1. අජිතමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

පාරායනවග්ගස්ස පඨමෙ අජිතසුත්තනිද්දෙසෙ –

1. ‘‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො, (ඉච්චායස්මා අජිතො,)

කෙනස්සු නප්පකාසති;

කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසි, කිංසු තස්ස මහබ්භය’’න්ති. –

අජිතමාණවස්ස පුච්ඡිතෙ පඨමපඤ්හෙ ච උපරූපරිපඤ්හෙ ච නිද්දෙසෙසු ච වුත්තඤ්ච උත්තානඤ්ච වජ්ජෙත්වා විසෙසමෙව වක්ඛාම. තත්ථ නිවුතොති පටිච්ඡාදිතො. කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රූසීති කිං අස්ස ලොකස්ස අභිලෙපනං වදෙසි?

ආවුතොති ආවරිතො. නිවුතොති පටිච්ඡාදිතො. ඔවුතොති හෙට්ඨා පටිච්ඡාදිතො. පිහිතොති උපරිභාගෙන ඡාදිතො. පටිච්ඡන්නොති අවිවටො. පටිකුජ්ජිතොති අධොමුඛං ඡාදිතො.

නප්පකාසතීති නප්පකාසො හොති. නප්පභාසතීති ඤාණප්පභාසං න කරොති. න තපතීති ඤාණතපං න කරොති. න විරොචතීති ඤාණවිරොචනං න කරොති. න ඤායතීති න ජානීයති. න පඤ්ඤායතීති නප්පඤ්ඤායතෙ.

කෙන ලිත්තොති කෙන ලිම්පිතො. සංලිත්තො උපලිත්තොති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. ආචික්ඛසි නිද්දෙසවසෙන. දෙසෙසි පටිනිද්දෙසවසෙන. පඤ්ඤපෙසි තෙන තෙන පකාරෙන. අත්ථං බොධෙන්තො පට්ඨපෙසි. තස්සත්ථස්ස කාරණං දස්සෙන්තො විවරසි. බ්‍යඤ්ජනභාවං දස්සෙන්තො විභජසි. නිකුජ්ජිතභාවං ගම්භීරභාවඤ්ච හරිත්වා සොතූනං ඤාණස්ස පතිට්ඨං ජනයන්තො උත්තානීකරොසි. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි ආකාරෙහි සොතූනං අඤ්ඤාණන්ධකාරං විධමෙන්තො පකාසෙසීති එවං අත්ථො දට්ඨබ්බො.

2. වෙවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසතීති මච්ඡරියහෙතු ච පමාදහෙතු ච නප්පකාසති. මච්ඡරියං හිස්ස දානාදීහි ගුණෙහි පකාසිතුං න දෙති, පමාදො සීලාදීහි. ජප්පාභිලෙපනන්ති තණ්හා අස්ස ලොකස්ස මක්කටලෙපො විය මක්කටස්ස අභිලෙපනං. දුක්ඛන්ති ජාතිආදිකං දුක්ඛං.

යෙසං ධම්මානන්ති යෙසං රූපාදිධම්මානං. ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායතීති පඨමතො උප්පාදො පඤ්ඤායති. අත්ථඞ්ගමතො නිරොධො පඤ්ඤායතීති භඞ්ගතො නිරුජ්ඣනං පඤ්ඤායති. කම්මසන්නිස්සිතො විපාකොති කුසලාකුසලවිපාකො කම්මං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො කම්මසන්නිස්සිතො විපාකොති වුච්චති. විපාකසන්නිස්සිතං කම්මන්ති කුසලාකුසලං කම්මං විපාකස්ස ඔකාසං කත්වා ඨිතත්තා විපාකසන්නිස්සිතං කම්මන්ති වුච්චති. නාමසන්නිස්සිතං රූපන්ති පඤ්චවොකාරෙ රූපං නාමං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො නාමසන්නිස්සිතං රූපන්ති වුච්චති. රූපසන්නිස්සිතං නාමන්ති පඤ්චවොකාරෙ නාමං රූපං අමුඤ්චිත්වා පවත්තනතො රූපසන්නිස්සිතං නාමන්ති වුච්චති.

3. සවන්ති සබ්බධි සොතාති සබ්බෙසු රූපාදිආයතනෙසු තණ්හාදිකා සොතා සන්දන්ති. කිං නිවාරණන්ති තෙසං කිං ආවරණං කා රක්ඛා. සංවරං බ්‍රූහීති තං තෙසං නිවාරණසඞ්ඛාතං සංවරං බ්‍රූහි. එතෙන සාවසෙසප්පහානං පුච්ඡති. කෙන සොතා පිධීයරෙති කෙන ධම්මෙන එතෙ සොතා පිධීයන්ති පච්ඡිජ්ජන්ති. එතෙන අනවසෙසප්පහානං පුච්ඡති.

සවන්තීති උප්පජ්ජන්ති. ආසවන්තීති අධොගාමිනො හුත්වා සවන්ති. සන්දන්තීති නිරන්තරගාමිනො හුත්වා සන්දමානා පවත්තන්ති. පවත්තන්තීති පුනප්පුනං වත්තන්ති.

4. සති තෙසං නිවාරණන්ති විපස්සනායුත්තා කුසලාකුසලධම්මානං ගතියො සමන්වෙසමානා සති තෙසං සොතානං නිවාරණං. සොතානං සංවරං බ්‍රූමීති තමෙවාහං සතිං සොතානං සංවරං බ්‍රූමීති අධිප්පායො. පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙති රූපාදීසු පන අනිච්චතාදිපටිවෙධසාධිකාය මග්ගපඤ්ඤාය එතෙ සොතා සබ්බසො පිධීයන්ති.

පච්ඡිජ්ජන්තීති උච්ඡිජ්ජන්ති. සමුදයඤ්චාති පච්චයඤ්ච. අත්ථඞ්ගමඤ්චාති උප්පන්නානං අභාවගමනඤ්ච, අනුප්පන්නානං අනුප්පාදං වා. අස්සාදඤ්චාති ආනිසංසඤ්ච. ආදීනවඤ්චාති දොසඤ්ච. නිස්සරණඤ්චාති නික්ඛමනඤ්ච.

5. පඤ්ඤා චෙවාති පඤ්හාගාථාය යා චායං තයා වුත්තා පඤ්ඤා, යා ච සති, යඤ්ච තදවසෙසං නාමරූපං, එතං සබ්බම්පි කත්ථ නිරුජ්ඣති. එතං මෙ පඤ්හං පුට්ඨො පබ්‍රූහීති එවං සඞ්ඛෙපත්ථො වෙදිතබ්බො.

කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතීති එතං නාමරූපං කත්ථ න භවති. වූපසම්මතීති නිබ්බාති. අත්ථං ගච්ඡතීති අභාවං ගච්ඡති. පටිප්පස්සම්භතීති සන්නිසීදති.

6. විස්සජ්ජනගාථාය පනස්ස යස්මා පඤ්ඤාසතියො නාමෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තස්මා තා විසුං න වුත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යං මං ත්වං, අජිත, එතං පඤ්හං අපුච්ඡි – ‘‘කත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති, තදෙතං යත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච අසෙසං උපරුජ්ඣති, තං තෙ වදාමි. තස්ස තස්ස හි විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහෙව අපුබ්බං අචරිමං එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති, එත්ථෙව විඤ්ඤාණනිරොධෙන නිරුජ්ඣති එතං, විඤ්ඤාණනිරොධා තස්ස තස්ස නිරොධො හොති, තං නාතිවත්තතීති වුත්තං හොති.

සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනාති සොතාපත්තිමග්ගසම්පයුත්තපඤ්ඤාය කුසලාකුසලචෙතනාසම්පයුත්තචිත්තස්ස අභබ්බුප්පත්තිකවසෙන නිරුජ්ඣනෙන. තත්ථ දුවිධො නිරොධො අනුපාදින්නකනිරොධො උපාදින්නකනිරොධොති. සොතාපත්තිමග්ගෙන හි චත්තාරි දිට්ඨිසම්පයුත්තානි විචිකිච්ඡාසහගතන්ති පඤ්ච චිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති, තානි රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. තං අනුපාදින්නකරූපක්ඛන්ධො, තානි චිත්තානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා තයො අරූපක්ඛන්ධා. තත්ථ සචෙ සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, තානි පඤ්ච චිත්තානි ඡසු ආරම්මණෙසු පරියුට්ඨානං පාපුණෙය්‍යුං. සොතාපත්තිමග්ගො පන නෙසං පරියුට්ඨානුප්පත්තිං වාරයමානො සෙතුසමුග්ඝාතං අභබ්බුප්පත්තිකභාවං කුරුමානො අනුපාදින්නකං නිරොධෙති නාම. සකදාගාමිමග්ගෙන චත්තාරි දිට්ඨිවිප්පයුත්තානි ද්වෙ දොමනස්සසහගතානීති ඔළාරිකකාමරාගබ්‍යාපාදවසෙන ඡ චිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතකාමරාගබ්‍යාපාදවසෙන තානි එව ඡ චිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති. අරහත්තමග්ගෙන චත්තාරි දිට්ඨිවිප්පයුත්තානි උද්ධච්චසහගතඤ්චාති පඤ්ච අකුසලචිත්තානි නිරුජ්ඣන්ති. තත්ථ සචෙ තෙසං අරියානං තෙ මග්ගා අභාවිතා අස්සු, තානි චිත්තානි ඡසු ආරම්මණෙසු පරියුට්ඨානං පාපුණෙය්‍යුං. තෙ පන තෙසං මග්ගා පරියුට්ඨානුප්පත්තිං වාරයමානා සෙතුසමුග්ඝාතං අභබ්බුප්පත්තිකභාවං කුරුමානා අනුපාදින්නකං නිරොධෙන්ති නාම. එවං අනුපාදින්නකනිරොධො වෙදිතබ්බො.

සචෙ පන සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, ඨපෙත්වා සත්ත භවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ උපාදින්නකක්ඛන්ධප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. තීණි සංයොජනානි දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයොති ඉමෙ පන පඤ්ච කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො සොතාපන්නස්ස සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති. එවං සොතාපත්තිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

සචෙ සකදාගාමිස්ස සකදාගාමිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, ඨපෙත්වා ද්වෙ භවෙ පඤ්චසු භවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. ඔළාරිකානි කාමරාගපටිඝසංයොජනානි ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයොති ඉමෙ පන චත්තාරො කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො සකදාගාමිස්ස ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වා පඤ්චසු භවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති. එවං සකදාගාමිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

සචෙ අනාගාමිස්ස අනාගාමිමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, ඨපෙත්වා එකං භවං දුතියභවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. අණුසහගතානි කාමරාගපටිඝසඤ්ඤොජනානි අණුසහගතො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයොති ඉමෙ පන චත්තාරො කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො අනාගාමිස්ස එකං භවං ඨපෙත්වා දුතියභවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති. එවං අනාගාමිමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

සචෙ අරහතො අරහත්තමග්ගො අභාවිතො අභවිස්සා, රූපාරූපභවෙසු උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තෙය්‍ය. කස්මා? තස්ස පවත්තියා හෙතූනං අත්ථිතාය. රූපරාගො අරූපරාගො මානො උද්ධච්චං අවිජ්ජා මානානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයොති ඉමෙ පන අට්ඨ කිලෙසෙ සො මග්ගො උප්පජ්ජමානොව සමුග්ඝාතෙති. ඉදානි කුතො ඛීණාසවස්ස පුනබ්භවෙ උපාදින්නකප්පවත්තං පවත්තිස්සති? එවං අරහත්තමග්ගො උපාදින්නකප්පවත්තං අප්පවත්තං කුරුමානො උපාදින්නකං නිරොධෙති නාම.

සොතාපත්තිමග්ගො චෙත්ථ අපායභවං නිරොධෙති. සකදාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවෙකදෙසං. අනාගාමිමග්ගො කාමභවං. අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවං, සබ්බභවෙපි නිරොධෙති එවාති වදන්ති. එවං උපාදින්නකනිරොධො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ ‘‘අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනා’’ති එතෙන අනුපාදින්නකනිරොධං දස්සෙති. ‘‘යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’ති ඉමිනා පන උපාදින්නකනිරොධං දස්සෙති.

තත්ථ සත්ත භවෙ ඨපෙත්වාති කාමභවතො කාමභවං සංසරන්තස්ස සත්ත භවෙ වජ්ජෙත්වා. අනමතග්ගෙ සංසාරෙති –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, ‘සංසාරො’ති පවුච්චතී’’ති. (විසුද්ධි. 2.619; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; අ. නි. අට්ඨ. 2.4.199; පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.117; ඉතිවු. අට්ඨ. 14, 58; උදා. අට්ඨ. 39) –

එවං වණ්ණිතෙ සංසාරවට්ටෙ. යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්චාති නමනලක්ඛණං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමඤ්ච රුප්පනලක්ඛණං භූතොපාදායසඞ්ඛාතං රූපඤ්ච එතෙ ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තීති එතස්මිං සොතාපත්තිමග්ගෙ එතෙ නාමරූපධම්මා අභබ්බුප්පත්තිකවසෙන නිරොධං ගච්ඡන්ති. සකදාගාමිමග්ගඤාණෙනාති එත්ථ පටිසන්ධිවසෙන සකිංයෙව ඉමං ලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. තෙන මග්ගෙන සම්පයුත්තඤාණෙන. ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්වාති කාමධාතුයායෙව පටිසන්ධිවසෙන ද්වෙ භවෙ වජ්ජෙත්වා. පඤ්චසු භවෙසූති තදවසිට්ඨෙසු පඤ්චසු භවෙසු. එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තීති එත්ථ සකදාගාමිමග්ගෙ එතෙ ධම්මා වුත්තනයෙන නිරුජ්ඣන්ති. එකං භවං ඨපෙත්වාති උක්කට්ඨවසෙන රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා එකං භවං වජ්ජෙත්වා. රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වාති දුතියකභවෙ රූපධාතුයා චෙව අරූපධාතුයා ච. නාමඤ්ච රූපඤ්චාති එත්ථ රූපභවෙ නාමරූපං, අරූපභවෙ නාමමෙව. එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තීති එත්ථ අනාගාමිමග්ගෙ එතෙ නාමරූපධම්මා වුත්තනයෙන නිරුජ්ඣන්ති.

අරහතොති කිලෙසෙහි ආරකත්තා ‘‘අරහා’’ති ලද්ධනාමස්ස ඛීණාසවස්ස. අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයාති දුවිධා හි නිබ්බානධාතු සඋපාදිසෙසා ච අනුපාදිසෙසා ච. තත්ථ උපාදීයති ‘‘අහං මමා’’ති භුසං ගණ්හීයතීති උපාදි, ඛන්ධපඤ්චකස්සෙතං අධිවචනං. උපාදියෙව සෙසො අවසිට්ඨො උපාදිසෙසො, සහ උපාදිසෙසෙන වත්තතීති සඋපාදිසෙසා. නත්ථෙත්ථ උපාදිසෙසොති අනුපාදිසෙසා. තාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා. පරිනිබ්බායන්තස්සාති නිරින්ධනස්ස විය ජාතවෙදස්ස නිබ්බායන්තස්ස අප්පවත්තං පවිසන්තස්ස. චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනාති එත්ථ අස්සාසපස්සාසානං නිරොධවසෙන. තයො චරිමා භවචරිමො ඣානචරිමො චුතිචරිමොති. භවෙසු හි කාමභවෙ අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති, රූපාරූපභවෙසු නප්පවත්තන්ති. තස්මා සො භවචරිමො. ඣානෙසු පුරිමඣානත්තයෙව පවත්තන්ති, චතුත්ථෙ නප්පවත්තන්ති. තස්මා සො ඣානචරිමො. යෙ පන චුතිචිත්තස්ස පුරතො සොළසමෙන චිත්තෙන සහුප්පන්නා, තෙ චුතිචිත්තෙන සහ නිරුජ්ඣන්ති. සො චුතිචරිමො නාම. අයං ඉධ චරිමොති අධිප්පෙතො. යෙ හි කෙචි බුද්ධා වා පච්චෙකබුද්ධා වා අරියසාවකා වා අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය සබ්බෙ භවඞ්ගචිත්තෙනෙව අබ්‍යාකතෙන දුක්ඛසච්චෙන කාලං කරොන්ති. තස්මා චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙනාති චුතිචිත්තස්ස නිරොධෙනාති අත්ථො.

පඤ්ඤා ච සති ච නාමඤ්චාති එතෙහි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං ගහණං පච්චෙතබ්බං. රූපඤ්චාති එතෙන චතුන්නං මහාභූතානං චතුවීසතිඋපාදාරූපානඤ්ච ගහණං පච්චෙතබ්බං. ඉදානි තස්ස නිරුජ්ඣනූපායං දස්සෙන්තො ‘‘විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන, එත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති ආහ. තත්ථ විඤ්ඤාණන්ති චරිමවිඤ්ඤාණම්පි අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණම්පි. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස පහීනනිරොධෙන එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති නිරුජ්ඣති දීපසිඛා විය අපණ්ණත්තිකභාවං යාති, චරිමවිඤ්ඤාණස්ස අනුප්පාදපච්චයත්තා අනුප්පාදනිරොධෙන අනුප්පාදවසෙනෙව උපරුජ්ඣතීති (දී. නි. අට්ඨ. 1.499).

7. එත්තාවතා ච ‘‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භය’’න්ති ඉමිනා පකාසිතං දුක්ඛසච්චං, ‘‘යානි සොතානී’’ති ඉමිනා සමුදයසච්චං, ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති ඉමිනා මග්ගසච්චං, ‘‘අසෙසං උපරුජ්ඣතී’’ති ඉමිනා නිරොධසච්චන්ති එවං චත්තාරි සච්චානි සුත්වාපි අරියභූමිං අනධිගතො පුන සෙක්ඛාසෙක්ඛපටිපදං පුච්ඡන්තො ‘‘යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මාසෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ සඞ්ඛාතධම්මාති අනිච්චාදිවසෙන පරිවීමංසිතධම්මා, අරහන්තානමෙතං අධිවචනං. සෙක්ඛාති සීලාදීනි සික්ඛමානා අවසෙසා අරියපුග්ගලා. පුථූති බහූ සත්තජනා. තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං පුට්ඨො පබ්‍රූහීති තෙසං මෙ සෙක්ඛාසෙක්ඛානං නිපකො පණ්ඩිතො ත්වං පුට්ඨො පටිපත්තිං බ්‍රූහීති.

තෙසං ඛන්ධා සඞ්ඛාතාති තෙසං පඤ්චක්ඛන්ධා අප්පටිසන්ධිකං කත්වා දෙසිතා, සඞ්ඛෙපං කත්වා ඨපිතා වා. ධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. ඉරියන්ති පයොගං. චරියන්ති කිරියං. වුත්තින්ති පවත්තිං. ආචරන්ති චරණං. ගොචරන්ති පච්චයං. විහාරන්ති ඉරියාපථපවත්තනං. පටිපදන්ති විපස්සනං.

8. අථස්ස භගවා යස්මා සෙක්ඛෙන කාමච්ඡන්දනීවරණං ආදිං කත්වා සබ්බකිලෙසා පහාතබ්බා එව, තස්මා ‘‘කාමෙසූති උපඩ්ඪගාථාය සෙක්ඛපටිපදං දස්සෙති. තස්සත්ථො – වත්ථුකාමෙසු කිලෙසකාමෙන නාභිගිජ්ඣෙය්‍ය, කායදුච්චරිතාදයො ච මනසො ආවිලභාවකරෙ ධම්මෙ පජහන්තො මනසානාවිලො සියාති. යස්මා පන අසෙක්ඛො අනිච්චාදිවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරාදීනං පරිතුලිතත්තා කුසලො සබ්බධම්මෙසු කායානුපස්සනාසතිආදීහි ච සතො සක්කායදිට්ඨිආදීනං භින්නත්තා භික්ඛුභාවං පත්තො හුත්වා සබ්බඉරියාපථෙසු පරිබ්බජති, තස්මා ‘‘කුසලො’’ති උපඩ්ඪගාථාය අසෙක්ඛපටිපදං දස්සෙති.

නාභිගිජ්ඣෙය්‍යාති ගෙධං නාපජ්ජෙය්‍ය. න පලිගිජ්ඣෙය්‍යාති ලොභං නාපජ්ජෙය්‍ය. න පලිබුන්ධෙය්‍යාති ලොභවසෙන න අල්ලීයෙය්‍ය.

ආවිලකරෙ කිලෙසෙ ජහෙය්‍යාති චිත්තාලුළකරෙ උපතාපසඞ්ඛාතෙ කිලෙසෙ ජහෙය්‍ය.

සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති නිබ්බානං අන්තොකරිත්වා වුත්තං. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මන්ති යං කිඤ්චි සප්පච්චයසභාවං.

සහ ගාථාපරියොසානාති ගාථාවසානෙනෙව සද්ධිං. යෙතෙ බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං එකච්ඡන්දාති යෙ එතෙ අජිතමාණවෙන කල්‍යාණඡන්දෙන එකජ්ඣාසයා. එකප්පයොගාති කායවචීමනොපයොගෙහි එකප්පයොගා. එකාධිප්පායාති එකො අධිප්පායො රුචි එතෙසන්ති එකාධිප්පායා, එකරුචිකාති අත්ථො. එකවාසනවාසිතාති අතීතබුද්ධසාසනෙ තෙන සද්ධිං භාවිතභාවනා. අනෙකපාණසහස්සානන්ති අනෙකෙසං දෙවමනුස්සසඞ්ඛාතානං පාණසහස්සානං. විරජං වීතමලන්ති රාගාදිරජවිරහිතං රාගාදිමලවිරහිතඤ්ච.

ධම්මචක්ඛුන්ති ඉධ සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. අඤ්ඤත්ථ හෙට්ඨාමග්ගත්තයං. තස්ස උප්පත්තිකාරණදස්සනත්ථං ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති ආහ. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එවං සබ්බසඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති. තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චීති තස්ස ච අජිතබ්‍රාහ්මණස්ස අන්තෙවාසිකසහස්සානඤ්ච තණ්හාදීහි අග්ගහෙත්වා කාමාසවාදීහි මග්ගක්ඛණෙ චිත්තං විමුච්චමානං ඵලක්ඛණෙ විමුච්චි. සහ අරහත්තප්පත්තාති අරහත්තප්පත්තියා ච සහෙව ආයස්මතො අජිතස්ස ච අන්තෙවාසිකසහස්සස්ස ච අජිනජටාවාකචීරතිදණ්ඩකමණ්ඩලුආදයො අන්තරධායිංසු. සබ්බෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා ද්වඞ්ගුලකෙසා එහිභික්ඛූ හුත්වා භගවන්තං නමස්සමානා පඤ්ජලිකා නිසීදිංසු. පාළියං පන අජිතත්ථෙරොව පඤ්ඤායති. තත්ථ අන්වත්ථපටිපත්තියාති සයං පච්චාසීසිතලද්ධපටිපත්තියා, නිබ්බානලද්ධභාවෙනාති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. එවං භගවා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති.

සද්ධම්මප්පජ්ජොතිකාය චූළනිද්දෙස-අට්ඨකථාය

අජිතමාණවසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.