහන්තො න සමාපජ්ජන්ති, අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො පන අනාගාමිනො ච ඛීණාසවා ච සමාපජ්ජන්ති.

කත්ථ සමාපජ්ජන්තීති? පඤ්චවොකාරභවෙ. කස්මා? අනුපුබ්බසමාපත්තිසබ්භාවතො. චතුවොකාරභවෙ පන පඨමජ්ඣානාදීනං උප්පත්තියෙව නත්ථි, තස්මා න සක්කා තත්ථ සමාපජ්ජිතුං.

කස්මා සමාපජ්ජන්තීති? සඞ්ඛාරානං පවත්තිභෙදෙ උක්කණ්ඨිත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අචිත්තකා හුත්වා ‘‘නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමා’’ති සමාපජ්ජන්ති.

කථං චස්සා සමාපජ්ජනං හොතීති? සමථවිපස්සනාවසෙන උස්සක්කිත්වා කතපුබ්බකිච්චස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධයතො එවමස්සා සමාපජ්ජනං හොති. යො හි සමථවසෙනෙව උස්සක්කති, සො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පත්වා තිට්ඨති. යො විපස්සනාවසෙනෙව උස්සක්කති, සො ඵලසමාපත්තිං පත්වා තිට්ඨති. යො පන උභයවසෙන උස්සක්කිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධෙති, සො තං සමාපජ්ජතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

අයං පන විත්ථාරො – ඉධ භික්ඛු නිරොධං සමාපජ්ජිතුකාමො කතභත්තකිච්චො සුධොතහත්ථපාදො විවිත්තෙ ඔකාසෙ සුපඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා. සො පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. විපස්සනා පනෙසා තිවිධා හොති – සඞ්ඛාරපරිග්ගණ්හනකවිපස්සනා, ඵලසමාපත්තිවිපස්සනා, නිරොධසමාපත්තිවිපස්සනාති. තත්ථ සඞ්ඛාරපරිග්ගණ්හනකවිපස්සනා මන්දා වා හොතු තික්ඛා වා, මග්ගස්ස පදට්ඨානං හොතියෙව. ඵලසමාපත්තිවිපස්සනා තික්ඛාව වට්ටති මග්ගභාවනාසදිසා. නිරොධසමාපත්තිවිපස්සනා පන නාතිමන්දා නාතිතික්ඛා වට්ටති. තස්මා එස නාතිමන්දාය නාතිතික්ඛාය විපස්සනාය තෙ සඞ්ඛාරෙ විපස්සති. තතො දුතියජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. තතො තතියජ්ඣානං…පෙ… තතො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. අථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය චතුබ්බිධං පුබ්බකිච්චං කරොති – නානාබද්ධඅවිකොපනං, සඞ්ඝපටිමානනං, සත්ථුපක්කොසනං, අද්ධානපරිච්ඡෙදන්ති.

තත්ථ නානාබද්ධඅවිකොපනන්ති යං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං එකාබද්ධං න හොති, නානාබද්ධං හුත්වා ඨිතං පත්තචීවරං වා මඤ්චපීඨං වා නිවාසගෙහං වා අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චි පරික්ඛාරජාතං, තං යථා න විකුප්පති, අග්ගිඋදකවාතචොරඋන්දූරාදීනං වසෙන න විනස්සති, එවං අධිට්ඨාතබ්බං. තත්‍රිදං අධිට්ඨානවිධානං – ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච ඉමස්මිං සත්තාහබ්භන්තරෙ මා අග්ගිනා ඣායතු, මා උදකෙන වුය්හතු, මා වාතෙන විද්ධංසතු, මා චොරෙහි හරීයතු, මා උන්දූරාදීහි ඛජ්ජතූ’’ති. එවං අධිට්ඨිතෙ තං සත්තාහං තස්ස න කොචි පරිස්සයො හොති, අනධිට්ඨහතො පන අග්ගිආදීහි විනස්සති. ඉදං නානාබද්ධඅවිකොපනං නාම. යං පන එකාබද්ධං හොති නිවාසනපාරුපනං වා නිසින්නාසනං වා, තත්ථ විසුං අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි, සමාපත්තියෙව නං රක්ඛති.

සඞ්ඝපටිමානනන්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පටිමානනං උදික්ඛනං. යාව එසො භික්ඛු ආගච්ඡති, තාව සඞ්ඝකම්මස්ස අකරණන්ති අත්ථො. එත්ථ ච න පටිමානනං එතස්ස පුබ්බකිච්චං, පටිමානනාවජ්ජනං පන පුබ්බකිච්චං. තස්මා එවං ආවජ්ජිතබ්බං – ‘‘සචෙ මයි සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ සඞ්ඝො අපලොකනකම්මාදීසු කිඤ්චිදෙව කම්මං කත්තුකාමො හොති, යාව මං කොචි භික්ඛු ආගන්ත්වා න පක්කොසති, තාවදෙව වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. එවං කත්වා සමාපන්නො හි තස්මිං සමයෙ වුට්ඨාතියෙව. යො පන එවං න කරොති, සඞ්ඝො ච සන්නිපතිත්වා තං අපස්සන්තො ‘‘අසුකො භික්ඛු කුහි’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නිරොධං සමාපන්නො’’ති වුත්තෙ කඤ්චි භික්ඛුං පෙසෙති ‘‘ගච්ඡ තං සඞ්ඝස්ස වචනෙන පක්කොසා’’ති. අථස්ස තෙන භික්ඛුනා සවනූපචාරෙ ඨත්වා ‘‘සඞ්ඝො තං ආවුසො පටිමානෙතී’’ති වුත්තමත්තෙයෙව වුට්ඨානං හොති. එවංගරුකා හි සඞ්ඝස්ස ආණා නාම. තස්මා තං ආවජ්ජිත්වා යථා සයමෙව වුට්ඨාති, එවං සමාපජ්ජිතබ්බං.

සත්ථුපක්කොසනන්ති ඉධාපි සත්ථුපක්කොසනාවජ්ජනමෙව ඉමස්ස පුබ්බකිච්චං. තස්මා තම්පි එවං ආවජ්ජිතබ්බං – ‘‘සචෙ මයි සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ සත්ථා ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදං වා පඤ්ඤපෙති, තථාරූපාය වා අට්ඨුප්පත්තියා ධම්මං දෙසෙති. යාව මං කොචි ආගන්ත්වා න පක්කොසති, තාවදෙව වුට්ඨහිස්සාමී’’ති. එවං කත්වා නිසින්නො හි තස්මිං සමයෙ වුට්ඨාතියෙව. යො පන එවං න කරොති, සත්ථා ච සඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ තං අපස්සන්තො ‘‘අසුකො භික්ඛු කුහි’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘නිරොධං සමාපන්නො’’ති වුත්තෙ කඤ්චි භික්ඛුං පෙසෙති ‘‘ගච්ඡ තං මම වචනෙන පක්කොසා’’ති. අථස්ස තෙන භික්ඛුනා සවනූපචාරෙ ඨත්වා සත්ථා ආයස්මන්තං ආමන්තෙතී’’ති වුත්තමත්තෙයෙව වුට්ඨානං හොති. එවංගරුකඤ්හි සත්ථුපක්කොසනං. තස්මා තං ආවජ්ජිත්වා යථා සයමෙව වුට්ඨාති, එවං සමාපජ්ජිතබ්බං.

අද්ධානපරිච්ඡෙදොති ජීවිතද්ධානස්ස පරිච්ඡෙදො. ඉමිනා හි භික්ඛුනා අද්ධානපරිච්ඡෙදෙ කුසලෙන භවිතබ්බං. ‘‘අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරා සත්තාහං පවත්තිස්සන්ති, න පවත්තිස්සන්තී’’ති ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතබ්බං. සචෙ හි සත්තාහබ්භන්තරෙ නිරුජ්ඣනකෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ අනාවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජති, තස්ස නිරොධසමාපත්ති මරණං පටිබාහිතුං න සක්කොති. අන්තොනිරොධෙ මරණස්ස නත්ථිතාය අන්තරාව සමාපත්තිතො වුට්ඨාති, තස්මා එතං ආවජ්ජිත්වාව සමාපජ්ජිතබ්බං. අවසෙසඤ්හි අනාවජ්ජිතුම්පි වට්ටති, ඉදං පන ආවජ්ජිතබ්බමෙවාති වුත්තං. සො එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඉමං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති. අථෙකං වා ද්වෙ වා චිත්තවාරෙ අතික්කමිත්වා අචිත්තකො හොති, නිරොධං ඵුසති. කස්මා පනස්ස ද්වින්නං චිත්තානං උපරි චිත්තානි නප්පවත්තන්තීති? නිරොධස්ස පයොගත්තා. ඉදඤ්හි ඉමස්ස භික්ඛුනො ද්වෙ සමථවිපස්සනාධම්මෙ යුගනද්ධෙ කත්වා අට්ඨසමාපත්තිආරොහනං අනුපුබ්බනිරොධස්ස පයොගො, න නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියාති නිරොධස්ස පයොගත්තා ද්වින්නං චිත්තානං උපරි නප්පවත්තන්ති.

කථං ඨානන්ති? එවං සමාපන්නාය පනස්සා කාලපරිච්ඡෙදවසෙන චෙව අන්තරා ආයුක්ඛයසඞ්ඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනාභාවෙන ච ඨානං හොති.

කථං වුට්ඨානන්ති? අනාගාමිස්ස අනාගාමිඵලසමාපත්තියා අරහතො අරහත්තඵලසමාපත්තියාති එවං ද්වෙධා වුට්ඨානං හොති.

වුට්ඨිතස්ස කින්නින්නං චිත්තං හොතීති? නිබ්බානනින්නං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්ස ඛො, ආවුසො විසාඛ, භික්ඛුනො විවෙකනින්නං චිත්තං හොති විවෙකපොණං විවෙකපබ්භාර’’න්ති (ම. නි. 1.464).

මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසොති? අයම්පි අත්ථො සුත්තෙ වුත්තොයෙව. යථාහ – ‘‘යො චායං, ආවුසො, මතො කාලඞ්කතො, තස්ස කායසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, වචීසඞ්ඛාරා, චිත්තසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, ආයු පරික්ඛීණො, උස්මා වූපසන්තා, ඉන්ද්‍රියානි පරිභින්නානි. ය්වායං භික්ඛු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො, තස්සපි කායසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, වචීසඞ්ඛාරා, චිත්තසඞ්ඛාරා නිරුද්ධා පටිප්පස්සද්ධා, ආයු අපරික්ඛීණො, උස්මා අවූපසන්තා, ඉන්ද්‍රියානි අපරිභින්නානී’’ති (ම. නි. 1.457).

නිරොධසමාපත්ති කිං සඞ්ඛතාතිආදිපුච්ඡායං පන ‘‘සඞ්ඛතා’’තිපි ‘‘අසඞ්ඛතා’’තිපි ‘‘ලොකියා’’තිපි ‘‘ලොකුත්තරා’’තිපි න වත්තබ්බා. කස්මා? සභාවතො නත්ථිතාය. යස්මා පන සමාපජ්ජන්තස්ස වසෙන සමාපන්නො නාම හොති, තස්මා නිප්ඵන්නාති වත්තුං වට්ටති, නො අනිප්ඵන්නාති.

‘‘ඉති සන්තා සමාපත්ති, අයං අරියනිසෙවිතා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානමිති සඞ්ඛමුපාගතා’’ති.

නිරොධසමාපත්තිඤාණනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.