4. අබ්භන්තරවග්ගො

[281] 1. අබ්භන්තරජාතකවණ්ණනා

අබ්භන්තරො නාම දුමොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස බිම්බාදෙවීථෙරියා අම්බරසදානං ආරබ්භ කථෙසි. සම්මාසම්බුද්ධෙ හි පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ වෙසාලියං කූටාගාරසාලායං විහරන්තෙ මහාපජාපතී ගොතමී පඤ්ච සාකියසතානි ආදාය ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජ්ජඤ්චෙව උපසම්පදඤ්ච ලභි. අපරභාගෙ තා පඤ්චසතා භික්ඛුනියො නන්දකොවාදං (ම. නි. 3.398 ආදයො) සුත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථරි පන සාවත්ථිං උපනිස්සාය විහරන්තෙ රාහුලමාතා බිම්බාදෙවී ‘‘සාමිකො මෙ පබ්බජිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, පුත්තොපි මෙ පබ්බජිත්වා තස්සෙව සන්තිකෙ වසති, අහං අගාරමජ්ඣෙ කිංකරිස්සාමි, අහම්පි පබ්බජිත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච පුත්තඤ්ච නිබද්ධං පස්සමානා විහරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා ආචරියුපජ්ඣායාහි සද්ධිං සාවත්ථිං ගන්ත්වා සත්ථාරඤ්ච පියපුත්තඤ්ච පස්සමානා එකස්මිං භික්ඛුනුපස්සයෙ වාසං කප්පෙසි. රාහුලසාමණෙරො ආගන්ත්වා මාතරං පස්සති.

අථෙකදිවසං ථෙරියා උදරවාතො කුප්පි. සා පුත්තෙ දට්ඨුං ආගතෙ තස්ස දස්සනත්ථාය නික්ඛමිතුං නාසක්ඛි, අඤ්ඤාව ආගන්ත්වා අඵාසුකභාවං කථයිංසු. සො මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං තෙ ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘තාත, අගාරමජ්ඣෙ මෙ සක්ඛරයොජිතෙ අම්බරසෙ පීතෙ උදරවාතො වූපසම්මති, ඉදානි පිණ්ඩාය චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙම, කුතො තං ලභිස්සාමා’’ති. සාමණෙරො ‘‘ලභන්තො ආහරිස්සාමී’’ති වත්වා නික්ඛමි. තස්ස පනායස්මතො උපජ්ඣායො ධම්මසෙනාපති, ආචරියො මහාමොග්ගල්ලානො, චූළපිතා ආනන්දත්ථෙරො, පිතා සම්මාසම්බුද්ධොති මහාසම්පත්ති. එවං සන්තෙපි අඤ්ඤස්ස සන්තිකං අගන්ත්වා උපජ්ඣායස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා දුම්මුඛාකාරො හුත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො ‘‘කිං නු ඛො, රාහුල, දුම්මුඛො වියාසී’’ති ආහ. ‘‘මාතු මෙ, භන්තෙ, ථෙරියා උදරවාතො කුපිතො’’ති. ‘‘කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘සක්ඛරයොජිතෙන කිර අම්බරසෙන ඵාසු හොතී’’ති. ‘‘හොතු ලභිස්සාමි, මා චින්තයී’’ති.

සො පුනදිවසෙ තං ආදාය සාවත්ථිං පවිසිත්වා සාමණෙරං ආසනසාලායං නිසීදාපෙත්වා රාජද්වාරං අගමාසි. කොසලරාජා ථෙරං දිස්වා නිසීදාපෙසි, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව උය්‍යානපාලො පිණ්ඩිපක්කානං මධුරඅම්බානං එකං පුටං ආහරි. රාජා අම්බානං තචං අපනෙත්වා සක්ඛරං පක්ඛිපිත්වා සයමෙව මද්දිත්වා ථෙරස්ස පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. ථෙරො රාජනිවෙසනා නික්ඛමිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා සාමණෙරස්ස අදාසි ‘‘හරිත්වා මාතු තෙ දෙහී’’ති. සො හරිත්වා අදාසි, ථෙරියා පරිභුත්තමත්තෙව උදරවාතො වූපසමි. රාජාපි මනුස්සං පෙසෙසි – ‘‘ථෙරො ඉධ නිසීදිත්වා අම්බරසං න පරිභුඤ්ජි, ගච්ඡ කස්සචි දින්නභාවං ජානාහී’’ති. සො ථෙරෙන සද්ධිංයෙව ගන්ත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා ආගන්ත්වා රඤ්ඤො කථෙසි. රාජා චින්තෙසි – ‘‘සචෙ සත්ථා අගාරං අජ්ඣාවසිස්ස, චක්කවත්තිරාජා අභවිස්ස, රාහුලසාමණෙරො පරිණායකරතනං, ථෙරී ඉත්ථිරතනං, සකලචක්කවාළරජ්ජං එතෙසඤ්ඤෙව අභවිස්ස. අම්හෙහි එතෙ උපට්ඨහන්තෙහි චරිතබ්බං අස්ස, ඉදානි පබ්බජිත්වා අම්හෙ උපනිස්සාය වසන්තෙසු එතෙසු න යුත්තං අම්හාකං පමජ්ජිතු’’න්ති. සො තතො පට්ඨාය ථෙරියා නිබද්ධං අම්බරසං දාපෙසි. ථෙරෙන බිම්බාදෙවීථෙරියා අම්බරසස්ස දින්නභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, සාරිපුත්තත්ථෙරො කිර බිම්බාදෙවීථෙරිං අම්බරසෙන සන්තප්පෙසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව රාහුලමාතා සාරිපුත්තෙන අම්බරසෙන සන්තප්පිතා, පුබ්බෙපෙස එතං සන්තප්පෙසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිගාමකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා සණ්ඨපිතඝරාවාසො මාතාපිතූනං අච්චයෙන ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තපදෙසෙ අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා ඉසිගණපරිවුතො ගණසත්ථා හුත්වා දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය පබ්බතපාදා ඔතරිත්වා චාරිකං චරමානො බාරාණසිං පත්වා උය්‍යානෙ වාසං කප්පෙසි. අථස්ස ඉසිගණස්ස සීලතෙජෙන සක්කස්ස භවනං කම්පි. සක්කො ආවජ්ජමානො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘ඉමෙසං තාපසානං අවාසාය පරිසක්කිස්සාමි, අථ තෙ භින්නාවාසා උපද්දුතා චරමානා චිත්තෙකග්ගතං න ලභිස්සන්ති, එවං මෙ ඵාසුකං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘කො නු ඛො උපායො’’ති වීමංසන්තො ඉමං උපායං අද්දස – මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා සිරිගබ්භං පවිසිත්වා ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘භද්දෙ, සචෙ ත්වං අබ්භන්තරඅම්බපක්කං ඛාදෙය්‍යාසි, පුත්තං ලභිස්සසි, සො චක්කවත්තිරාජා භවිස්සතී’’ති ආචික්ඛිස්සාමි. රාජා දෙවියා කථං සුත්වා අම්බපක්කත්ථාය උය්‍යානං පෙසෙස්සති, අථාහං අම්බානි අන්තරධාපෙස්සාමි, රඤ්ඤො උය්‍යානෙ අම්බානං අභාවං ආරොචෙස්සන්ති, ‘‘කෙ තෙ ඛාදන්තී’’ති වුත්තෙ ‘‘තාපසා ඛාදන්තී’’ති වක්ඛන්ති, තං සුත්වා රාජා තාපසෙ පොථෙත්වා නීහරාපෙස්සති, එවං තෙ උපද්දුතා භවිස්සන්තීති.

සො මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ සිරිගබ්භං පවිසිත්වා ආකාසෙ ඨිතො අත්තනො දෙවරාජභාවං ජානාපෙත්වා තාය සද්ධිං සල්ලපන්තො පුරිමා ද්වෙ ගාථා අවොච –

91. ‘‘අබ්භන්තරො නාම දුමො, යස්ස දිබ්‍යමිදං ඵලං;

භුත්වා දොහළිනී නාරී, චක්කවත්තිං විජායති.

92. ‘‘ත්වම්පි භද්දෙ මහෙසීසි, සා චාපි පතිනො පියා;

ආහරිස්සති තෙ රාජා, ඉදං අබ්භන්තරං ඵල’’න්ති.

තත්ථ අබ්භන්තරො නාම දුමොති ඉමිනා තාව ගාමනිගමජනපදපබ්බතාදීනං අසුකස්ස අබ්භන්තරොති අවත්වා කෙවලං එකං අබ්භන්තරං අම්බරුක්ඛං කථෙසි. යස්ස දිබ්‍යමිදං ඵලන්ති යස්ස අම්බරුක්ඛස්ස දෙවතානං පරිභොගාරහං දිබ්‍යං ඵලං. ඉදන්ති පන නිපාතමත්තමෙව. දොහළිනීති සඤ්ජාතදොහළා. ත්වම්පි, භද්දෙ, මහෙසීසීති ත්වං, සොභනෙ මහෙසී, අසි. අට්ඨකථායං පන ‘‘මහෙසී චා’’තිපි පාඨො. සා චාපි පතිනො පියාති සොළසන්නං දෙවීසහස්සානං අබ්භන්තරෙ අග්ගමහෙසී චාපි පතිනො චාපි පියාති අත්ථො. ආහරිස්සති තෙ රාජා, ඉදං අබ්භන්තරං ඵලන්ති තස්සා තෙ පියාය අග්ගමහෙසියා ඉදං මයා වුත්තප්පකාරං ඵලං රාජා ආහරාපෙස්සති, සා ත්වං තං පරිභුඤ්ජිත්වා චක්කවත්තිගබ්භං ලභිස්සසීති.

එවං සක්කො දෙවියා ඉමා ද්වෙ ගාථා වත්වා ‘‘ත්වං අප්පමත්තා හොහි, මා පපඤ්චං අකාසි, ස්වෙ රඤ්ඤො ආරොචෙය්‍යාසී’’ති තං අනුසාසිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතො. සා පුනදිවසෙ ගිලානාලයං දස්සෙත්වා පරිචාරිකානං සඤ්ඤං දත්වා නිපජ්ජි. රාජා සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ සීහාසනෙ නිසින්නො නාටකානි පස්සන්තො දෙවිං අදිස්වා ‘‘කහං, දෙවී’’ති පරිචාරිකෙ පුච්ඡි. ‘‘ගිලානා, දෙවා’’ති. සො තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා සයනපස්සෙ නිසීදිත්වා පිට්ඨිං පරිමජ්ජන්තො ‘‘කිං තෙ, භද්දෙ, අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘මහාරාජ අඤ්ඤං අඵාසුකං නාම නත්ථි, දොහළො මෙ උප්පන්නො’’ති. ‘‘කිං ඉච්ඡසි, භද්දෙ’’ති? ‘‘අබ්භන්තරඅම්බඵලං දෙවා’’ති. ‘‘අබ්භන්තරඅම්බො නාම කහං අත්ථී’’ති? ‘‘නාහං, දෙව, අබ්භන්තරඅම්බං ජානාමි, තස්ස පන මෙ ඵලං ලභමානාය ජීවිතං අත්ථි, අලභමානාය නත්ථී’’ති. ‘‘තෙන හි ආහරාපෙස්සාමි, මා චින්තයී’’ති රාජා දෙවිං අස්සාසෙත්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො අමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘දෙවියා අබ්භන්තරඅම්බෙ නාම දොහළො උප්පන්නො, කිං කාතබ්බ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව ද්වින්නං අම්බානං අන්තරෙ ඨිතො අම්බො අබ්භන්තරඅම්බො නාම, උය්‍යානං පෙසෙත්වා අබ්භන්තරෙ ඨිතඅම්බතො ඵලං ආහරාපෙත්වා දෙවියා දාපෙථා’’ති.

රාජා ‘‘සාධු, එවරූපං අම්බං ආහරථා’’ති උය්‍යානං පෙසෙසි. සක්කො අත්තනො ආනුභාවෙන උය්‍යානෙ අම්බානි ඛාදිතසදිසානි කත්වා අන්තරධාපෙසි. අම්බත්ථාය ගතා මනුස්සා සකලඋය්‍යානං විචරන්තා එකං අම්බම්පි අලභිත්වා ගන්ත්වා උය්‍යානෙ අම්බානං අභාවං රඤ්ඤො කථයිංසු. ‘‘කෙ අම්බානි ඛාදන්තී’’ති? ‘‘තාපසා, දෙවා’’ති. ‘‘තාපසෙ උය්‍යානතො පොථෙත්වා නීහරථා’’ති. මනුස්සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා නීහරිංසු. සක්කස්ස මනොරථො මත්ථකං පාපුණි. දෙවී අම්බඵලත්ථාය නිබද්ධං කත්වා නිපජ්ජියෙව. රාජා කත්තබ්බකිච්චං අපස්සන්තො අමච්චෙ ච බ්‍රාහ්මණෙ ච සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘අබ්භන්තරඅම්බස්ස අත්ථිභාවං ජානාථා’’ති පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා ආහංසු – ‘‘දෙව, අබ්භන්තරඅම්බො නාම දෙවතානං පරිභොගො, ‘හිමවන්තෙ කඤ්චනගුහාය අන්තො අත්ථී’ති අයං නො පරම්පරාගතො අනුස්සවො’’ති. ‘‘කො පන තතො අම්බං ආහරිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති? ‘‘න සක්කා තත්ථ මනුස්සභූතෙන ගන්තුං, එකං සුවපොතකං පෙසෙතුං වට්ටතී’’ති.

තෙන ච සමයෙන රාජකුලෙ එකො සුවපොතකො මහාසරීරො කුමාරකානං යානකචක්කනාභිමත්තො ථාමසම්පන්නො පඤ්ඤවා උපායකුසලො. රාජා තං ආහරාපෙත්වා ‘‘තාත සුවපොතක, අහං තව බහූපකාරො, කඤ්චනපඤ්ජරෙ වසසි, සුවණ්ණතට්ටකෙ මධුලාජෙ ඛාදසි, සක්ඛරපානකං පිවසි, තයාපි අම්හාකං එකං කිච්චං නිත්ථරිතුං වට්ටතී’’ති ආහ. ‘‘කිං, දෙවා’’ති. ‘‘තාත දෙවියා අබ්භන්තරඅම්බෙ දොහළො උප්පන්නො, සො ච අම්බො හිමවන්තෙ කඤ්චනපබ්බතන්තරෙ අත්ථි දෙවතානං පරිභොගො, න සක්කා මනුස්සභූතෙන තත්ථ ගන්තුං, තයා තතො අම්බඵලං ආහරිතුං වට්ටතී’’ති. ‘‘සාධු, දෙව, ආහරිස්සාමී’’ති. අථ නං රාජා සුවණ්ණතට්ටකෙ මධුලාජෙ ඛාදාපෙත්වා සක්ඛරපානකං පායෙත්වා සතපාකතෙලෙන තස්ස පක්ඛන්තරානි මක්ඛෙත්වා උභොහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා සීහපඤ්ජරෙ ඨත්වා ආකාසෙ විස්සජ්ජෙසි. සොපි රඤ්ඤො නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා ආකාසෙ පක්ඛන්දන්තො මනුස්සපථං අතික්කම්ම හිමවන්තෙ පඨමෙ පබ්බතන්තරෙ වසන්තානං සුකානං සන්තිකං ගන්ත්වා අබ්භන්තරඅම්බො නාම කත්ථ අත්ථි, කථෙථ මෙ තං ඨාන’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘මයං න ජානාම, දුතියෙ පබ්බතන්තරෙ සුකා ජානිස්සන්තී’’ති.

සො තෙසං වචනං සුත්වා තතො උප්පතිත්වා දුතියං පබ්බතන්තරං අගමාසි, තථා තතියං, චතුත්ථං, පඤ්චමං, ඡට්ඨං අගමාසි. තත්ථපි නං සුකා ‘‘න මයං ජානාම, සත්තමපබ්බතන්තරෙ සුකා ජානිස්සන්තී’’ති ආහංසු. සො තත්ථපි ගන්ත්වා ‘‘අබ්භන්තරඅම්බො නාම කත්ථ අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අසුකට්ඨානෙ නාම කඤ්චනපබ්බතන්තරෙ’’ති ආහංසු. ‘‘අහං තස්ස ඵලත්ථාය ආගතො, මං තත්ථ නෙත්වා තතො මෙ ඵලං දාපෙථා’’ති. සුකගණා ආහංසු – ‘‘සම්ම, සො වෙස්සවණමහාරාජස්ස පරිභොගො, න සක්කා උපසඞ්කමිතුං, සකලරුක්ඛො මූලතො පට්ඨාය සත්තහි ලොහජාලෙහි පරික්ඛිත්තො, සහස්සකුම්භණ්ඩරක්ඛසා රක්ඛන්ති, තෙහි දිට්ඨස්ස ජීවිතං නාම නත්ථි, කප්පුට්ඨානග්ගිඅවීචිමහානිරයසදිසට්ඨානං, මා තත්ථ පත්ථනං කරී’’ති. ‘‘සචෙ තුම්හෙ න ගච්ඡථ, මය්හං ඨානං ආචික්ඛථා’’ති. ‘‘තෙන හි අසුකෙන ච අසුකෙන ච ඨානෙන යාහී’’ති. සො තෙහි ආචික්ඛිතවසෙනෙව සුට්ඨු මග්ගං උපධාරෙත්වා තං ඨානං ගන්ත්වා දිවා අත්තානං අදස්සෙත්වා මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ රක්ඛසානං නිද්දොක්කමනසමයෙ අබ්භන්තරඅම්බස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එකෙන මූලන්තරෙන සණිකං අභිරුහිතුං ආරභි. ලොහජාලං ‘‘කිරී’’ති සද්දමකාසි.

රක්ඛසා පබුජ්ඣිත්වා සුකපොතකං දිස්වා ‘‘අම්බචොරොය’’න්ති ගහෙත්වා කම්මකරණං සංවිදහිංසු. එකො ‘‘මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා ගිලිස්සාමි න’’න්ති ආහ, අපරො ‘‘හත්ථෙහි මද්දිත්වා පුඤ්ජිත්වා විප්පකිරිස්සාමි න’’න්ති, අපරො ‘‘ද්වෙධා ඵාලෙත්වා අඞ්ගාරෙසු පචිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති. සො තෙසං කම්මකරණසංවිධානං සුත්වාපි අසන්තසිත්වාව තෙ රක්ඛසෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘අම්භො රක්ඛසා, තුම්හෙ කස්ස මනුස්සා’’ති ආහ. ‘‘වෙස්සවණමහාරාජස්සා’’ති. ‘‘අම්භො, තුම්හෙපි එකස්ස රඤ්ඤොව මනුස්සා, අහම්පි රඤ්ඤොව මනුස්සො, බාරාණසිරාජා මං අබ්භන්තරඅම්බඵලත්ථාය පෙසෙසි, ස්වාහං තත්ථෙව අත්තනො රඤ්ඤො ජීවිතං දත්වා ආගතො. යො හි අත්තනො මාතාපිතූනඤ්චෙව සාමිකස්ස ච අත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජති, සො දෙවලොකෙයෙව නිබ්බත්තති, තස්මා අහම්පි ඉමම්හා තිරච්ඡානයොනියා චවිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිස්සාමී’’ති වත්වා තතියං ගාථමාහ –

93. ‘‘භත්තුරත්ථෙ පරක්කන්තො, යං ඨානමධිගච්ඡති;

සූරො අත්තපරිච්චාගී, ලභමානො භවාමහ’’න්ති.

තත්ථ භත්තුරත්ථෙති භත්තා වුච්චන්ති භත්තාදීහි භරණපොසකා පිතා මාතා සාමිකො ච, ඉති තිවිධස්සපෙතස්ස භත්තු අත්ථාය. පරක්කන්තොති පරක්කමං කරොන්තො වායමන්තො. යං ඨානමධිගච්ඡතීති යං සුඛකාරණං යසං වා ලාභං වා සග්ගං වා අධිගච්ඡති. සූරොති අභීරු වික්කමසම්පන්නො. අත්තපරිච්චාගීති කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛො හුත්වා තස්ස තිවිධස්සපි භත්තු අත්ථාය අත්තානං පරිච්චජන්තො. ලභමානො භවාමහන්ති යං සො එවරූපො සූරො දෙවසම්පත්තිං වා මනුස්සසම්පත්තිං වා ලභති, අහම්පි තං ලභමානො භවාමි, තස්මා හාසොව මෙ එත්ථ, න තාසො, කිං මං තුම්හෙ තාසෙථාති.

එවං සො ඉමාය ගාථාය තෙසං ධම්මං දෙසෙසි. තෙ තස්ස ධම්මකථං සුත්වා පසන්නචිත්තා ‘‘ධම්මිකො එස, න සක්කා මාරෙතුං, විස්සජ්ජෙම න’’න්ති වත්වා සුකපොතකං විස්සජ්ජෙත්වා ‘අම්භො සුකපොතක, මුත්තොසි, අම්හාකං හත්ථතො සොත්ථිනා ගච්ඡා’’ති ආහංසු. ‘‘මය්හං ආගමනං මා තුච්ඡං කරොථ, දෙථ මෙ එකං අම්බඵල’’න්ති. ‘‘සුකපොතක, තුය්හං එකං අම්බඵලං දාතුං නාම න භාරො, ඉමස්මිං පන රුක්ඛෙ අම්බානි අඞ්කෙත්වා ගහිතානි, එකස්මිං ඵලෙ අසමෙන්තෙ අම්හාකං ජීවිතං නත්ථි. වෙස්සවණෙන හි කුජ්ඣිත්වා සකිං ඔලොකිතෙ තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය කුම්භණ්ඩසහස්සං භිජ්ජිත්වා විප්පකිරීයති, තෙන තෙ දාතුං න සක්කොම, ලභනට්ඨානං පන ආචික්ඛිස්සාමා’’ති. ‘‘යො කොචි දෙතු, ඵලෙනෙව මෙ අත්ථො, ලභනට්ඨානං ආචික්ඛථා’’ති. ‘‘එතස්ස කඤ්චනපබ්බතස්ස අන්තරෙ ජොතිරසො නාම තාපසො අග්ගිං ජුහමානො කඤ්චනපත්තියා නාම පණ්ණසාලායං වසති වෙස්සවණස්ස කුලූපකො, වෙස්සවණො තස්ස නිබද්ධං චත්තාරි අම්බඵලානි පෙසෙති, තස්ස සන්තිකං ගච්ඡා’’ති.

සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තාපසස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අථ නං තාපසො ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘බාරාණසිරඤ්ඤො සන්තිකා’’ති. ‘‘කිමත්ථාය ආගතොසී’’ති? ‘‘සාමි, අම්හාකං රඤ්ඤො දෙවියා අබ්භන්තරඅම්බපක්කෙ දොහළො උප්පන්නො, තදත්ථං ආගතොම්හි, රක්ඛසා පන මෙ සයං අම්බපක්කං අදත්වා තුම්හාකං සන්තිකං පෙසෙසු’’න්ති. ‘‘තෙන හි නිසීද, ලභිස්සසී’’ති. අථස්ස වෙස්සවණො චත්තාරි ඵලානි පෙසෙසි. තාපසො තතො ද්වෙ පරිභුඤ්ජි, එකං සුවපොතකස්ස ඛාදනත්ථාය අදාසි. තෙන තස්මිං ඛාදිතෙ එකං ඵලං සික්කාය පක්ඛිපිත්වා සුවපොතකස්ස ගීවාය පටිමුඤ්චිත්වා ‘‘ඉදානි ගච්ඡා’’ති සුකපොතකං විස්සජ්ජෙසි. සො තං ආහරිත්වා දෙවියා අදාසි. සා තං ඛාදිත්වා දොහළං පටිප්පස්සම්භෙසි, තතොනිදානං පනස්සා පුත්තො නාහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දෙවී රාහුලමාතා අහොසි, සුකො ආනන්දො, අම්බපක්කදායකො තාපසො සාරිපුත්තො, උය්‍යානෙ නිවුත්ථතාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අබ්භන්තරජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[282] 2. සෙය්‍යජාතකවණ්ණනා

සෙය්‍යංසො සෙය්‍යසො හොතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කොසලරඤ්ඤො අමච්චං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර රඤ්ඤො බහූපකාරො සබ්බකිච්චනිප්ඵාදකො අහොසි. රාජා ‘‘බහූපකාරො මෙ අය’’න්ති තස්ස මහන්තං යසං අදාසි. තං අසහමානා අඤ්ඤෙ රඤ්ඤො පෙසුඤ්ඤං උපසංහරිත්වා තං පරිභින්දිංසු. රාජා තෙසං වචනං සද්දහිත්වා දොසං අනුපපරික්ඛිත්වාව තං සීලවන්තං නිද්දොසං සඞ්ඛලිකබන්ධනෙන බන්ධාපෙත්වා බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපාපෙසි. සො තත්ථ එකකො වසන්තො සීලසම්පත්තිං නිස්සාය චිත්තෙකග්ගතං ලභිත්වා එකග්ගචිත්තො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා සොතාපත්තිඵලං පාපුණි. අථස්ස රාජා අපරභාගෙ නිද්දොසභාවං ඤත්වා සඞ්ඛලිකබන්ධනං භින්දාපෙත්වා පුරිමයසතො මහන්තතරං යසං අදාසි. සො ‘‘සත්ථාරං වන්දිස්සාමී’’ති බහූනි මාලාගන්ධාදීනි ආදාය විහාරං ගන්ත්වා තථාගතං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොන්තො ‘‘අනත්ථො කිර තෙ උප්පන්නොති අස්සුම්හා’’ති ආහ. ‘‘ආම, භන්තෙ, උප්පන්නො, අහං පන තෙන අනත්ථෙන අත්ථං අකාසිං, බන්ධනාගාරෙ නිසීදිත්වා සොතාපත්තිඵලං නිබ්බත්තෙසි’’න්ති. සත්ථා ‘‘න ඛො, උපාසක, ත්වඤ්ඤෙව අනත්ථෙන අත්ථං ආහරි, පොරාණකපණ්ඩිතාපි අත්තනො අනත්ථෙන අත්ථං ආහරිං සුයෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨාය දස රාජධම්මෙ අකොපෙත්වා දානං දෙති, පඤ්ච සීලානි රක්ඛති, උපොසථකම්මං කරොති. අථස්සෙකො අමච්චො අන්තෙපුරෙ පදුස්සි. පාදමූලිකාදයො ඤත්වා ‘‘අසුකඅමච්චො අන්තෙපුරෙ පදුට්ඨො’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා පරිග්ගණ්හන්තො යථාසභාවතො ඤත්වා පක්කොසාපෙත්වා ‘‘මා මං ඉතො පට්ඨාය උපට්ඨාහී’’ති නිබ්බිසයං අකාසි. සො ගන්ත්වා අඤ්ඤතරං සාමන්තරාජානං උපට්ඨහීති සබ්බං වත්ථු හෙට්ඨා මහාසීලවජාතකෙ (ජා. 1.1.51) කථිතසදිසමෙව. ඉධාපි සො රාජා තික්ඛත්තුං වීමංසිත්වා තස්ස අමච්චස්ස වචනං සද්දහිත්වා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’’ති මහන්තෙන පරිවාරෙන රජ්ජසීමං පාපුණි. බාරාණසිරඤ්ඤො සත්තසතමත්තා මහායොධා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘දෙව, අසුකො නාම කිර රාජා බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’ති ජනපදං භින්දන්තො ආගච්ඡති, එත්ථෙව නං ගන්ත්වා ගණ්හිස්සාමා’’ති ආහංසු. ‘‘මය්හං පරවිහිංසාය ලද්ධෙන රජ්ජෙන කිච්චං නත්ථි, මා කිඤ්චි කරිත්ථා’’ති?

චොරරාජා ආගන්ත්වා නගරං පරික්ඛිපි, පුන අමච්චා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙව, මා එවං කරිත්ථ, ගණ්හිස්සාම න’’න්ති ආහංසු. රාජා ‘‘න ලබ්භා කිඤ්චි කාතුං, නගරද්වාරානි විවරථා’’ති වත්වා සයං අමච්චගණපරිවුතො මහාතලෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසීදි. චොරරාජා චතූසු ද්වාරෙසු මනුස්සෙ පොථෙන්තො නගරං පවිසිත්වා පාසාදං අභිරුය්හ අමච්චපරිවුතං රාජානං ගාහාපෙත්වා සඞ්ඛලිකාහි බන්ධාපෙත්වා බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපාපෙසි. රාජා බන්ධනාගාරෙ නිසින්නොව චොරරාජානං මෙත්තායන්තො මෙත්තජ්ඣානං උප්පාදෙසි. තස්ස මෙත්තානුභාවෙන චොරරඤ්ඤො කායෙ ඩාහො උප්පජ්ජි, සකලසරීරං යමකඋක්කාහි ඣාපියමානං විය ජාතං. සො මහාදුක්ඛාභිතුන්නො ‘‘කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘තුම්හෙ සීලවන්තං රාජානං බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපෙථ, තෙන වො ඉදං දුක්ඛං උප්පන්නං භවිස්සතී’’ති. සො ගන්ත්වා බොධිසත්තං ඛමාපෙත්වා ‘‘තුම්හාකං රජ්ජං තුම්හාකමෙව හොතූ’’ති රජ්ජං තස්සෙව නිය්‍යාදෙත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය තුම්හාකං පච්චත්ථිකො මෙ භාරො හොතූ’’ති වත්වා පදුට්ඨාමච්චස්ස රාජාණං කාරෙත්වා අත්තනො නගරමෙව ගතො.

බොධිසත්තො අලඞ්කතමහාතලෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො අමච්චෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො පුරිමා ද්වෙගාථා අවොච –

94. ‘‘සෙය්‍යංසො සෙය්‍යසො හොති, යො සෙය්‍යමුපසෙවති;

එකෙන සන්ධිං කත්වාන, සතං වජ්ඣෙ අමොචයිං.

95. ‘‘තස්මා සබ්බෙන ලොකෙන, සන්ධිං කත්වාන එකතො;

පෙච්ච සග්ගං නිගච්ඡෙය්‍ය, ඉදං සුණාථ කාසියා’’ති.

තත්ථ සෙය්‍යංසො සෙය්‍යසො හොති, යො සෙය්‍යමුපසෙවතීති අනවජ්ජඋත්තමධම්මසඞ්ඛාතො සෙය්‍යො අංසො කොට්ඨාසො අස්සාති සෙය්‍යංසො, කුසලධම්මනිස්සිතපුග්ගලො. යො පුනප්පුනං තං සෙය්‍යං කුසලධම්මභාවනං කුසලාභිරතං වා උත්තමපුග්ගලමුපසෙවති, සො සෙය්‍යසො හොති පාසංසතරො චෙව උත්තරිතරො ච හොති. එකෙන සන්ධිං කත්වාන, සතං වජ්ඣෙ අමොචයින්ති තදමිනාපි චෙතං වෙදිතබ්බං – අහඤ්හි සෙය්‍යං මෙත්තාභාවනං උපසෙවන්තො තාය මෙත්තාභාවනාය එකෙන චොරරඤ්ඤා සන්ධිං සන්ථවං කත්වා මෙත්තාභාවනං භාවෙත්වා තුම්හෙ සතජනෙ වජ්ඣෙ අමොචයිං.

දුතියගාථාය අත්ථො – යස්මා අහං එකෙන සද්ධිං එකතො මෙත්තාභාවනාය සන්ධිං කත්වා තුම්හෙ වජ්ඣප්පත්තෙ සතජනෙ මොචයිං, තස්මා වෙදිතබ්බමෙවෙතං, තස්මා සබ්බෙන ලොකෙන සද්ධිං මෙත්තාභාවනාය සන්ධිං කත්වා එකතො පුග්ගලො පෙච්ච පරලොකෙ සග්ගං නිගච්ඡෙය්‍ය. මෙත්තාය හි උපචාරං කාමාවචරෙ පටිසන්ධිං දෙති, අප්පනා බ්‍රහ්මලොකෙ. ඉදං මම වචනං සබ්බෙපි තුම්හෙ කාසිරට්ඨවාසිනො සුණාථාති.

එවං මහාසත්තො මහාජනස්ස මෙත්තාභාවනාය ගුණං වණ්ණෙත්වා ද්වාදසයොජනිකෙ බාරාණසිනගරෙ සෙතච්ඡත්තං පහාය හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා තතියං ගාථමාහ –

96. ‘‘ඉදං වත්වා මහාරාජා, කංසො බාරාණසිග්ගහො;

ධනුං කණ්ඩඤ්ච නික්ඛිප්ප, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති.

තත්ථ මහන්තො රාජාති මහාරාජා. කංසොති තස්ස නාමං. බාරාණසිං ගහෙත්වා අජ්ඣාවසනතො බාරාණසිග්ගහො. සො රාජා ඉදං වචනං වත්වා ධනුඤ්ච සරසඞ්ඛාතං කණ්ඩඤ්ච නික්ඛිප්ප ඔහාය ඡඩ්ඩෙත්වා සීලසංයමං උපගතො පබ්බජිතො, පබ්බජිත්වා ච පන ඣානං උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නොති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා චොරරාජා ආනන්දො අහොසි, බාරාණසිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සෙය්‍යජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[283] 3. වඩ්ඪකීසූකරජාතකවණ්ණනා

වරං වරං ත්වන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. පසෙනදිරඤ්ඤො පිතා මහාකොසලො බිම්බිසාරරඤ්ඤො ධීතරං වෙදෙහිං නාම කොසලදෙවිං දදමානො තස්සා න්හානචුණ්ණමූලං සතසහස්සුට්ඨානං කාසිගාමං අදාසි. අජාතසත්තුනා පන පිතරි මාරිතෙ කොසලදෙවීපි සොකාභිභූතා කාලමකාසි. තතො පසෙනදි කොසලරාජා චින්තෙසි – ‘‘අජාතසත්තුනා පිතා මාරිතො, භගිනීපි මෙ සාමිකෙ කාලකතෙ තෙන සොකෙන කාලකතා, පිතුඝාතකස්ස චොරස්ස කාසිගාමං න දස්සාමී’’ති. සො තං අජාතසත්තුස්ස න අදාසි. තං ගාමං නිස්සාය තෙසං ද්වින්නම්පි කාලෙන කාලං යුද්ධං හොති, අජාතසත්තු තරුණො සමත්ථො, පසෙනදි මහල්ලකොයෙව. සො අභික්ඛණං පරජ්ජති, මහාකොසලස්සාපි මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පරාජිතා. අථ රාජා ‘‘මයං අභිණ්හං පරජ්ජාම, කිං නු ඛො කාතබ්බ’’න්ති අමච්චෙ පුච්ඡි. ‘‘දෙව, අය්‍යා නාම මන්තච්ඡෙකා හොන්ති, ජෙතවනවිහාරෙ භික්ඛූනං කථං සොතුං වට්ටතී’’ති. රාජා ‘‘තෙන හි තායං වෙලායං භික්ඛූනං කථාසල්ලාපං සුණාථා’’ති චරපුරිසෙ ආණාපෙසි. තෙ තතො පට්ඨාය තථා අකංසු.

තස්මිං පන කාලෙ ද්වෙ මහල්ලකත්ථෙරා විහාරපච්චන්තෙ පණ්ණසාලායං වසන්ති දත්තත්ථෙරො ච ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරො ච. තෙසු ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරො පඨමයාමෙපි මජ්ඣිමයාමෙපි නිද්දායිත්වා පච්ඡිමයාමෙ පබුජ්ඣිත්වා උම්මුක්කානි සොධෙත්වා අග්ගිං ජාලෙත්වා නිසින්නකො ආහ – ‘‘භන්තෙ, දත්තත්ථෙරා’’ති. ‘‘කිං, භන්තෙ, තිස්සත්ථෙරා’’ති? ‘‘කිං නිද්දායසි නො ත්ව’’න්ති. ‘‘අනිද්දායන්තා කිං කරිස්සාමා’’ති? ‘‘උට්ඨාය තාව නිසීදථා’’ති. සො උට්ඨාය නිසින්නො තං දත්තත්ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ දත්තත්ථෙර, අයං තෙ ලොලො මහොදරකොසලො චාටිමත්තං භත්තමෙව පූතිං කරොති, යුද්ධවිචාරණං පන කිඤ්චි න ජානාති, පරාජිතො පරාජිතොත්වෙව වදාපෙතී’’ති. ‘‘කිං පන කාතුං වට්ටතී’’ති? තස්මිං ඛණෙ තෙ චරපුරිසා තෙසං කථං සුණන්තා අට්ඨංසු.

ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරො යුද්ධං විචාරෙසි – ‘‘භන්තෙ, යුද්ධො නාම තිවිධො – පදුමබ්‍යූහො, චක්කබ්‍යූහො, සකටබ්‍යූහොති. අජාතසත්තුං ගණ්හිතුකාමෙන අසුකෙ නාම පබ්බතකුච්ඡිස්මිං ද්වීසු පබ්බතභිත්තීසු මනුස්සෙ ඨපෙත්වා පුරතො දුබ්බලබලං දස්සෙත්වා පබ්බතන්තරං පවිට්ඨභාවං ජානිත්වා පවිට්ඨමග්ගං ඔච්ඡින්දිත්වා පුරතො ච පච්ඡතො ච උභොසු පබ්බතභිත්තීසු වග්ගිත්වා උන්නදිත්වා ඛිපෙ පතිතමච්ඡං විය අන්තොමුට්ඨියං වට්ටපොතකං විය ච කත්වා සක්කා අස්ස තං ගහෙතු’’න්ති. චරපුරිසා තං සාසනං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා රාජා සඞ්ගාමභෙරිං චරාපෙත්වා ගන්ත්වා සකටබ්‍යූහං කත්වා අජාතසත්තුං ජීවග්ගාහං ගාහාපෙත්වා අත්තනො ධීතරං වජිරකුමාරිං භාගිනෙය්‍යස්ස දත්වා කාසිගාමං තස්සා න්හානමූලං කත්වා දත්වා උය්‍යොජෙසි. සා පවත්ති භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටා ජාතා. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, කොසලරාජා කිර ධනුග්ගහතිස්සත්ථෙරස්ස විචාරණාය අජාතසත්තුං ජිනී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි ධනුග්ගහතිස්සො යුද්ධවිචාරණාය ඡෙකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අරඤ්ඤෙ රුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා බාරාණසිං නිස්සාය නිවුත්ථවඩ්ඪකිගාමකා එකො වඩ්ඪකී ථම්භත්ථාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ආවාටෙ පතිතං සූකරපොතකං දිස්වා තං ඝරං නෙත්වා පටිජග්ගි. සො වුඩ්ඪිප්පත්තො මහාසරීරො වඞ්කදාඨො ආචාරසම්පන්නො අහොසි, වඩ්ඪකිනා පොසිතත්තා පන ‘‘වඩ්ඪකීසූකරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායි. වඩ්ඪකිස්ස රුක්ඛතච්ඡනකාලෙ තුණ්ඩෙන රුක්ඛං පරිවත්තෙති, මුඛෙන ඩංසිත්වා වාසිඵරසුනිඛාදනමුග්ගරෙ ආහරති, කාලසුත්තකොටියං ගණ්හාති. අථ සො වඩ්ඪකී ‘‘කොචිදෙව, නං ඛාදෙය්‍යා’’ති භයෙන නෙත්වා අරඤ්ඤෙ විස්සජ්ජෙසි. සොපි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඛෙමං ඵාසුකට්ඨානං ඔලොකෙන්තො එකං පබ්බතන්තරෙ මහන්තං ගිරිකන්දරං අද්දස සම්පන්නකන්දමූලඵලං ඵාසුකං වසනට්ඨානං අනෙකසතසූකරසමාකිණ්ණං. තෙ සූකරා තං දිස්වා තස්ස සන්තිකං ආගමංසු. සොපි තෙ ආහ – ‘‘අහං තුම්හෙව ඔලොකෙන්තො විචරාමි, අපිච වො මයා දිට්ඨා, ඉදඤ්ච ඨානං රමණීයං, අහම්පි ඉදානි ඉධෙව වසිස්සාමී’’ති. ‘‘සච්චං ඉදං ඨානං රමණීයං, පරිස්සයො පනෙත්ථ අත්ථී’’ති. ‘‘අහම්පි තුම්හෙ දිස්වා එතං අඤ්ඤාසිං, එවං ගොචරසම්පන්නෙ ඨානෙ වසන්තානං වො සරීරෙසු මංසලොහිතං නත්ථි, කිං පන වො එත්ථ භය’’න්ති? ‘‘එකො බ්‍යග්ඝො පාතොව ආගන්ත්වා දිට්ඨදිට්ඨංයෙව ගහෙත්වා ගච්ඡතී’’ති. ‘‘කිං පන සො නිබද්ධං ගණ්හාති, උදාහු අන්තරන්තරා’’ති? ‘‘නිබද්ධං ගණ්හාතී’’ති. ‘‘කති පන තෙ බ්‍යග්ඝා’’ති? ‘‘එකොයෙවා’’ති. ‘‘එත්තකා තුම්හෙ එකස්ස යුජ්ඣිතුං න සක්කොථා’’ති? ‘‘ආම, න සක්කොමා’’ති. ‘‘අහං තං ගණ්හිස්සාමි, කෙවලං තුම්හෙ මම වචනං කරොථ, සො බ්‍යග්ඝො කහං වසතී’’ති? ‘‘එතස්මිං පබ්බතෙ’’ති.

සො රත්තිඤ්ඤෙව සූකරෙ චරාපෙත්වා යුද්ධං විචාරෙන්තො ‘‘යුද්ධං නාම පදුමබ්‍යූහචක්කබ්‍යූහසකටබ්‍යූහවසෙන තිවිධං හොතී’’ති වත්වා පදුමබ්‍යූහවසෙන විචාරෙසි. සො හි භූමිසීසං ජානාති. තස්මා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ යුද්ධං විචාරෙතුං වට්ටතී’’ති සූකරපිල්ලකෙ මාතරො ච තෙසං මජ්ඣට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො තා ආවිජ්ඣිත්වා මජ්ඣිමසූකරියො, තා ආවිජ්ඣිත්වා පොතකසූකරෙ, තෙ ආවිජ්ඣිත්වා ජරසූකරෙ, තෙ ආවිජ්ඣිත්වා දීඝදාඨසූකරෙ, තෙ ආවිජ්ඣිත්වා යුද්ධසමත්ථෙ බලවතරසූකරෙ දස වීස තිංස ජනෙ තස්මිං තස්මිං ඨානෙ බලගුම්බං කත්වා ඨපෙසි. අත්තනො ඨිතට්ඨානස්ස පුරතො එකං පරිමණ්ඩලං ආවාටං ඛණාපෙසි, පච්ඡතො එකං සුප්පසණ්ඨානං අනුපුබ්බනින්නං පබ්භාරසදිසං. තස්ස සට්ඨිසත්තතිමත්තෙ යොධසූකරෙ ආදාය තස්මිං තස්මිං ඨානෙ ‘‘මා භායිත්ථා’’ති කම්මං විචාරතො අරුණං උට්ඨහි.

බ්‍යග්ඝො උට්ඨාය ‘‘කාලො’’ති ඤත්වා ගන්ත්වා තෙසං සම්මුඛා ඨිතෙ පබ්බතතලෙ ඨත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා සූකරෙ ඔලොකෙසි. වඩ්ඪකීසූකරො ‘‘පටිඔලොකෙථ න’’න්ති සූකරානං සඤ්ඤං අදාසි, තෙ පටිඔලොකෙසුං. බ්‍යග්ඝො මුඛං උග්ඝාටෙත්වා අස්සොසි, සූකරාපි තථා කරිංසු. බ්‍යග්ඝො මුත්තං ඡඩ්ඩෙසි, සූකරාපි ඡඩ්ඩයිංසු. ඉති යං යං සො කරොති, තං තං තෙ පටිකරිංසු. සො චින්තෙසි – ‘‘පුබ්බෙ සූකරා මයා ඔලොකිතකාලෙ පලායන්තා පලායිතුම්පි න සක්කොන්ති, අජ්ජ අපලායිත්වා මම පටිසත්තු හුත්වා මයා කතමෙව පටිකරොන්ති. එතස්මිං භූමිසීසෙ ඨිතො එකො තෙසං සංවිධායකොපි අත්ථි, අජ්ජ මය්හං ගතස්ස ජයො න පඤ්ඤායතී’’ති. සො නිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි. තෙන පන ගහිතමංසඛාදකො එකො කූටජටිලො අත්ථි, සො තං තුච්ඡහත්ථමෙව ආගච්ඡන්තං දිස්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –

97. ‘‘වරං වරං ත්වං නිහනං පුරෙ චරි,

අස්මිං පදෙසෙ අභිභුය්‍ය සූකරෙ;

සොදානි එකො බ්‍යපගම්ම ඣායසි,

බලං නු තෙ බ්‍යග්ඝ න චජ්ජ විජ්ජතී’’ති.

තත්ථ වරං වරං ත්වං නිහනං පුරෙ චරි, අස්මිං පදෙසෙ අභිභුය්‍ය සූකරෙති අම්භො බ්‍යග්ඝ, ත්වං පුබ්බෙ ඉමස්මිං පදෙසෙ සබ්බසූකරෙ අභිභවිත්වා ඉමෙසු සූකරෙසු වරං වරං ත්වං උත්තමුත්තමං සූකරං නිහනන්තො විචරි. සොදානි එකො බ්‍යපගම්ම ඣායසීති සො ත්වං ඉදානි අඤ්ඤතරං සූකරං අග්ගහෙත්වා එකකොව අපගන්ත්වා ඣායසි පජ්ඣායසි. බලං නු තෙ බ්‍යග්ඝ න චජ්ජ විජ්ජතීති කිං නු තෙ, අම්භො බ්‍යග්ඝ, අජ්ජ කායබලං නත්ථීති.

තං සුත්වා බ්‍යග්ඝො දුතියං ගාථමාහ –

98. ‘‘ඉමෙ සුදං යන්ති දිසොදිසං පුරෙ, භයට්ටිතා ලෙණගවෙසිනො පුථූ;

තෙ දානි සඞ්ගම්ම වසන්ති එකතො, යත්ථට්ඨිතා දුප්පසහජ්ජමෙ මයා’’ති.

තත්ථ සුදන්ති නිපාතො. අයං පන සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉමෙ සූකරා පුබ්බෙ මං දිස්වා භයෙන අට්ටිතා පීළිතා අත්තනො ලෙණගවෙසිනො පුථූ විසුං විසුං හුත්වා දිසොදිසං යන්ති, තං තං දිසං අභිමුඛා පලායන්ති, තෙ දානි සබ්බෙපි සමාගන්ත්වා එකතො වසන්ති තිට්ඨන්ති, තඤ්ච භූමිසීසං උපගතා, යත්ථ ඨිතා දුප්පසහා දුම්මද්දයා අජ්ජ ඉමෙ මයාති.

අථස්ස උස්සාහං ජනෙන්තො කූටජටිලො ‘‘මා භායි, ගච්ඡ තයි නදිත්වා පක්ඛන්දන්තෙ සබ්බෙපි භීතා භිජ්ජිත්වා පලායිස්සන්තී’’ති ආහ. බ්‍යග්ඝො තස්මිං උස්සාහං ජනෙන්තෙ සූරො හුත්වා පුන ගන්ත්වා පබ්බතතලෙ අට්ඨාසි. වඩ්ඪකීසූකරො ද්වින්නං ආවාටානං අන්තරෙ අට්ඨාසි. සූකරා ‘‘සාමි, මහාචොරො පුනාගතො’’ති ආහංසු. ‘‘මා භායිත්ථ, ඉදානි තං ගණ්හිස්සාමී’’ති. බ්‍යග්ඝො නදිත්වා වඩ්ඪකීසූකරස්ස උපරි පතති, සූකරො තස්ස අත්තනො උපරි පතනකාලෙ පරිවත්තිත්වා වෙගෙන උජුකං ඛතආවාටෙ පති. බ්‍යග්ඝො වෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො උපරිභාගෙන ගන්ත්වා සුප්පමුඛස්ස තිරියං ඛතආවාටස්ස අතිසම්බාධෙ මුඛට්ඨානෙ පතිත්වා පුඤ්ජකතො විය අහොසි. සූකරො ආවාටා උත්තරිත්වා අසනිවෙගෙන ගන්ත්වා බ්‍යග්ඝං අන්තරසත්ථිම්හි දාඨාය පහරිත්වා යාව වක්කපදෙසා ඵාලෙත්වා පඤ්චමධුරමංසං දාඨාය පලිවෙඨෙත්වා බ්‍යග්ඝස්ස මත්ථකෙ ආවිජ්ඣිත්වා ‘‘ගණ්හථ තුම්හාකං පච්චාමිත්ත’’න්ති උක්ඛිපිත්වා බහිආවාටෙ ඡඩ්ඩෙසි. පඨමං ආගතා බ්‍යග්ඝමංසං ලභිංසු, පච්ඡා ආගතා ‘‘බ්‍යග්ඝමංසං කීදිසං හොතී’’ති තෙසං මුඛං උපසිඞ්ඝන්තා විචරිංසු.

සූකරා න තාව තුස්සන්ති. වඩ්ඪකීසූකරො තෙසං ඉඞ්ඝිතං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො තුම්හෙ න තුස්සථා’’ති ආහ. ‘‘සාමි, කිං එතෙන බ්‍යග්ඝෙන ඝාතිතෙන, අඤ්ඤො පන බ්‍යග්ඝආණාපනසමත්ථො කූටජටිලො අත්ථියෙවා’’ති. ‘‘කො නාමෙසො’’ති? ‘‘එකො දුස්සීලතාපසො’’ති. ‘‘බ්‍යග්ඝොපි මයා ඝාතිතො, සො මෙ කිං පහොති, එථ ගණ්හිස්සාම න’’න්ති සූකරඝටාය සද්ධිං පායාසි. කූටතාපසොපි බ්‍යග්ඝෙ චිරායන්තෙ ‘‘කිං නු ඛො සූකරා බ්‍යග්ඝං ගණ්හිංසූ’’ති පටිපථං ගච්ඡන්තො තෙ සූකරෙ ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා අත්තනො පරික්ඛාරං ආදාය පලායන්තො තෙහි අනුබන්ධිතො පරික්ඛාරං ඡඩ්ඩෙත්වා වෙගෙන උදුම්බරරුක්ඛං අභිරුහි. සූකරා ‘‘ඉදානිම්හ, සාමි, නට්ඨා, තාපසො පලායිත්වා රුක්ඛං අභිරුහී’’ති ආහංසු. ‘‘කිං රුක්ඛං නාමා’’ති? ‘‘උදුම්බරරුක්ඛ’’න්ති. සො ‘‘සූකරියො උදකං ආහරන්තු, සූකරපොතකා පථවිං ඛණන්තු, දීඝදාඨා සූකරා මූලානි ඡින්දන්තු, සෙසා පරිවාරෙත්වා ආරක්ඛන්තූ’’ති සංවිදහිත්වා තෙසු තථා කරොන්තෙසු සයං උදුම්බරස්ස උජුකං ථූලමූලං ඵරසුනා පහරන්තො විය එකප්පහාරමෙව කත්වා උදුම්බරරුක්ඛං පාතෙසි. පරිවාරෙත්වා ඨිතසූකරා කූටජටිලං භූමියං පාතෙත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කත්වා යාව අට්ඨිතො ඛාදිත්වා වඩ්ඪකීසූකරං උදුම්බරඛන්ධෙයෙව නිසීදාපෙත්වා කූටජටිලස්ස පරිභොගසඞ්ඛෙන උදකං ආහරිත්වා අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං කරිංසු, එකඤ්ච තරුණසූකරිං තස්ස අග්ගමහෙසිං අකංසු. තතො පට්ඨාය කිර යාවජ්ජතනා රාජානො උදුම්බරභද්දපීඨෙ නිසීදාපෙත්වා තීහි සඞ්ඛෙහි අභිසිඤ්චන්ති.

තස්මිං වනසණ්ඩෙ අධිවත්ථා දෙවතා තං අච්ඡරියං දිස්වා එකස්මිං විටපන්තරෙ සූකරානං අභිමුඛා හුත්වා තතියං ගාථමාහ –

99. ‘‘නමත්ථු සඞ්ඝාන සමාගතානං, දිස්වා සයං සඛ්‍ය වදාමි අබ්භුතං;

බ්‍යග්ඝං මිගා යත්ථ ජිනිංසු දාඨිනො, සාමග්ගියා දාඨබලෙසු මුච්චරෙ’’ති.

තත්ථ නමත්ථු සඞ්ඝානන්ති අයං මම නමක්කාරො සමාගතානං සූකරසඞ්ඝානං අත්ථු. දිස්වා සයං සඛ්‍ය වදාමි අබ්භුතන්ති ඉදං පුබ්බෙ අභූතපුබ්බං අබ්භුතං සඛ්‍යං මිත්තභාවං සයං දිස්වා වදාමි. බ්‍යග්ඝං මිගා යත්ථ ජිනිංසු දාඨිනොති යත්‍ර හි නාම දාඨිනො සූකරමිගා බ්‍යග්ඝං ජිනිංසු, අයමෙව වා පාඨො. සාමග්ගියා දාඨබලෙසු මුච්චරෙති යා සා දාඨබලෙසු සූකරෙසු සාමග්ගී එකජ්ඣාසයතා, තාය තෙසු සාමග්ගියා තෙ දාඨබලා පච්චාමිත්තං ගහෙත්වා අජ්ජ මරණභයා මුත්තාති අත්ථො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ධනුග්ගහතිස්සො වඩ්ඪකීසූකරො අහොසි, රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වඩ්ඪකීසූකරජාතකවණ්ණනා තතියා.

[284] 4. සිරිජාතකවණ්ණනා

යං උස්සුකා සඞ්ඝරන්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සිරිචොරබ්‍රාහ්මණං ආරබ්භ කථෙසි. ඉමස්මිං ජාතකෙ පච්චුප්පන්නවත්ථු හෙට්ඨා ඛදිරඞ්ගාරජාතකෙ (ජා. 1.1.40) විත්ථාරිතමෙව. ඉධාපි පන සා අනාථපිණ්ඩිකස්ස ඝරෙ චතුත්ථෙ ද්වාරකොට්ඨකෙ වසනකා මිච්ඡාදිට්ඨිදෙවතා දණ්ඩකම්මං කරොන්තී චතුපඤ්ඤාසහිරඤ්ඤකොටියො ආහරිත්වා කොට්ඨෙ පූරෙත්වා සෙට්ඨිනා සද්ධිං සහායිකා අහොසි. අථ නං සො ආදාය සත්ථු සන්තිකං නෙසි. සත්ථා තස්සා ධම්මං දෙසෙසි, සා ධම්මං සුත්වා සොතාපන්නා අහොසි. තතො පට්ඨාය සෙට්ඨිනො යසො යථාපොරාණොව ජාතො. අථෙකො සාවත්ථිවාසී සිරිලක්ඛණඤ්ඤූ බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො දුග්ගතො හුත්වා පුන ඉස්සරො ජාතො, යංනූනාහං තං දට්ඨුකාමො විය ගත්වා තස්ස ඝරතො සිරිං ථෙනෙත්වා ආගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සො තස්ස ඝරං ගන්ත්වා තෙන කතසක්කාරසම්මානො සාරණීයකථාය වත්තමානාය ‘‘කිමත්ථං ආගතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘කත්ථ නු ඛො සිරී පතිට්ඨිතා’’ති ඔලොකෙසි. සෙට්ඨිනො ච සබ්බසෙතො ධොතසඞ්ඛපටිභාගො කුක්කුටො සුවණ්ණපඤ්ජරෙ පක්ඛිපිත්වා ඨපිතො අත්ථි, තස්ස චූළාය සිරී පතිට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණො ඔලොකයමානො සිරියා තත්ථ පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා ආහ – ‘‘අහං, මහාසෙට්ඨි, පඤ්චසතෙ මාණවෙ මන්තෙ වාචෙමි, අකාලරවිං එකං කුක්කුටං නිස්සාය තෙ ච මයඤ්ච කිලමාම, අයඤ්ච කිර කුක්කුටො කාලරවී, ඉමස්සත්ථාය ආගතොම්හි, දෙහි මෙ එතං කුක්කුට’’න්ති. ‘‘ගණ්හ, බ්‍රාහ්මණ, දෙමි තෙ කුක්කුට’’න්ති. ‘‘දෙමී’’ති ච වුත්තක්ඛණෙයෙව සිරී තස්ස චූළතො අපගන්ත්වා උස්සීසකෙ ඨපිතෙ මණික්ඛන්ධෙ පතිට්ඨාසි.

බ්‍රාහ්මණො සිරියා මණිම්හි පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා මණිම්පි යාචි. ‘‘මණිම්පි දෙමී’’ති වුත්තක්ඛණෙයෙව සිරී මණිතො අපගන්ත්වා උස්සීසකෙ ඨපිතආරක්ඛයට්ඨියං පතිට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණො සිරියා තත්ථ පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා තම්පි යාචි. ‘‘ගහෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති වුත්තක්ඛණෙයෙව සිරී යට්ඨිතො අපගන්ත්වා පුඤ්ඤලක්ඛණදෙවියා නාම සෙට්ඨිනො අග්ගමහෙසියා සීසෙ පතිට්ඨාසි. සිරිචොරබ්‍රාහ්මණො තත්ථ පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා ‘‘අවිස්සජ්ජියභණ්ඩං එතං, යාචිතුම්පි න සක්කා’’ති චින්තෙත්වා සෙට්ඨිං එතදවොච – ‘‘මහාසෙට්ඨි, අහං තුම්හාකං ගෙහෙ ‘සිරිං ථෙනෙත්වා ගමිස්සාමී’ති ආගච්ඡිං, සිරී පන තෙ කුක්කුටස්ස චූළායං පතිට්ඨිතා අහොසි, තස්මිං මම දින්නෙ තතො අපගන්ත්වා මණිම්හි පතිට්ඨහි, මණිම්හි දින්නෙ ආරක්ඛයට්ඨියං පතිට්ඨහි, ආරක්ඛයට්ඨියා දින්නාය තතො අපගන්ත්වා පුඤ්ඤලක්ඛණදෙවියා සීසෙ පතිට්ඨහි, ‘ඉදං ඛො පන අවිස්සජ්ජියභණ්ඩ’න්ති ඉමම්පි මෙ න ගහිතං, න සක්කා තව සිරිං ථෙනෙතුං, තව සන්තකං තවෙව හොතූ’’ති උට්ඨායාසනා පක්කාමි. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘ඉමං කාරණං සත්ථු කථෙස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො සබ්බං තථාගතස්ස ආරොචෙසි. සත්ථා තං සුත්වා ‘‘න ඛො, ගහපති, ඉදානෙව අඤ්ඤෙසං සිරී අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති, පුබ්බෙපි අප්පපුඤ්ඤෙහි උප්පාදිතසිරී පන පුඤ්ඤවන්තානංයෙව පාදමූලං ගතා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා අගාරං අජ්ඣාවසන්තො මාතාපිතූනං කාලකිරියාය සංවිග්ගො නික්ඛමිත්වා හිමවන්තපදෙසෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච උප්පාදෙත්වා දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදං ගන්ත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො උය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ භික්ඛං චරමානො හත්ථාචරියස්ස ඝරද්වාරං අගමාසි. සො තස්ස ආචාරවිහාරෙ පසන්නො භික්ඛං දත්වා උය්‍යානෙ වසාපෙත්වා නිච්චං පටිජග්ගි. තස්මිං කාලෙ එකො කට්ඨහාරකො අරඤ්ඤතො දාරූනි ආහරන්තො වෙලාය නගරද්වාරං පාපුණිතුං නාසක්ඛි. සායං එකස්මිං දෙවකුලෙ දාරුකලාපං උස්සීසකෙ කත්වා නිපජ්ජි, දෙවකුලෙ විස්සට්ඨා බහූ කුක්කුටා තස්ස අවිදූරෙ එකස්මිං රුක්ඛෙ සයිංසු. තෙසු උපරිසයිතකුක්කුටො පච්චූසකාලෙ වච්චං පාතෙන්තො හෙට්ඨාසයිතකුක්කුටස්ස සරීරෙ පාතෙසි. ‘‘කෙන මෙ සරීරෙ වච්චං පාතිත’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘මයා’’ති ආහ. ‘‘කිංකාරණා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අනුපධාරෙත්වා’’ති වත්වා පුනපි පාතෙසි. තතො උභොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං කුද්ධා ‘‘කිං තෙ බලං, කිං තෙ බල’’න්ති කලහං කරිංසු. අථ හෙට්ඨාසයිතකුක්කුටො ආහ – ‘‘මං මාරෙත්වා අඞ්ගාරෙ පක්කමංසං ඛාදන්තො පාතොව කහාපණසහස්සං ලභතී’’ති. උපරිසයිතකුක්කුටො ආහ – ‘‘අම්භො, මා ත්වං එත්තකෙන ගජ්ජි, මම ථූලමංසං ඛාදන්තො රාජා හොති, බහිමංසං ඛාදන්තො පුරිසො චෙ, සෙනාපතිට්ඨානං, ඉත්ථී චෙ, අග්ගමහෙසිට්ඨානං ලභති. අට්ඨිමංසං පන මෙ ඛාදන්තො ගිහී චෙ, භණ්ඩාගාරිකට්ඨානං, පබ්බජිතො චෙ, රාජකුලූපකභාවං ලභතී’’ති.

කට්ඨහාරකො තෙසං වචනං සුත්වා ‘‘රජ්ජෙ පත්තෙ සහස්සෙන කිච්චං නත්ථී’’ති සණිකං අභිරුහිත්වා උපරිසයිතකුක්කුටං ගහෙත්වා මාරෙත්වා උච්ඡඞ්ගෙ කත්වා ‘‘රාජා භවිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා විවටද්වාරෙනෙව නගරං පවිසිත්වා කුක්කුටං නිත්තචං කත්වා උදරං සොධෙත්වා ‘‘ඉදං කුක්කුටමංසං සාධුකං සම්පාදෙහී’’ති පජාපතියා අදාසි. සා කුක්කුටමංසඤ්ච භත්තඤ්ච සම්පාදෙත්වා ‘‘භුඤ්ජ, සාමී’’ති තස්ස උපනාමෙසි. ‘‘භද්දෙ, එතං මංසං මහානුභාවං, එතං ඛාදිත්වා අහං රාජා භවිස්සාමි, ත්වං අග්ගමහෙසී භවිස්සසි, තං භත්තඤ්ච මංසඤ්ච ආදාය ගඞ්ගාතීරං ගන්ත්වා න්හායිත්වා භුඤ්ජිස්සාමා’’ති භත්තභාජනං තීරෙ ඨපෙත්වා න්හානත්ථාය ඔතරිංසු. තස්මිං ඛණෙ වාතෙන ඛුභිතං උදකං ආගන්ත්වා භත්තභාජනං ආදාය අගමාසි. තං නදීසොතෙන වුය්හමානං හෙට්ඨානදියං හත්ථිං න්හාපෙන්තො එකො හත්ථාචරියො මහාමත්තො දිස්වා උක්ඛිපාපෙත්වා විවරාපෙත්වා ‘‘කිමෙත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘භත්තඤ්චෙව කුක්කුටමංසඤ්ච සාමී’’ති. සො තං පිදහාපෙත්වා ලඤ්ඡාපෙත්වා ‘‘යාව මයං ආගච්ඡාම, තාවිමං භත්තං මා විවරා’’ති භරියාය පෙසෙසි. සොපි ඛො කට්ඨහාරකො මුඛතො පවිට්ඨෙන වාලුකොදකෙන උද්ධුමාතඋදරො පලායි.

අථෙකො තස්ස හත්ථාචරියස්ස කුලූපකො දිබ්බචක්ඛුකතාපසො ‘‘මය්හං උපට්ඨාකො හත්ථිට්ඨානං න විජහති, කදා නු ඛො සම්පත්තිං පාපුණිස්සතී’’ති දිබ්බචක්ඛුනා උපධාරෙන්තො තං පුරිසං දිස්වා තං කාරණං ඤත්වා පුරෙතරං ගන්ත්වා හත්ථාචරියස්ස නිවෙසනෙ නිසීදි. හත්ථාචරියො ආගන්ත්වා තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො තං භත්තභාජනං ආහරාපෙත්වා ‘‘තාපසං මංසොදනෙන පරිවිසථා’’ති ආහ. තාපසො භත්තං ගහෙත්වා මංසෙ දීයමානෙ අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමං මංසං අහං විචාරෙමී’’ති වත්වා ‘‘විචාරෙථ, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ථූලමංසාදීනි එකෙකං කොට්ඨාසං කාරෙත්වා ථූලමංසං හත්ථාචරියස්ස දාපෙසි, බහිමංසං තස්ස භරියාය, අට්ඨිමංසං අත්තනා පරිභුඤ්ජි. සො භත්තකිච්චාවසානෙ ගච්ඡන්තො ‘‘ත්වං ඉතො තතියදිවසෙ රාජා භවිස්සසි, අප්පමත්තො හොහී’’ති වත්වා පක්කාමි. තතියදිවසෙ එකො සාමන්තරාජා ආගන්ත්වා බාරාණසිං පරිවාරෙසි. බාරාණසිරාජා හත්ථාචරියං රාජවෙසං ගාහාපෙත්වා ‘‘හත්ථිං අභිරුහිත්වා යුජ්ඣා’’ති ආණාපෙත්වා සයං අඤ්ඤාතකවෙසෙන සෙනාය විචාරෙන්තො එකෙන මහාවෙගෙන සරෙන විද්ධො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මරි. තස්ස මතභාවං ඤත්වා හත්ථාචරියො බහූ කහාපණෙ නීහරාපෙත්වා ‘‘ධනත්ථිකා පුරතො හුත්වා යුජ්ඣන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙසි. බලකායො මුහුත්තෙනෙව සාමන්තරාජානං ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. අමච්චා රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා ‘‘කං රාජානං කරොමා’’ති මන්තයමානා ‘‘අම්හාකං රාජා ජීවමානො අත්තනො වෙසං හත්ථාචරියස්ස අදාසි, අයමෙව යුද්ධං කත්වා රජ්ජං ගණ්හි, එතස්සෙව රජ්ජං දස්සාමා’’ති තං රජ්ජෙන අභිසිඤ්චිංසු, භරියම්පිස්ස අග්ගමහෙසිං අකංසු. බොධිසත්තො රාජකුලූපකො අහොසි.

සත්ථා අතීතං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

100. ‘‘යං උස්සුකා සඞ්ඝරන්ති, අලක්ඛිකා බහුං ධනං;

සිප්පවන්තො අසිප්පා ච, ලක්ඛිවා තානි භුඤ්ජති.

101. ‘‘සබ්බත්ථ කතපුඤ්ඤස්ස, අතිච්චඤ්ඤෙව පාණිනො;

උප්පජ්ජන්ති බහූ භොගා, අප්පනායතනෙසුපී’’ති.

තත්ථ යං උස්සුකාති යං ධනසඞ්ඝරණෙ උස්සුක්කමාපන්නා ඡන්දජාතා කිච්ඡෙන බහුං ධනං සඞ්ඝරන්ති.‘‘යෙ උස්සුකා’’තිපි පාඨො, යෙ පුරිසා ධනසංහරණෙ උස්සුකා හත්ථිසිප්පාදිවසෙන සිප්පවන්තො අසිප්පා ච අන්තමසො වෙතනෙන කම්මං කත්වා බහුං ධනං සඞ්ඝරන්තීති අත්ථො. ලක්ඛිවා තානි භුඤ්ජතීති තානි ‘‘බහුං ධන’’න්ති වුත්තානි ධනානි පුඤ්ඤවා පුරිසො අත්තනො පුඤ්ඤඵලං පරිභුඤ්ජන්තො කිඤ්චි කම්මං අකත්වාපි පරිභුඤ්ජති.

අතිච්චඤ්ඤෙව පාණිනොති අතිච්ච අඤ්ඤෙ එව පාණිනො. එව-කාරො පුරිමපදෙන යොජෙතබ්බො, සබ්බත්ථෙව කතපුඤ්ඤස්ස අඤ්ඤෙ අකතපුඤ්ඤෙ සත්තෙ අතික්කමිත්වාති අත්ථො. අප්පනායතනෙසුපීති අපි අනායතනෙසුපි අරතනාකරෙසු රතනානි අසුවණ්ණායතනාදීසු සුවණ්ණාදීනි අහත්ථායතනාදීසු හත්ථිආදයොති සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකා බහූ භොගා උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ මුත්තාමණිආදීනං අනාකරෙ උප්පත්තියං දුට්ඨගාමණිඅභයමහාරාජස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං.

සත්ථා පන ඉමා ගාථා වත්වා ‘‘ගහපති, ඉමෙසං සත්තානං පුඤ්ඤසදිසං අඤ්ඤං ආයතනං නාම නත්ථි, පුඤ්ඤවන්තානඤ්හි අනාකරෙසු රතනානි උප්පජ්ජන්තියෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මං දෙසෙසි –

‘‘එස දෙවමනුස්සානං, සබ්බකාමදදො නිධි;

යං යදෙවාභිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භති.

‘‘සුවණ්ණතා සුසරතා, සුසණ්ඨානා සුරූපතා;

ආධිපච්චපරිවාරො, සබ්බමෙතෙන ලබ්භති.

‘‘පදෙසරජ්ජං ඉස්සරියං, චක්කවත්තිසුඛං පියං;

දෙවරජ්ජම්පි දිබ්බෙසු, සබ්බමෙතෙන ලබ්භති.

‘‘මානුස්සිකා ච සම්පත්ති, දෙවලොකෙ ච යා රති;

යා ච නිබ්බානසම්පත්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භති.

‘‘මිත්තසම්පදමාගම්ම, යොනිසොව පයුඤ්ජතො;

විජ්ජාවිමුත්තිවසීභාවො, සබ්බමෙතෙන ලබ්භති.

‘‘පටිසම්භිදා විමොක්ඛා ච, යා ච සාවකපාරමී;

පච්චෙකබොධි බුද්ධභූමි, සබ්බමෙතෙන ලබ්භති.

‘‘එවං මහත්ථිකා එසා, යදිදං පුඤ්ඤසම්පදා;

තස්මා ධීරා පසංසන්ති, පණ්ඩිතා කතපුඤ්ඤත’’න්ති. (ඛු. පා. 8.10-16);

ඉදානි යෙසු අනාථපිණ්ඩිකස්ස සිරී පතිට්ඨිතා, තානි රතනානි දස්සෙතුං ‘‘කුක්කුටො’’තිආදිමාහ.

102. ‘‘කුක්කුටො මණයො දණ්ඩො, ථියො ච පුඤ්ඤලක්ඛණා;

උප්පජ්ජන්ති අපාපස්ස, කතපුඤ්ඤස්ස ජන්තුනො’’ති.

තත්ථ දණ්ඩොති ආරක්ඛයට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං, ථියොති සෙට්ඨිභරියං පුඤ්ඤලක්ඛණදෙවිං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ගාථං වත්වා ච පන ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, කුලූපකතාපසො පන අහමෙව සම්මාසම්බුද්ධො අහොසි’’න්ති.

සිරිජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[285] 5. මණිසූකරජාතකවණ්ණනා

දරියා සත්ත වස්සානීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සුන්දරීමාරණං ආරබ්භ කථෙසි. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතොති වත්ථු උදානෙ (උදා. 38) ආගතමෙව. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – භගවතො කිර භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච පඤ්චන්නං මහානදීනං මහොඝසදිසෙ ලාභසක්කාරෙ උප්පන්නෙ හතලාභසක්කාරා අඤ්ඤතිත්ථියා සූරියුග්ගමනකාලෙ ඛජ්ජොපනකා විය නිප්පභා හුත්වා එකතො සන්නිපතිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘මයං සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය හතලාභසක්කාරා, න කොචි අම්හාකං අත්ථිභාවම්පි ජානාති, කෙන නු ඛො සද්ධිං එකතො හුත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං උප්පාදෙත්වා ලාභසක්කාරමස්ස අන්තරධාපෙය්‍යාමා’’ති. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘සුන්දරියා සද්ධිං එකතො හුත්වා සක්කුණිස්සාමා’’ති.

තෙ එකදිවසං සුන්දරිං තිත්ථියාරාමං පවිසිත්වා වන්දිත්වා ඨිතං නාලපිංසු. සා පුනප්පුනං සල්ලපන්තීපි පටිවචනං අලභිත්වා ‘‘අපි නු, අය්‍යා, තුම්හෙ කෙනචි විහෙඨිතාත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘කිං, භගිනි, සමණං ගොතමං අම්හෙ විහෙඨෙත්වා හතලාභසක්කාරෙ කත්වා විචරන්තං න පස්සසී’’ති. සා එවමාහ – ‘‘මයා එත්ථ කිං කාතුං වට්ටතී’’ති? ත්වං ඛොසි, භගිනි, අභිරූපා සොභග්ගප්පත්තා, සමණස්ස ගොතමස්ස අයසං ආරොපෙත්වා මහාජනං තව කථං ගාහාපෙත්වා හතලාභසක්කාරං කරොහී’’ති? සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා වන්දිත්වා පක්කන්තා. තතො පට්ඨාය මාලාගන්ධවිලෙපනකප්පූරකටුකඵලාදීනි ගහෙත්වා සායං මහාජනස්ස සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා නගරං පවිසනකාලෙ ජෙතවනාභිමුඛී ගච්ඡති. ‘‘කහං ගච්ඡසී’’ති ච පුට්ඨා ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං, අහඤ්හි තෙන සද්ධිං එකගන්ධකුටියං වසාමී’’ති වත්වා අඤ්ඤතරස්මිං තිත්ථියාරාමෙ වසිත්වා පාතොව ජෙතවනමග්ගං ඔතරිත්වා නගරාභිමුඛී ගච්ඡති. ‘‘කිං, සුන්දරි, කහං ගතාසී’’ති ච පුට්ඨා ‘‘සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං එකගන්ධකුටියං වසිත්වා තං කිලෙසරතියා රමාපෙත්වා ආගතාම්හී’’ති වදති.

අථ නං කතිපාහච්චයෙන ධුත්තානං කහාපණෙ දත්වා ‘‘ගච්ඡථ සුන්දරිං මාරෙත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස ගන්ධකුටියා සමීපෙ මාලාකචවරන්තරෙ නික්ඛිපිත්වා එථා’’ති වදිංසු, තෙ තථා අකංසු. තතො තිත්ථියා ‘‘සුන්දරිං න පස්සාමා’’ති කොලාහලං කත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා ‘‘කහං වො ආසඞ්කා’’ති වුත්තා ‘‘ඉමෙසු දිවසෙසු ජෙතවනෙ වසති, තත්‍රස්සා පවත්තිං න ජානාමා’’ති වත්වා ‘‘තෙන හි ගච්ඡථ, නං විචිනථා’’ති රඤ්ඤා අනුඤ්ඤාතා අත්තනො උපට්ඨාකෙ ගහෙත්වා ජෙතවනං ගන්ත්වා විචිනන්තා මාලාකචවරන්තරෙ දිස්වා මඤ්චකං ආරොපෙත්වා නගරං පවෙසෙත්වා ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකා ‘සත්ථාරා කතපාපකම්මං පටිච්ඡාදෙස්සාමා’ති සුන්දරිං මාරෙත්වා මාලාකචවරන්තරෙ නික්ඛිපිංසූ’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං, රාජා ‘‘තෙන හි ගච්ඡථ, නගරං ආහිණ්ඩථා’’ති ආහ. තෙ නගරවීථීසු ‘‘පස්සථ සමණානං සක්‍යපුත්තියානං කම්ම’’න්තිආදීනි විරවිත්වා පුන රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරං අගමංසු.

රාජා සුන්දරියා සරීරං ආමකසුසානෙ අට්ටකං ආරොපෙත්වා රක්ඛාපෙසි. සාවත්ථිවාසිනො ඨපෙත්වා අරියසාවකෙ සෙසා යෙභුය්‍යෙන ‘‘පස්සථ සමණානං සක්‍යපුත්තියානං කම්ම’’න්තිආදීනි වත්වා අන්තොනගරෙ ච බහිනගරෙ ච භික්ඛූ අක්කොසන්තා පරිභාසන්තා විචරන්ති. භික්ඛූ තං පවත්තිං තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘තෙන හි තුම්හෙපි තෙ මනුස්සෙ එවං පටිචොදෙථා’’ති –

‘‘අභූතවාදී නිරයං උපෙති, යො වාපි කත්වා න කරොමි චාහ;

උභොපි තෙ පෙච්ච සමා භවන්ති, නිහීනකම්මා මනුජා පරත්ථා’’ති. (උදා. 38) –

ඉමං ගාථමාහ.

රාජා ‘‘සුන්දරියා අඤ්ඤෙහි මාරිතභාවං ජානාථා’’ති පුරිසෙ පෙසෙසි. තෙපි ඛො ධුත්තා තෙහි කහාපණෙහි සුරං පිවන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කරොන්ති. තත්ථෙකො එවමාහ – ‘‘ත්වං සුන්දරිං එකප්පහාරෙනෙව මාරෙත්වා මාලාකචවරන්තරෙ නික්ඛිපිත්වා තතො ලද්ධකහාපණෙහි සුරං පිවසි, හොතු හොතූ’’ති. රාජපුරිසා තෙ ධුත්තෙ ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. අථ තෙ රාජා ‘‘තුම්හෙහි මාරිතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘කෙහි මාරාපිතා’’ති? ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියෙහි, දෙවා’’ති. රාජා තිත්ථියෙ පක්කොසාපෙත්වා සුන්දරිං උක්ඛිපාපෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ, එවං වදන්තා නගරං ආහිණ්ඩථ ‘අයං සුන්දරී සමණස්ස ගොතමස්ස අවණ්ණං ආරොපෙතුකාමෙහි අම්හෙහි මාරාපිතා, නෙව සමණස්ස ගොතමස්ස, න ගොතමසාවකානං දොසො අත්ථි, අම්හාකංයෙව දොසො’’’ති ආණාපෙසි. තෙ තථා අකංසු. බාලමහාජනො තදා සද්දහි, තිත්ථියාපි පුරිසවධදණ්ඩෙන පලිබුද්ධා. තතො පට්ඨාය බුද්ධානං මහන්තතරො ලාභසක්කාරො අහොසි.

අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, තිත්ථියා ‘බුද්ධානං කාළකභාවං උප්පාදෙස්සාමා’ති සයං කාළකා ජාතා, බුද්ධානං පන මහන්තතරො ලාභසක්කාරො උදපාදී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, සක්කා බුද්ධානං සංකිලෙසං උප්පාදෙතුං, බුද්ධානං සංකිලිට්ඨභාවකරණං නාම ජාතිමණිනො කිලිට්ඨභාවකරණසදිසං, පුබ්බෙ ජාතිමණිං ‘කිලිට්ඨං කරිස්සාමා’ති වායමන්තාපි නාසක්ඛිංසු කිලිට්ඨං කාතු’’න්ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො එකස්මිං ගාමකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො කාමෙසු ආදීනවං දිස්වා නික්ඛමිත්වා හිමවන්තපදෙසෙ තිස්සො පබ්බතරාජියො අතික්කමිත්වා තාපසො හුත්වා පණ්ණසාලායං වසි. තස්සා අවිදූරෙ මණිගුහා අහොසි, තත්ථ තිංසමත්තා සූකරා වසන්ති, ගුහාය අවිදූරෙ එකො සීහො චරති, තස්ස මණිම්හි ඡායා පඤ්ඤායති. සූකරා සීහච්ඡායං දිස්වා භීතා උත්‍රස්තා අප්පමංසලොහිතා අහෙසුං. තෙ ‘‘ඉමස්ස මණිනො විප්පසන්නත්තා අයං ඡායා පඤ්ඤායති, ඉමං මණිං සංකිලිට්ඨං විවණ්ණං කරොමා’’ති චින්තෙත්වා අවිදූරෙ එකං සරං ගන්ත්වා කලලෙ පවට්ටෙත්වා ආගන්ත්වා තං මණිං ඝංසන්ති. සො සූකරලොමෙහි ඝංසියමානො විප්පසන්නතරො අහොසි. සූකරා උපායං අපස්සන්තා ‘‘ඉමස්ස මණිනො විවණ්ණකරණූපායං තාපසං පුච්ඡිස්සාමා’’ති බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතා පුරිමා ද්වෙ ගාථා උදාහරිංසු –

103. ‘‘දරියා සත්ත වස්සානි, තිංසමත්තා වසාමසෙ;

හඤ්ඤාම මණිනො ආභං, ඉති නො මන්තරං අහු.

104. ‘‘යාවතා මණිං ඝංසාම, භිය්‍යො වොදායතෙ මණි;

ඉදඤ්චදානි පුච්ඡාම, කිං කිච්චං ඉධ මඤ්ඤසී’’ති.

තත්ථ දරියාති මණිගුහායං. වසාමසෙති වසාම. හඤ්ඤාමාති හනිස්සාම, මයම්පි විවණ්ණං කරිස්සාම. ඉදඤ්චදානි පුච්ඡාමාති ඉදානි මයං ‘‘කෙන කාරණෙන අයං මණි කිලිස්සමානො වොදායතෙ’’ති ඉදං තං පුච්ඡාම. ‘‘කිං කිච්චං ‘ඉධ මඤ්ඤසී’ති ඉමස්මිං අත්ථෙ ත්වං ඉමං කිච්චං කින්ති මඤ්ඤසී’’ති.

අථ නෙසං ආචික්ඛන්තො බොධිසත්තො තතියං ගාථමාහ –

105. ‘‘අයං මණි වෙළුරියො, අකාචො විමලො සුභො;

නාස්ස සක්කා සිරිං හන්තුං, අපක්කමථ සූකරා’’ති.

තත්ථ අකාචොති අකක්කසො. සුභොති සොභනො. සිරින්ති පභං. අපක්කමථාති ඉමස්ස මණිස්ස පභා නාසෙතුං න සක්කා, තුම්හෙ පන ඉමං මණිගුහං පහාය අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡථාති.

තෙ තස්ස කථං සුත්වා තථා අකංසු. බොධිසත්තො ඣානං උප්පාදෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා තාපසො අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මණිසූකරජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[286] 6. සාලූකජාතකවණ්ණනා

මා සාලූකස්ස පිහයීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථුල්ලකුමාරිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. තං චූළනාරදකස්සපජාතකෙ (ජා. 1.13.40 ආදයො) ආවිභවිස්සති. තං පන භික්ඛුං සත්ථා පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං, භික්ඛු, උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති. ‘‘කො තං උක්කණ්ඨාපෙතී’’ති? ‘‘ථුල්ලකුමාරිකා, භන්තෙ’’ති. සත්ථා ‘‘එසා තෙ භික්ඛු අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං එතිස්සා විවාහත්ථාය ආගතපරිසාය උත්තරිභඞ්ගො අහොසී’’ති වත්වා භික්ඛූහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මහාලොහිතගොණො නාම අහොසි, කනිට්ඨභාතා පනස්ස චූළලොහිතො නාම. උභොපි ගොණා ගාමකෙ එකස්මිං කුලෙ කම්මං කරොන්ති. තස්ස කුලස්ස එකා වයප්පත්තා කුමාරිකා අත්ථි, තං අඤ්ඤකුලං වාරෙසි. අථ නං කුලං ‘‘විවාහකාලෙ උත්තරිභඞ්ගො භවිස්සතී’’ති සාලූකං නාම සූකරං යාගුභත්තෙන පටිජග්ගි, සො හෙට්ඨාමඤ්චෙ සයති. අථෙකදිවසං චූළලොහිතො භාතරං ආහ – ‘‘භාතික, මයං ඉමස්මිං කුලෙ කම්මං කරොම, අම්හෙ නිස්සාය ඉමං කුලං ජීවති, අථ ච පනිමෙ මනුස්සා අම්හාකං තිණපලාලමත්තං දෙන්ති, ඉමං සූකරං යාගුභත්තෙන පොසෙන්ති, හෙට්ඨාමඤ්චෙ සයාපෙන්ති, කිං නාමෙස එතෙසං කරිස්සතී’’ති. මහාලොහිතො ‘‘තාත, මා ත්වං එතස්ස යාගුභත්තං පත්ථය, එතිස්සා කුමාරිකාය විවාහදිවසෙ එතං උත්තරිභඞ්ගං කාතුකාමා එතෙ මංසස්ස ථූලභාවකරණත්ථං පොසෙන්ති, කතිපාහච්චයෙන තං පස්සිස්සසි හෙට්ඨාමඤ්චතො නික්ඛාමෙත්වා වධිත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා ආගන්තුකභත්තං කරියමාන’’න්ති වත්වා පුරිමා ද්වෙ ගාථා සමුට්ඨාපෙසි –

106. ‘‘මා සාලූකස්ස පිහයි, ආතුරන්නානි භුඤ්ජති;

අප්පොස්සුක්කො භුසං ඛාද, එතං දීඝායුලක්ඛණං.

107. ‘‘ඉදානි සො ඉධාගන්ත්වා, අතිථී යුත්තසෙවකො;

අථ දක්ඛසි සාලූකං, සයන්තං මුසලුත්තර’’න්ති.

තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තාත, ත්වං මා සාලූකසූකරභාවං පත්ථයි, අයඤ්හි ආතුරන්නානි මරණභොජනානි භුඤ්ජති, යානි භුඤ්ජිත්වා නචිරස්සෙව මරණං පාපුණිස්සති, ත්වං පන අප්පොස්සුක්කො නිරාලයො හුත්වා අත්තනා ලද්ධං ඉමං පලාලමිස්සකං භුසං ඛාද, එතං දීඝායුභාවස්ස ලක්ඛණං සඤ්ජානනනිමිත්තං. ඉදානි කතිපාහස්සෙව සො වෙවාහිකපුරිසො මහතියා පරිසාය යුත්තො යුත්තසෙවකො ඉධ අතිථි හුත්වා ආගතො භවිස්සති, අථෙතං සාලූකං මුසලසදිසෙන උත්තරොට්ඨෙන සමන්නාගතත්තා මුසලුත්තරං මාරිතං සයන්තං දක්ඛසීති.

තතො කතිපාහස්සෙව වෙවාහිකෙසු ආගතෙසු සාලූකං මාරෙත්වා උත්තරිභඞ්ගමකංසු. උභො ගොණා තං තස්ස විපත්තිං දිස්වා ‘‘අම්හාකං භුසමෙව වර’’න්ති චින්තයිංසු. සත්ථා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා තදත්ථජොතිකං තතියං ගාථමාහ –

108. ‘‘විකන්තං සූකරං දිස්වා, සයන්තං මුසලුත්තරං;

ජරග්ගවා විචින්තෙසුං, වරම්හාකං භුසාමිවා’’ති.

තත්ථ භුසාමිවාති භුසමෙව අම්හාකං වරං උත්තමන්ති අත්ථො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. ‘‘තදා කුමාරිකා එතරහි ථුල්ලකුමාරිකා අහොසි, සාලූකො උක්කණ්ඨිතභික්ඛු, චූළලොහිතො ආනන්දො, මහාලොහිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සාලූකජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[287] 7. ලාභගරහජාතකවණ්ණනා

නානුම්මත්තොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං ආරබ්භ කථෙසි. ථෙරස්ස කිර සද්ධිවිහාරිකො ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘ලාභුප්පත්තිපටිපදං මෙ, භන්තෙ, කථෙථ, කිං කරොන්තො චීවරාදීනං ලාභී හොතී’’ති පුච්ඡි. අථස්ස ථෙරො ‘‘ආවුසො, චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස ලාභසක්කාරො උප්පජ්ජති, අත්තනො අබ්භන්තරෙ හිරොත්තප්පං භින්දිත්වා සාමඤ්ඤං පහාය අනුම්මත්තෙනෙව උම්මත්තෙන විය භවිතබ්බං, පිසුණවාචා වත්තබ්බා, නටසදිසෙන භවිතබ්බං, විකිණ්ණවාචෙන කුතූහලෙන භවිතබ්බ’’න්ති ඉමං ලාභුප්පත්තිපටිපදං කථෙසි. සො තං පටිපදං ගරහිත්වා උට්ඨාය පක්කන්තො. ථෙරො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා තං පවත්තිං ආචික්ඛි. සත්ථා ‘‘නෙසො, සාරිපුත්ත, භික්ඛු ඉදානෙව ලාභං ගරහති, පුබ්බෙපෙස ගරහියෙවා’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො සොළසවස්සිකකාලෙයෙව තිණ්ණං වෙදානං අට්ඨාරසන්නඤ්ච සිප්පානං පරියොසානං පත්වා දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්ච මාණවකසතානි සිප්පං වාචෙසි. තත්‍රෙකො මාණවො සීලාචාරසම්පන්නො එකදිවසං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කථං ඉමෙසං සත්තානං ලාභො උප්පජ්ජතී’’ති ලාභුප්පත්තිපටිපදං පුච්ඡි. ආචරියො ‘‘තාත, ඉමෙසං සත්තානං චතූහි කාරණෙහි ලාභො උප්පජ්ජතී’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

109. ‘‘නානුම්මත්තො නාපිසුණො, නානටො නාකුතූහලො;

මූළ්හෙසු ලභතෙ ලාභං, එසා තෙ අනුසාසනී’’ති.

තත්ථ නානුම්මත්තොති න අනුම්මත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා උම්මත්තකො නාම ඉත්ථිපුරිසදාරිකදාරකෙ දිස්වා තෙසං වත්ථාලඞ්කාරාදීනි විලුම්පති, තතො තතො මච්ඡමංසපූවාදීනි බලක්කාරෙන ගහෙත්වා ඛාදති, එවමෙව යො ගිහිභූතො අජ්ඣත්තබහිද්ධසමුට්ඨානං හිරොත්තප්පං පහාය කුසලාකුසලං අගණෙත්වා නිරයභයං අභායන්තො ලොභාභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො කාමෙසු පමත්තො සන්ධිච්ඡෙදාදීනි සාහසිකකම්මානි කරොති, පබ්බජිතොපි හිරොත්තප්පං පහාය කුසලාකුසලං අගණෙත්වා නිරයභයං අභායන්තො සත්ථාරා පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං මද්දන්තො ලොභෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො චීවරාදිමත්තං නිස්සාය අත්තනො සාමඤ්ඤං විජහිත්වා පමත්තො වෙජ්ජකම්මදූතකම්මාදීනි කරොති, වෙළුදානාදීනි නිස්සාය ජීවිකං කප්පෙති, අයං අනුම්මත්තොපි උම්මත්තසදිසත්තා උම්මත්තො නාම, එවරූපස්ස ඛිප්පං ලාභො උප්පජ්ජති. යො පන එවං අනුම්මත්තො ලජ්ජී කුක්කුච්චකො, එස මූළ්හෙසු අපණ්ඩිතෙසු පුරිසෙසු ලාභං න ලභති, තස්මා ලාභත්ථිකෙන උම්මත්තකෙන විය භවිතබ්බන්ති.

නාපිසුණොති එත්ථාපි යො පිසුණො හොති, ‘‘අසුකෙන ඉදං නාම කත’’න්ති රාජකුලෙ පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති, සො අඤ්ඤෙසං යසං අච්ඡින්දිත්වා අත්තනො ගණ්හාති. රාජානොපි නං ‘‘අයං අම්හෙසු සසස්නෙහො’’ති උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්ති, අමච්චාදයොපිස්ස ‘‘අයං නො රාජකුලෙ පරිභින්දෙය්‍යා’’ති භයෙන දාතබ්බං මඤ්ඤන්ති, එවං එතරහි පිසුණස්ස ලාභො උප්පජ්ජති. යො පන අපිසුණො, සො මූළ්හෙසු ලාභං න ලභතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

නානටොති ලාභං උප්පාදෙන්තෙන නටෙන විය භවිතබ්බං. යථා නටො හිරොත්තප්පං පහාය නච්චගීතවාදිතෙහි කීළං කත්වා ධනං සංහරති, එවමෙව ලාභත්ථිකෙන හිරොත්තප්පං භින්දිත්වා ඉත්ථිපුරිසදාරිකදාරකානං සොණ්ඩසහායෙන විය නානප්පකාරං කෙළිං කරොන්තෙන විචරිතබ්බං. යො එවං අනටො, සො මූළ්හෙසු ලාභං න ලභති.

නාකුතූහලොති කුතූහලො නාම විප්පකිණ්ණවාචො. රාජානො හි අමච්චෙ පුච්ඡන්ති – ‘‘අසුකට්ඨානෙ කිර ‘මනුස්සො මාරිතො, ඝරං විලුත්තං, පරෙසං දාරා පධංසිතා’ති සුය්‍යති, කෙසං නු ඛො ඉදං කම්ම’’න්ති. තත්ථ සෙසෙසු අකථෙන්තෙසුයෙව යො උට්ඨහිත්වා ‘‘අසුකො ච අසුකො ච නාමා’’ති වදති, අයං කුතූහලො නාම. රාජානො තස්ස වචනෙන තෙ පුරිසෙ පරියෙසිත්වා නිසෙධෙත්වා ‘‘ඉමං නිස්සාය නො නගරං නිච්චොරං ජාත’’න්ති තස්ස මහන්තං යසං දෙන්ති, සෙසාපි ජනා ‘‘අයං නො රාජපුරිසෙහි පුට්ඨො සුයුත්තදුයුත්තං කථෙය්‍යා’’ති භයෙන තස්සෙව ධනං දෙන්ති, එවං කුතූහලස්ස ලාභො උප්පජ්ජති. යො පන අකුතූහලො, එස න මූළ්හෙසු ලභති ලාභං. එසා තෙ අනුසාසනීති එසා අම්හාකං සන්තිකා තුය්හං ලාභානුසිට්ඨීති.

අන්තෙවාසිකො ආචරියස්ස කථං සුත්වා ලාභං ගරහන්තො –

110. ‘‘ධිරත්ථු තං යසලාභං, ධනලාභඤ්ච බ්‍රාහ්මණ;

යා වුත්ති විනිපාතෙන, අධම්මචරණෙන වා.

111. ‘‘අපි චෙ පත්තමාදාය, අනගාරො පරිබ්බජෙ;

එසාව ජීවිකා සෙය්‍යො, යා චාධම්මෙන එසනා’’ති. – ගාථාද්වයමාහ;

තත්ථ යා වුත්තීති යා ජීවිතවුත්ති. විනිපාතෙනාති අත්තනො විනිපාතෙන. අධම්මචරණෙනාති අධම්මකිරියාය විසමකිරියාය වධබන්ධනගරහාදීහි අත්තානං විනිපාතෙත්වා අධම්මං චරිත්වා යා වුත්ති, තඤ්ච යසධනලාභඤ්ච සබ්බං ධිරත්ථු නින්දාමි ගරහාමි, න මෙ එතෙනත්ථොති අධිප්පායො. පත්තමාදායාති භික්ඛාභාජනං ගහෙත්වා. අනගාරො පරිබ්බජෙති අගෙහො පබ්බජිතො හුත්වා චරෙය්‍ය, න ච සප්පුරිසො කායදුච්චරිතාදිවසෙන අධම්මචරියං චරෙය්‍ය. කිංකාරණා? එසාව ජීවිකා සෙය්‍යො. යා චාධම්මෙන එසනාති, යා එසා අධම්මෙන ජීවිකපරියෙසනා, තතො එසා පත්තහත්ථස්ස පරකුලෙසු භික්ඛාචරියාව සෙය්‍යො, සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සුන්දරතරොති දස්සෙති.