පහාතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා
23. පහාතබ්බනිද්දෙසෙ අස්මිමානොති රූපාදීසු පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්මීති මානො. තස්මිඤ්හි පහීනෙ අරහත්තං පත්තං හොති. රූපරාගාදීසු විජ්ජමානෙසුපි සෙසානි අවත්වා අස්මිමානස්සෙව වචනං දිට්ඨිපතිරූපකත්තෙන තස්ස ඔළාරිකත්තාති වෙදිතබ්බං. අවිජ්ජාති සුත්තන්තපරියායෙන දුක්ඛාදීසු චතූසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං, අභිධම්මපරියායෙන පුබ්බන්තාදීහි සද්ධිං අට්ඨසු. වුත්තඤ්හෙතං –
‘‘තත්ථ කතමා අවිජ්ජා? දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං, අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණ’’න්ති (ධ. ස. 1106; විභ. 226).
භවතණ්හාති කාමභවාදීසු භවෙසු පත්ථනා. යථාහ –
‘‘තත්ථ කතමා භවතණ්හා? යො භවෙසු භවච්ඡන්දො භවරාගො භවනන්දී භවතණ්හා භවසිනෙහො භවපරිළාහො භවමුච්ඡා භවජ්ඣොසාන’’න්ති (විභ. 895).
තිස්සො තණ්හාති කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා. තාසං අභිධම්මෙ එවං නිද්දෙසො කතො – තත්ථ කතමා භවතණ්හා? භවදිට්ඨිසහගතො රාගො…පෙ… චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති භවතණ්හා. තත්ථ කතමා විභවතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො…පෙ… චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති විභවතණ්හා. අවසෙසා තණ්හා කාමතණ්හා. තත්ථ කතමා කාමතණ්හා? කාමධාතුපටිසංයුත්තො රාගො…පෙ… චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති කාමතණ්හා. තත්ථ කතමා භවතණ්හා? රූපධාතුඅරූපධාතුපටිසංයුත්තො රාගො…පෙ… තත්ථ කතමා විභවතණ්හා? උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො…පෙ… (විභ. 916).
අට්ඨකථායං පන ‘‘පඤ්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ්හා, රූපාරූපභවෙසු රාගො ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවවසෙන පත්ථනා භවතණ්හා, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා’’ති වුත්තං. අයං දසුත්තරසුත්තපරියායෙන යොජනා. සඞ්ගීතිපරියායෙන පන අභිධම්මපරියායෙන ච ‘‘අපරාපි තිස්සො තණ්හා කාමතණ්හා රූපතණ්හා අරූපතණ්හා. අපරාපි තිස්සො තණ්හා රූපතණ්හා අරූපතණ්හා නිරොධතණ්හා’’ති (දී. නි. 3.305; විභ. 917-918) වුත්තා තණ්හාපි එත්ථ යුජ්ජන්ති. තාසු පඤ්ච කාමධාතුරූපධාතුඅරූපධාතුපටිසංයුත්තා, අන්තිමා උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතා.
චත්තාරො ඔඝාති කාමොඝො, භවොඝො, දිට්ඨොඝො, අවිජ්ජොඝො. යස්ස සංවිජ්ජන්ති, තං වට්ටස්මිං ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා. බලවකිලෙසා එතෙ. කාමගුණසඞ්ඛාතෙ කාමෙ ඔඝො කාමොඝො. කාමතණ්හායෙතං නාමං. රූපාරූපසඞ්ඛාතෙ කම්මතො ච උපපත්තිතො ච දුවිධෙපි භවෙ ඔඝො භවොඝො. භවතණ්හායෙතං නාමං. දිට්ඨි එව ඔඝො දිට්ඨොඝො. ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිකාය දිට්ඨියා එතං නාමං. අවිජ්ජා එව ඔඝො අවිජ්ජොඝො, දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණස්සෙතං නාමං.
පඤ්ච නීවරණානීති කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං. චිත්තං නීවරන්ති පරියොනන්ධන්තීති නීවරණානි. කාමීයන්තීති කාමා. පඤ්ච කාමගුණා. කාමෙසු ඡන්දො කාමච්ඡන්දො. කාමයතීති වා කාමො, කාමො එව ඡන්දො, න කත්තුකම්යතාඡන්දො න ධම්මච්ඡන්දොති කාමච්ඡන්දො. කාමතණ්හායෙතං නාමං. බ්යාපජ්ජති තෙන චිත්තං පූතිභාවං ගච්ඡති, බ්යාපාදයති වා විනයාචාරරූපසම්පත්තිහිතසුඛානීති බ්යාපාදො. දොසස්සෙතං නාමං. ථිනනතා ථිනං, මිද්ධනතා මිද්ධං, අනුස්සාහසංහනනතා අසත්තිවිඝාතො චාති අත්ථො. චිත්තස්ස අනුස්සාහො ථිනං, චෙතසිකානං අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධං, ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. උද්ධතස්ස භාවො උද්ධච්චං, අවූපසමොති අත්ථො. වික්ඛෙපස්සෙතං නාමං. කුච්ඡිතං කතං කුකතං, කුකතස්ස භාවො කුක්කුච්චං, ගරහිතකිරියභාවොති අත්ථො. පච්ඡානුතාපස්සෙතං නාමං. විගතා චිකිච්ඡාති විචිකිච්ඡා, විගතපඤ්ඤාති අත්ථො. සභාවං වා විචිනන්තො එතාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. බුද්ධාදීසු සංසයස්සෙතං නාමං. කාමච්ඡන්දො එව නීවරණං කාමච්ඡන්දනීවරණං. එවං සෙසෙසුපි.
ඡ ධම්මා, ඡද්ධම්මාති වා පාඨො. ඡ තණ්හාකායාති රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා. රූපෙ තණ්හා රූපතණ්හා. සා එව කාමතණ්හාදිභෙදෙන අනෙකභෙදත්තා රාසට්ඨෙන කායොති වුත්තා. එවං සෙසෙසුපි.
සත්තානුසයාති කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයො. අප්පහීනට්ඨෙන අනුසෙන්තීති අනුසයා. කාමෙසු රාගො කාමරාගො, කාමො එව වා රාගොති කාමරාගො. ආරම්මණස්මිං පටිහඤ්ඤතීති පටිඝං. අයාථාවදස්සනට්ඨෙන දිට්ඨි. සෙය්යාදිවසෙන මඤ්ඤතීති මානො. භවෙසු රාගො භවරාගො. ථාමගතො කාමරාගො කාමරාගානුසයො. එවං සෙසෙසුපි.
අට්ඨ මිච්ඡත්තාති මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසති මිච්ඡාසමාධි. ‘‘හිතසුඛාවහා මෙ භවිස්සන්තී’’ති එවං ආසීසිතාපි තථාඅභාවතො අසුභාදීසුයෙව සුභන්තිආදිවිපරීතප්පවත්තිතො ච මිච්ඡාසභාවාති මිච්ඡත්තා. මිච්ඡා පස්සති, මිච්ඡා වා එතාය පස්සන්තීති මිච්ඡාදිට්ඨි. අථ වා විපරීතා දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨි, අයාථාවදිට්ඨීති වා මිච්ඡාදිට්ඨි, විරජ්ඣිත්වා ගහණතො වා විතථා දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨි, අනත්තාවහත්තා පණ්ඩිතෙහි කුච්ඡිතා දිට්ඨීති වාමිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීසුපි එසෙව නයො. මිච්ඡාදිට්ඨීති සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසො. මිච්ඡාසඞ්කප්පොති කාමවිතක්කාදිතිවිධො විතක්කො. මිච්ඡාවාචාති මුසාවාදාදිචතුබ්බිධා චෙතනා. මිච්ඡාකම්මන්තොති පාණාතිපාතාදිතිවිධා චෙතනා. මිච්ඡාආජීවොති මිච්ඡාජීවපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. මිච්ඡාවායාමොති අකුසලචිත්තසම්පයුත්තං වීරියං. මිච්ඡාසතීති සතිපටිපක්ඛභූතො අකුසලචිත්තුප්පාදො. මිච්ඡාසමාධීති අකුසලසමාධි.
නව තණ්හාමූලකාති (දී. නි. 2.103; 3.359) තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො, ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො, පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං, මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො, ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්ති (දී. නි. 2.104; 3.359). ඉමෙ නව තණ්හාමූලකා ධම්මා. තණ්හා මූලං එතෙසන්ති තණ්හාමූලකා. පරියෙසනාදයො අකුසලා එව. තණ්හං, පටිච්චාති තණ්හං නිස්සාය. පරියෙසනාති රූපාදිආරම්මණපරියෙසනා. සා හි තණ්හාය සති හොති. ලාභොති රූපාදිආරම්මණපටිලාභො, සො හි පරියෙසනාය සති හොති. විනිච්ඡයො පන ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතුබ්බිධො. තත්ථ ‘‘සුඛවිනිච්ඡයං ජඤ්ඤා, සුඛවිනිච්ඡයං ඤත්වා අජ්ඣත්තං සුඛමනුයුඤ්ජෙය්යා’’ති (ම. නි. 3.323) අයං ඤාණවිනිච්ඡයො. ‘‘විනිච්ඡයොති ද්වෙ විනිච්ඡයා තණ්හාවිනිච්ඡයො ච දිට්ඨිවිනිච්ඡයො චා’’ති (මහානි. 102) එවං ආගතානි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි තණ්හාවිනිච්ඡයො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිවිනිච්ඡයො. ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති (දී. නි. 2.358) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඉධ විනිච්ඡයොති වුත්තො විතක්කොයෙව ආගතො. ලාභං ලභිත්වා හි ඉට්ඨානිට්ඨං සුන්දරාසුන්දරඤ්ච විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනාති ‘‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති, එත්තකං සද්දාදිආරම්මණත්ථාය, එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’’ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො’’ති. ඡන්දරාගොති එවං අකුසලවිතක්කෙන විතක්කිතෙ වත්ථුස්මිං දුබ්බලරාගො ච බලවරාගො ච උප්පජ්ජති. ඡන්දොති එත්ථ දුබ්බලරාගස්සාධිවචනං, රාගොති බලවරාගස්ස. අජ්ඣොසානන්ති අහං මමාති බලවසන්නිට්ඨානං. පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණං. මච්ඡරියන්ති පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහනතා. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති ‘‘ඉදං අච්ඡරියං මය්හමෙව හොතු, මා අඤ්ඤස්ස අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී’’ති. ආරක්ඛොති ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසගොපනාදිවසෙන සුට්ඨු රක්ඛණං. අධිකරොතීති අධිකරණං. කාරණස්සෙතං නාමං. ආරක්ඛාධිකරණන්ති භාවනපුංසකං, ආරක්ඛහෙතූති අත්ථො. දණ්ඩාදානාදීසු පරනිසෙධනත්ථං දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං. එකතොධාරාදිනා සත්ථස්ස ආදානං සත්ථාදානං. කායකලහොපි වාචාකලහොපි කලහො. පුරිමො පුරිමො විරොධො විග්ගහො. පච්ඡිමො පච්ඡිමො විවාදො. තුවංතුවන්ති අගාරවවසෙන තුවංතුවංවචනං.
දස මිච්ඡත්තාති මිච්ඡාදිට්ඨි…පෙ… මිච්ඡාසමාධි මිච්ඡාඤාණං මිච්ඡාවිමුත්ති. තත්ථ මිච්ඡාඤාණන්ති පාපකිරියාසු උපායචින්තාවසෙන පාපං කත්වා සුකතං මයාති පච්චවෙක්ඛණාකාරෙන ච උප්පන්නො මොහො. මිච්ඡාවිමුත්තීති අවිමුත්තස්සෙව සතො විමුත්තිසඤ්ඤිතා.
24. ඉදානි අනෙකභෙදෙන පහානෙන පහාතබ්බෙ දස්සෙතුං ද්වෙ පහානානීතිආදි ආරද්ධං. පහානෙසු හි විඤ්ඤාතෙසු තෙන තෙන පහාතබ්බා ධම්මා සුවිඤ්ඤෙය්යා හොන්ති. පඤ්චසු පහානෙසු ලොකිකානි ච ද්වෙ පහානානි අප්පයොගං නිස්සරණප්පහානඤ්ච ඨපෙත්වා අප්පයොගානෙව ද්වෙ ලොකුත්තරපහානානි පඨමං වුත්තානි. සම්මා උච්ඡිජ්ජන්ති එතෙන කිලෙසාති සමුච්ඡෙදො, පහීයන්ති එතෙන කිලෙසාති පහානං. සමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං පහානං, න සෙසප්පහානන්ති සමුච්ඡෙදප්පහානං. කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධි, පහීනත්තා පහානං, පටිප්පස්සද්ධිසඞ්ඛාතං පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං. ලොකං උත්තරතීති ලොකුත්තරො. නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඛයං ගච්ඡතීති ඛයගාමී, ඛයගාමී ච සො මග්ගො චාති ඛයගාමිමග්ගො, තං භාවයතො සො මග්ගො සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති අත්ථො. තථා ඵලක්ඛණෙ ලොකුත්තරඵලමෙව පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං.
කාමානමෙතං නිස්සරණන්තිආදීසු කාමතො රූපතො සඞ්ඛතතො නිස්සරන්ති එතෙනාති නිස්සරණං, තෙහි වා නිස්සටත්තා නිස්සරණං. අසුභජ්ඣානං. කාමෙහි නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං. අනාගාමිමග්ගො වා. අසුභජ්ඣානඤ්හි වික්ඛම්භනතො කාමානං නිස්සරණං, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පාදිතඅනාගාමිමග්ගො පන සමුච්ඡෙදතො සබ්බසො කාමානං අච්චන්තනිස්සරණං. රුප්පතීති රූපං, න රූපං අරූපං මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා විය, ලොභාදිපටිපක්ඛා අලොභාදයො විය ච රූපපටිපක්ඛොති අත්ථො. ඵලවසෙන වා නත්ථෙත්ථ රූපන්ති අරූපං, අරූපමෙව ආරුප්පං. අරූපජ්ඣානානි. තානි රූපානං නිස්සරණං නාම. අරූපෙහිපි අරහත්තමග්ගො පුන උප්පත්තිනිවාරණතො සබ්බසො රූපානං නිස්සරණං නාම. භූතන්ති ජාතං. සඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කතං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති තෙ තෙ පච්චයෙ පටිච්ච සම්මා සහ ච උප්පන්නං. පඨමෙන සඤ්ජාතත්තදීපනෙන අනිච්චතා, දුතියෙන අනිච්චස්සාපි සතො පච්චයානුභාවදීපනෙන පරායත්තතා, තතියෙන පරායත්තස්සාපි සතො පච්චයානං අබ්යාපාරත්තදීපනෙන එවංධම්මතා දීපිතා හොති. නිරොධොති නිබ්බානං. නිබ්බානඤ්හි ආගම්ම දුක්ඛං නිරුජ්ඣතීති නිරොධොති වුච්චති. සො එව ච සබ්බසඞ්ඛතතො නිස්සටත්තා තස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං නාම. අට්ඨකථායං පන –
‘‘නිරොධො තස්ස නිස්සරණන්ති ඉධ අරහත්තඵලං නිරොධොති අධිප්පෙතං. අරහත්තඵලෙන හි නිබ්බානෙ දිට්ඨෙ පුන ආයතිං සබ්බසඞ්ඛාරා න හොන්තීති අරහත්තසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස පච්චයත්තා නිරොධොති වුත්ත’’න්ති වුත්තං.
නෙක්ඛම්මං පටිලද්ධස්සාතිආදීසු අසුභජ්ඣානස්ස නිස්සරණත්තෙ වික්ඛම්භනප්පහානෙන, අනාගාමිමග්ගස්ස නිස්සරණත්තෙ සමුච්ඡෙදප්පහානෙන කාමා පහීනා චෙව හොන්ති පරිච්චත්තා ච. අරූපජ්ඣානානං නිස්සරණත්තෙ ච අරහත්තමග්ගස්ස නිස්සරණත්තෙ ච එවමෙව රූපා යොජෙතබ්බා. රූපෙසු හි ඡන්දරාගප්පහානෙන රූපානං සමුච්ඡෙදො හොති. රූපාති චෙත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො. නිබ්බානස්ස නිස්සරණත්තෙ නිස්සරණප්පහානෙන, අරහත්තඵලස්ස නිස්සරණත්තෙ පටිප්පස්සද්ධිප්පහානෙන සඞ්ඛාරා පහීනා චෙව හොන්ති පරිච්චත්තා ච. නිබ්බානස්ස ච නිස්සරණත්තෙ ආරම්මණකරණවසෙන පටිලාභො වෙදිතබ්බො.
දුක්ඛසච්චන්තිආදීසු පරිඤ්ඤාපටිවෙධන්තිආදි භාවනපුංසකවචනං. පරිඤ්ඤාය පටිවෙධො පරිඤ්ඤාපටිවෙධො. තං පරිඤ්ඤාපටිවෙධං. එස නයො සෙසෙසුපි. පජහාතීති තථා තථා පටිවිජ්ඣන්තො පහාතබ්බෙ කිලෙසෙ පජහතීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. ලොකියලොකුත්තරෙසුපි ඡන්දරාගප්පහානෙන වා තානි පජහතීති අත්ථො. පජහතීතිපි පාඨො. යථා නාවා අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, ඔරිමං තීරං පජහති, සොතං ඡින්දති, භණ්ඩං වහති, පාරිමං තීරං අප්පෙති, එවමෙවං මග්ගඤාණං අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙති, දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, සමුදයං පහානාභිසමයෙන අභිසමෙති, මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. කිං වුත්තං හොති? ‘‘නිරොධං ආරම්මණං කත්වා චත්තාරි සච්චානි පාපුණාති පස්සති පටිවිජ්ඣතී’’ති (විසුද්ධි. 2.839) වුත්තත්තා එකක්ඛණෙපි විසුං විසුං විය පහානානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.
පඤ්චසු පහානෙසු යං සසෙවාලෙ උදකෙ පක්ඛිත්තෙන ඝටෙන සෙවාලස්ස විය තෙන තෙන ලොකියසමාධිනා නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං වික්ඛම්භනං දූරීකරණං, ඉදං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. වික්ඛම්භනප්පහානඤ්ච නීවරණානං පඨමං ඣානං භාවයතොති නීවරණානංයෙව පහානං පාකටත්තා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නීවරණානි හි ඣානස්ස පුබ්බභාගෙපි පච්ඡාභාගෙපි න සහසා චිත්තං අජ්ඣොත්ථරන්ති, අජ්ඣොත්ථටෙසු ච තෙසු ඣානං පරිහායති, විතක්කාදයො පන දුතියජ්ඣානාදිතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච අප්පටිපක්ඛා හුත්වා පවත්තන්ති. තස්මා නීවරණානං වික්ඛම්භනං පාකටං. යං පන රත්තිභාගෙ සමුජ්ජලිතෙන පදීපෙන අන්ධකාරස්ස විය තෙන තෙන විපස්සනාය අවයවභූතෙන ඣානඞ්ගෙන පටිපක්ඛවසෙනෙව තස්ස තස්ස ච පහාතබ්බධම්මස්ස පහානං, ඉදං තදඞ්ගප්පහානං නාම. තදඞ්ගප්පහානඤ්ච දිට්ඨිගතානං නිබ්බෙධභාගියං සමාධිං භාවයතොති දිට්ඨිගතානංයෙව පහානං ඔළාරිකවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. දිට්ඨිගතඤ්හි ඔළාරිකං, නිච්චසඤ්ඤාදයො සුඛුමා. තත්ථ දිට්ඨිගතානන්ති දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්තිආදීනි (අ. නි. 9.11) විය. ගන්තබ්බාභාවතො චදිට්ඨියා ගතමත්තමෙවෙතන්තිපි දිට්ඨිගතං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨීසු අන්තොගධත්තා දිට්ඨීසු ගතන්තිපි දිට්ඨිගතං. බහුවචනෙන තෙසං දිට්ඨිගතානං. නිබ්බෙධභාගියං සමාධින්ති විපස්සනාසම්පයුත්තං සමාධිං. යං පන අසනිවිචක්කාභිහතස්ස (විසුද්ධි. 2.851) රුක්ඛස්ස විය අරියමග්ගඤාණෙන සංයොජනානං ධම්මානං යථා න පුන පවත්තති, එවං පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. නිරොධොනිබ්බානන්ති නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං.
එවං පහානවසෙන පහාතබ්බෙ ධම්මෙ දස්සෙත්වා ඉදානි සරූපෙනෙව පුන පහාතබ්බෙ ධම්මෙ දස්සෙතුං සබ්බං, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බන්තිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛාදීනි ඡන්දරාගප්පහානෙන පහාතබ්බානි. රූපං පස්සන්තො පජහාතීතිආදීසු රූපං අනිච්චාදිතො පස්සන්තො පහාතබ්බෙ කිලෙසෙ පජහාති. චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං…පෙ… අමතොගධං නිබ්බානන්ති පෙය්යාලද්වයෙ අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රියං ‘‘පස්සන්තො පජහාතී’’තිආදීසු තෙසු ලොකුත්තරෙසු අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රියං පස්සන්තො උදික්ඛන්තො අපෙක්ඛමානො ඉච්ඡමානො විපස්සනාක්ඛණෙසු පහාතබ්බෙ කිලෙසෙ පජහාතීති තංතංධම්මානුරූපෙන යොජෙතබ්බං.
පහාතබ්බනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.