4. අසදිසවග්ගො

[181] 1. අසදිසජාතකවණ්ණනා

ධනුග්ගහො අසදිසොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මහාභිනික්ඛමනං ආරබ්භ කථෙසි. එකදිවසඤ්හි භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා භගවතො මහානික්ඛමපාරමිං වණ්ණෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඉදානෙව මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො, පුබ්බෙපි සෙතච්ඡත්තං පහාය නික්ඛන්තොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, තස්ස සොත්ථිනා ජාතස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘අසදිසකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. අථස්ස ආධාවිත්වා පරිධාවිත්වා විචරණකාලෙ අඤ්ඤො පුඤ්ඤවා සත්තො දෙවියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, තස්ස සොත්ථිනා ජාතස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘බ්‍රහ්මදත්තකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. තෙසු බොධිසත්තො සොළසවස්සකාලෙ තක්කසිලං ගන්ත්වා දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ තයො වෙදෙ අට්ඨාරස ච සිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා තෙසු ඉස්සාසසිප්පෙ අසදිසො හුත්වා බාරාණසිං පච්චාගමි. රාජා කාලං කරොන්තො ‘‘අසදිසකුමාරස්ස රජ්ජං දත්වා බ්‍රහ්මදත්තස්ස ඔපරජ්ජං දෙථා’’ති වත්වා කාලමකාසි. තස්මිං කාලකතෙ බොධිසත්තො අත්තනො රජ්ජෙ දීයමානෙ ‘‘න මය්හං රජ්ජෙනත්ථො’’ති පටික්ඛිපි, බ්‍රහ්මදත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. බොධිසත්තො ‘‘මය්හං රජ්ජෙන අත්ථො නත්ථී’’ති කිඤ්චිපි න ඉච්ඡි, කනිට්ඨෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ පකතියා වසනාකාරෙනෙව වසි. රාජපාදමූලිකා ‘‘අසදිසකුමාරො රජ්ජං පත්ථෙතී’’ති වත්වා රඤ්ඤො සන්තිකෙ බොධිසත්තං පරිභින්දිංසු. සොපි තෙසං වචනං ගහෙත්වා පරිභින්නචිත්තො ‘‘භාතරං මෙ ගණ්හථා’’ති මනුස්සෙ පයොජෙසි.

අථෙකො බොධිසත්තස්ස අත්ථචරකො තං කාරණං බොධිසත්තස්ස ආරොචෙසි. බොධිසත්තො කනිට්ඨභාතිකස්ස කුජ්ඣිත්වා නගරා නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤං රට්ඨං ගන්ත්වා ‘‘එකො ධනුග්ගහො ආගන්ත්වා රාජද්වාරෙ ඨිතො’’ති රඤ්ඤො ආරොචාපෙසි. රාජා ‘‘කිත්තකං භොගං ඉච්ඡසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘එකසංවච්ඡරෙන සතසහස්ස’’න්ති. ‘‘සාධු ආගච්ඡතූ’’ති. අථ නං ආගන්ත්වා සමීපෙ ඨිතං පුච්ඡි – ‘‘ත්වං ධනග්ගහොසී’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘සාධු මං උපට්ඨහස්සූ’’ති. සො තතො පට්ඨාය රාජානං උපට්ඨහි. තස්ස පරිබ්බයං දීයමානං දිස්වා ‘‘අතිබහුං ලභතී’’ති පොරාණකධනුග්ගහා උජ්ඣායිංසු. අථෙකදිවසං රාජා උය්‍යානං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටසමීපෙ සාණිපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා අම්බරුක්ඛමූලෙ මහාසයනෙ නිපන්නො උද්ධං ඔලොකෙන්තො රුක්ඛග්ගෙ එකං අම්බපිණ්ඩිං දිස්වා ‘‘ඉමං න සක්කා අභිරුහිත්වා ගණ්හිතු’’න්ති ධනුග්ගහෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමං අම්බපිණ්ඩිං සරෙන ඡින්දිත්වා පාතෙතුං සක්ඛිස්සථා’’ති ආහ. න තං, දෙව, අම්හාකං ගරු, දෙවෙන පන නො බහුවාරෙ කම්මං දිට්ඨපුබ්බං, අධුනාගතො ධනුග්ගහො අම්හෙහි බහුතරං ලභති, තං පාතාපෙථාති.

රාජා බොධිසත්තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සක්ඛිස්සසි, තාත, එතං පාතෙතු’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, මහාරාජ, එකං ඔකාසං ලභමානො සක්ඛිස්සාමී’’ති. ‘‘කතරොකාස’’න්ති? ‘‘තුම්හාකං සයනස්ස අන්තොකාස’’න්ති. රාජා සයනං හරාපෙත්වා ඔකාසං කාරෙසි. බොධිසත්තස්ස හත්ථෙ ධනු නත්ථි, නිවාසනන්තරෙ ධනුං සන්නය්හිත්වා විචරති, තස්මා ‘‘සාණිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සාණිං ආහරාපෙත්වා පරික්ඛිපාපෙසි. බොධිසත්තො අන්තොසාණිං පවිසිත්වා උපරිනිවත්ථං සෙතවත්ථං හරිත්වා එකං රත්තපටං නිවාසෙත්වා කච්ඡං බන්ධිත්වා එකං රත්තපටං උදරෙ බන්ධිත්වා පසිබ්බකතො සන්ධියුත්තං ඛග්ගං නීහරිත්වා වාමපස්සෙ සන්නය්හිත්වා සුවණ්ණකඤ්චුකං පටිමුඤ්චිත්වා චාපනාළිං පිට්ඨියං සන්නය්හිත්වා සන්ධියුත්තමෙණ්ඩකමහාධනුං ආදාය පවාළවණ්ණං ජියං ආරොපෙත්වා උණ්හීසං සීසෙ පටිමුඤ්චිත්වා තිඛිණඛුරප්පං නඛෙහි පරිවත්තයමානො සාණිං ද්විධා කත්වා පථවිං ඵාලෙත්වා අලඞ්කතනාගකුමාරො විය නික්ඛමිත්වා සරඛිපනට්ඨානං ගන්ත්වා ඛුරප්පං සන්නය්හිත්වා රාජානං ආහ – ‘‘කිං, මහාරාජ, එතං අම්බපිණ්ඩිං උද්ධං ආරොහනකණ්ඩෙන පාතෙමි, උදාහු අධො ඔරොහනකණ්ඩෙනා’’ති. ‘‘තාත, බහූ මයා ආරොහනකණ්ඩෙන පාතෙන්තා දිට්ඨපුබ්බා, ඔරොහනකණ්ඩෙන පන පාතෙන්තා මයා න දිට්ඨපුබ්බා, ඔරොහනකණ්ඩෙන පාතෙහී’’ති. ‘‘මහාරාජ, ඉදං කණ්ඩං දූරං ආරොහිස්සති, යාව චාතුමහාරාජිකභවනං, තාව ගන්ත්වා සයං ඔරොහිස්සති, යාවස්ස ඔරොහනං, තාව තුම්හෙහි අධිවාසෙතුං වට්ටතී’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

අථ නං පුන ආහ – ‘‘මහාරාජ, ඉදං කණ්ඩං පන ආරොහමානං අම්බපිණ්ඩිවණ්ටං යාවමජ්ඣං කන්තමානං ආරොහිස්සති, ඔරොහමානං කෙසග්ගමත්තම්පි ඉතො වා එත්තො වා අගන්ත්වා උජුඤ්ඤෙව පතිත්වා අම්බපිණ්ඩිං ගහෙත්වා ඔතරිස්සති, පස්ස, මහාරාජා’’ති වෙගං ජනෙත්වා කණ්ඩං ඛිපි. තං කණ්ඩං අම්බපිණ්ඩිවණ්ටං යාවමජ්ඣං කන්තමානං අභිරුහි. බොධිසත්තො ‘‘ඉදානි තං කණ්ඩං යාව චාතුමහාරාජිකභවනං ගතං භවිස්සතී’’ති ඤත්වා පඨමං ඛිත්තකණ්ඩතො අධිකතරං වෙගං ජනෙත්වා අඤ්ඤං කණ්ඩං ඛිපි, තං ගන්ත්වා පුරිමකණ්ඩපුඞ්ඛෙ පහරිත්වා නිවත්තිත්වා සයං තාවතිංසභවනං අභිරුහි. තත්ථ නං දෙවතා අග්ගහෙසුං, නිවත්තනකණ්ඩස්ස වාතඡින්නසද්දො අසනිසද්දො විය අහොසි. මහාජනෙන ‘‘කිං එසො සද්දො’’ති වුත්තෙ බොධිසත්තො ‘‘නිවත්තනකණ්ඩස්ස සද්දො’’ති වත්වා අත්තනො අත්තනො සරීරෙ කණ්ඩස්ස පතනභාවං ඤත්වා භීතතසිතං මහාජනං ‘‘මා භායිත්ථා’’ති සමස්සාසෙත්වා ‘‘කණ්ඩස්ස භූමියං පතිතුං න දස්සාමී’’ති ආහ. කණ්ඩං ඔතරමානං කෙසග්ගමත්තම්පි ඉතො වා එත්තො වා අගන්ත්වා උජුඤ්ඤෙව පතිත්වා අම්බපිණ්ඩිං ඡින්දි. බොධිසත්තො අම්බපිණ්ඩියා ච කණ්ඩස්ස ච භූමියං පතිතුං අදත්වා ආකාසෙයෙව සම්පටිච්ඡන්තො එකෙන හත්ථෙන අම්බපිණ්ඩිං, එකෙන හත්ථෙන කණ්ඩං අග්ගහෙසි. මහාජනො තං අච්ඡරියං දිස්වා ‘‘න නො එවරූපං දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති මහාපුරිසං පසංසති උන්නදති අප්ඵොටෙති අඞ්ගුලියො විධූනති, චෙලුක්ඛෙපසහස්සානි පවත්තෙති. රාජපරිසාය තුට්ඨපහට්ඨාය බොධිසත්තස්ස දින්නධනං කොටිමත්තං අහොසි. රාජාපිස්ස ධනවස්සං වස්සෙන්තො විය බහුං ධනං මහන්තඤ්ච යසං අදාසි.

එවං බොධිසත්තෙ තෙන රඤ්ඤා සක්කතෙ ගරුකතෙ තත්ථ වසන්තෙ ‘‘අසදිසකුමාරො කිර බාරාණසියං නත්ථී’’ති සත්ත රාජානො ආගන්ත්වා බාරාණසිනගරං පරිවාරෙත්වා ‘‘රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති රඤ්ඤො පණ්ණං පෙසෙසුං. රාජා මරණභයභීතො ‘‘කුහිං මෙ භාතා වසතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘එකං සාමන්තරාජානං උපට්ඨහතී’’ති සුත්වා ‘‘මම භාතිකෙ අනාගච්ඡන්තෙ මය්හං ජීවිතං නත්ථි, ගච්ඡථ තස්ස මම වචනෙන පාදෙ වන්දිත්වා ඛමාපෙත්වා ගණ්හිත්වා ආගච්ඡථා’’ති දූතෙ පාහෙසි. තෙ ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො තං රාජානං ආපුච්ඡිත්වා බාරාණසිං පච්චාගන්ත්වා රාජානං ‘‘මා භායී’’ති සමස්සාසෙත්වා කණ්ඩෙ අක්ඛරානි ඡින්දිත්වා ‘‘අහං අසදිසකුමාරො ආගතො, අඤ්ඤං එකකණ්ඩං ඛිපන්තො සබ්බෙසං වො ජීවිතං හරිස්සාමි, ජීවිතෙන අත්ථිකා පලායන්තූ’’ති අට්ටාලකෙ ඨත්වා සත්තන්නං රාජූනං භුඤ්ජන්තානං කඤ්චනපාතිමකුලෙයෙව කණ්ඩං පාතෙසි. තෙ අක්ඛරානි දිස්වා මරණභයභීතා සබ්බෙව පලායිංසු. එවං මහාසත්තො ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං අනුප්පාදෙත්වා සත්ත රාජානො පලාපෙත්වා කනිට්ඨභාතරං අපලොකෙත්වා කාමෙ පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

සත්ථා ‘‘එවං, භික්ඛවෙ, අසදිසකුමාරො සත්ත රාජානො පලාපෙත්වා විජිතසඞ්ගාමො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතො’’ති අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමා ගාථා අවොච –

61. ‘‘ධනුග්ගහො අසදිසො, රාජපුත්තො මහබ්බලො;

දූරෙපාතී අක්ඛණවෙධී, මහාකායප්පදාලනො.

62. ‘‘සබ්බාමිත්තෙ රණං කත්වා, න ච කඤ්චි විහෙඨයි;

භාතරං සොත්ථිං කත්වාන, සංයමං අජ්ඣුපාගමී’’ති.

තත්ථ අසදිසොති න කෙවලං නාමෙනෙව, බලවීරියපඤ්ඤාහිපි අසදිසොව. මහබ්බලොති කායබලෙනපි පඤ්ඤාබලෙනපි මහබ්බලො. දූරෙපාතීති යාව චාතුමහාරාජිකභවනා තාවතිංසභවනා ච කණ්ඩං පෙසෙතුං සමත්ථතාය දූරෙපාතී. අක්ඛණවෙධීති අවිරාධිතවෙධී. අථ වා අක්ඛණා වුච්චති විජ්ජු, යාව එකා විජ්ජු නිච්ඡරති, තාව තෙනොභාසෙන සත්තට්ඨ වාරෙ කණ්ඩානි ගහෙත්වා විජ්ඣතීති අක්ඛණවෙධී. මහාකායප්පදාලනොති මහන්තෙ කායෙ පදාලෙති. චම්මකායො, දාරුකායො, ලොහකායො, අයොකායො, වාලිකකායො, උදකකායො, ඵලකකායොති ඉමෙ සත්ත මහාකායා නාම. තත්ථ අඤ්ඤො චම්මකායපදාලනො මහිංසචම්මං විනිවිජ්ඣති, සො පන සතම්පි මහිංසචම්මානං විනිවිජ්ඣතියෙව. අඤ්ඤො අට්ඨඞ්ගුලබහලං උදුම්බරපදරං, චතුරඞ්ගුලබහලං අසනපදරං විනිවිජ්ඣති, සො පන ඵලකසතම්පි එකතො බද්ධං විනිවිජ්ඣති, තථා ද්වඞ්ගුලබහලං තම්බලොහපට්ටං, අඞ්ගුලබහලං අයපට්ටං. වාලිකසකටස්ස බදරසකටස්ස පලාලසකටස්ස වා පච්ඡාභාගෙන කණ්ඩං පවෙසෙත්වා පුරෙභාගෙන අතිපාතෙති, පකතියා උදකෙ චතුඋසභට්ඨානං කණ්ඩං පෙසෙති, ථලෙ අට්ඨඋසභන්ති එවං ඉමෙසං සත්තන්නං මහාකායානං පදාලනතො මහාකායප්පදාලනො. සබ්බාමිත්තෙති සබ්බෙ අමිත්තෙ. රණං කත්වාති යුද්ධං කත්වා පලාපෙසීති අත්ථො. න ච කඤ්චි විහෙඨයීති එකම්පි න විහෙඨෙසි. අවිහෙඨයන්තොයෙව පන තෙහි සද්ධිං කණ්ඩපෙසනෙනෙව රණං කත්වා. සංයමං අජ්ඣුපාගමීති සීලසංයමං පබ්බජ්ජං උපගතො.

එවං සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කනිට්ඨභාතා ආනන්දො අහොසි, අසදිසකුමාරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අසදිසජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[182] 2. සඞ්ගාමාවචරජාතකවණ්ණනා

සඞ්ගාමාවචරො සූරොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො නන්දත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. සත්ථරි හි පඨමගමනෙන කපිලපුරං ගන්ත්වා කනිට්ඨභාතිකං නන්දරාජකුමාරං පබ්බාජෙත්වා කපිලපුරා නික්ඛම්ම අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං ගන්ත්වා විහරන්තෙ ආයස්මා නන්දො භගවතො පත්තං ආදාය තථාගතෙන සද්ධිං ගෙහා නික්ඛමනකාලෙ ‘‘නන්දකුමාරො කිර සත්ථාරා සද්ධිං ගච්ඡතී’’ති සුත්වා අඩ්ඪුල්ලිඛිතෙහි කෙසෙහි වාතපානන්තරෙන ඔලොකෙත්වා ‘‘තුවටං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ඉදං ජනපදකල්‍යාණියා වුත්තවචනං අනුස්සරන්තො උක්කණ්ඨිතො අනභිරතො උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතො ධමනිසන්ථතගත්තො අහොසි. සත්ථා තස්ස තං පවත්තිං ඤත්වා ‘‘යංනූනාහං නන්දං අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා තස්ස වසනපරිවෙණං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො ‘‘කච්චි, නන්ද, ඉමස්මිං සාසනෙ අභිරමසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘භන්තෙ, ජනපදකල්‍යාණියා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා නාභිරමාමී’’ති. ‘‘හිමවන්තචාරිකං ගතපුබ්බොසි නන්දා’’ති? ‘‘න ගතපුබ්බො, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි ගච්ඡාමා’’ති. ‘‘නත්ථි මෙ, භන්තෙ, ඉද්ධි, කතාහං ගමිස්සාමී’’ති. සත්ථා ‘‘අහං තං, නන්ද, මම ඉද්ධිබලෙන නෙස්සාමී’’ති ථෙරං හත්ථෙ ගහෙත්වා ආකාසං පක්ඛන්දන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකස්මිං ඣාමඛෙත්තෙ ඣාමඛාණුකෙ නිසින්නං ඡින්නකණ්ණනාසනඞ්ගුට්ඨං ඣාමලොමං ඡින්නඡවිං චම්මමත්තං ලොහිතපලිගුණ්ඨිතං එකං පලුට්ඨමක්කටිං දස්සෙසි – ‘‘පස්සසි, නන්ද, එතං මක්කටි’’න්ති. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘සුට්ඨු පච්චක්ඛං කරොහී’’ති.

අථ නං ගහෙත්වා සට්ඨියොජනිකං මනොසිලාතලං, අනොතත්තදහාදයො සත්ත මහාසරෙ, පඤ්ච මහානදියො, සුවණ්ණපබ්බතරජතපබ්බතමණිපබ්බතපටිමණ්ඩිතං අනෙකසතරාමණෙය්‍යකං හිමවන්තපබ්බතඤ්ච දස්සෙත්වා ‘‘තාවතිංසභවනං තෙ, නන්ද, දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘න, දිට්ඨපුබ්බං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘එහි, නන්ද, තාවතිංසභවනං තෙ දස්සයිස්සාමී’’ති තත්ථ නෙත්වා පණ්ඩුකම්බලසිලාසනෙ නිසීදි. සක්කො දෙවරාජා ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවසඞ්ඝෙන සද්ධිං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අඩ්ඪතියකොටිසඞ්ඛා තස්ස පරිචාරිකා පඤ්චසතා කකුටපාදා දෙවච්ඡරායොපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. සත්ථා ආයස්මන්තං නන්දං තා පඤ්චසතා අච්ඡරා කිලෙසවසෙන පුනප්පුනං ඔලොකාපෙසි. ‘‘පස්සසි, නන්ද, ඉමා කකුටපාදිනියො අච්ඡරායො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං නු ඛො එතා සොභන්ති, උදාහු ජනපදකල්‍යාණී’’ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, ජනපදකල්‍යාණිං උපනිධාය සා පලුට්ඨමක්කටී, එවමෙව ඉමා උපනිධාය ජනපදකල්‍යාණී’’ති. ‘‘ඉදානි කිං කරිස්සසි නන්දා’’ති? ‘‘කිං කම්මං කත්වා, භන්තෙ, ඉමා අච්ඡරා ලභන්තී’’ති? ‘‘සමණධම්මං කත්වා’’ති. ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, ඉමාසං පටිලාභත්ථාය භගවා පාටිභොගො හොති, අහං සමණධම්මං කරිස්සාමී’’ති. ‘‘කරොහි, නන්ද, අහං තෙ පාටිභොගො’’ති. එවං ථෙරො දෙවසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ තථාගතං පාටිභොගං ගහෙත්වා ‘‘මා, භන්තෙ, අතිපපඤ්චං කරොථ, එථ ගච්ඡාම, අහං සමණධම්මං කරිස්සාමී’’ති ආහ. සත්ථා තං ආදාය ජෙතවනමෙව පච්චාගමි. ථෙරො සමණධම්මං කාතුං ආරභි.

සත්ථා ධම්මසෙනාපතිං ආමන්තෙත්වා ‘‘සාරිපුත්ත, මය්හං කනිට්ඨභාතා නන්දො තාවතිංසදෙවලොකෙ දෙවසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ දෙවච්ඡරානං කාරණා මං පාටිභොගං අග්ගහෙසී’’ති තස්ස ආචික්ඛි. එතෙනුපායෙන මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්ස අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ධම්මභණ්ඩාගාරිකආනන්දත්ථෙරස්සාති අසීතියා මහාසාවකානං යෙභුය්‍යෙන ච සෙසභික්ඛූනං ආචික්ඛි. ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරො නන්දත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං, ආවුසො නන්ද, තාවතිංසදෙවලොකෙ දෙවසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ ‘දෙවච්ඡරා ලභන්තො සමණධම්මං කරිස්සාමී’ති දසබලං පාටිභොගං ගණ්හී’’ති වත්වා ‘‘නනු එවං සන්තෙ තව බ්‍රහ්මචරියවාසො මාතුගාමසන්නිස්සිතො කිලෙසසන්නිස්සිතො, තස්ස තෙ ඉත්ථීනං අත්ථාය සමණධම්මං කරොන්තස්ස භතියා කම්මං කරොන්තෙන කම්මකාරකෙන සද්ධිං කිං නානාකරණ’’න්ති ථෙරං ලජ්ජාපෙසි නිත්තෙජං අකාසි. එතෙනුපායෙන සබ්බෙපි අසීතිමහාසාවකා අවසෙසභික්ඛූ ච තං ආයස්මන්තං නන්දං ලජ්ජාපයිංසු.

සො ‘‘අයුත්තං වත මෙ කත’’න්ති හිරියා ච ඔත්තප්පෙන ච වීරියං දළ්හං පග්ගණ්හිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, භගවතො පටිස්සවං මුඤ්චාමී’’ති ආහ. සත්ථාපි ‘‘යදා ත්වං, නන්ද, අරහත්තං පත්තො, තදායෙවාහං පටිස්සවා මුත්තො’’ති ආහ. එතමත්ථං විදිත්වා ධම්මසභායං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘යාව ඔවාදක්ඛමො චායං, ආවුසො, නන්දත්ථෙරො එකොවාදෙනෙව හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨපෙත්වා සමණධම්මං කත්වා අරහත්තං පත්තො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි නන්දො ඔවාදක්ඛමොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හත්ථාචරියකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො හත්ථාචරියසිප්පෙ නිප්ඵත්තිං පත්තො එකං බාරාණසිරඤ්ඤො සපත්තරාජානං උපට්ඨාසි. සො තස්ස මඞ්ගලහත්ථිං සුසික්ඛිතං කත්වා සික්ඛාපෙසි. සො රාජා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’’ති බොධිසත්තං ගහෙත්වා මඞ්ගලහත්ථිං ආරුය්හ මහතියා සෙනාය බාරාණසිං ගන්ත්වා පරිවාරෙත්වා ‘‘රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති රඤ්ඤො පණ්ණං පෙසෙසි. බ්‍රහ්මදත්තො ‘‘යුද්ධං දස්සාමී’’ති පාකාරද්වාරට්ටාලකගොපුරෙසු බලකායං ආරොපෙත්වා යුද්ධං අදාසි. සපත්තරාජා මඞ්ගලහත්ථිං වම්මෙන ඡාදෙත්වා සයම්පි වම්මං පටිමුඤ්චිත්වා හත්තික්ඛන්ධවරගතො තිඛිණං අඞ්කුසං ආදාය ‘‘නගරං භින්දිත්වා පච්චාමිත්තං ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා රජ්ජං හත්ථගතං කරිස්සාමී’’ති හත්ථිං නගරාභිමුඛං පෙසෙසි. සො උණ්හකලලානි චෙව යන්තපාසාණෙ ච නානප්පකාරානි ච පහරණානි විස්සජ්ජෙන්තෙ දිස්වා මරණභයභීතො උපසඞ්කමිතුං අසක්කොන්තො පටික්කමි. අථ නං හත්ථාචරියො උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තාත, ත්වං සූරො සඞ්ගාමාවචරො, එවරූපෙ ඨානෙ පටික්කමනං නාම තුය්හං නානුච්ඡවික’’න්ති වත්වා හත්ථිං ඔවදන්තො ඉමා ගාථා අවොච –

63. ‘‘සඞ්ගාමාවචරො සූරො, බලවා ඉති විස්සුතො;

කිං නු තොරණමාසජ්ජ, පටික්කමසි කුඤ්ජර.

64. ‘‘ඔමද්ද ඛිප්පං පලිඝං, එසිකානි ච අබ්බහ;

තොරණානි ච මද්දිත්වා, ඛිප්පං පවිස කුඤ්ජරා’’ති.

තත්ථ ඉති විස්සුතොති, තාත, ත්වං පවත්තසම්පහාරං සඞ්ගාමං මද්දිත්වා අවචරණතො සඞ්ගාමාවචරො, ථිරහදයතාය සූරො, ථාමසම්පත්තියා බලවාති එවං විස්සුතො පඤ්ඤාතො පාකටො. තොරණමාසජ්ජාති නගරද්වාරසඞ්ඛාතං තොරණං පත්වා. පටික්කමසීති කිං නු ඛො ඔසක්කසි, කෙන කාරණෙන නිවත්තසීති වදති. ඔමද්දාති අවමද්ද අධො පාතය. එසිකානි ච අබ්බහාති නගරද්වාරෙ සොළසරතනං අට්ඨරතනං භූමියං පවෙසෙත්වා නිච්චලං කත්වා නිඛාතා එසිකත්ථම්භා හොන්ති, තෙ ඛිප්පං උද්ධර ලුඤ්චාහීති ආණාපෙති. තොරණානි ච මද්දිත්වාති නගරද්වාරස්ස පිට්ඨසඞ්ඝාටෙ මද්දිත්වා. ඛිප්පං පවිසාති සීඝං නගරං පවිස. කුඤ්ජරාති නාගං ආලපති.

තං සුත්වා නාගො බොධිසත්තස්ස එකොවාදෙනෙව නිවත්තිත්වා එසිකත්ථම්භෙ සොණ්ඩාය පලිවෙඨෙත්වා අහිච්ඡත්තකානි විය ලුඤ්චිත්වා තොරණං මද්දිත්වා පලිඝං ඔතාරෙත්වා නගරද්වාරං භින්දිත්වා නගරං පවිසිත්වා රජ්ජං ගහෙත්වා අදාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා හත්ථී නන්දො අහොසි, රාජා ආනන්දො, හත්ථාචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සඞ්ගාමාවචරජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[183] 3. වාලොදකජාතකවණ්ණනා

වාලොදකං අප්පරසං නිහීනන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පඤ්චසතෙ විඝාසාදෙ ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර පඤ්චසතා උපාසකා ඝරාවාසපලිබොධං පුත්තදාරස්ස නිය්‍යාදෙත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තා එකතොව විචරන්ති. තෙසු කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො, එකොපි පුථුජ්ජනො නාම නත්ථි, සත්ථාරං නිමන්තෙන්තාපි තෙ උපාසකෙ අන්තොකරිත්වාව නිමන්තෙන්ති. තෙසං පන දන්තකට්ඨමුඛොදකවත්ථගන්ධමාලදායකා පඤ්චසතා චූළුපට්ඨාකා විඝාසාදා හුත්වා වසන්ති. තෙ භුත්තපාතරාසා නිද්දායිත්වා උට්ඨාය අචිරවතිං ගන්ත්වා නදීතීරෙ උන්නදන්තා මල්ලයුද්ධං යුජ්ඣන්ති. තෙ පන පඤ්චසතා උපාසකා අප්පසද්දා අප්පනිග්ඝොසා පටිසල්ලානමනුයුඤ්ජන්ති. සත්ථා තෙසං විඝාසාදානං උච්චාසද්දං සුත්වා ‘‘කිං එසො, ආනන්ද, සද්දො’’ති ථෙරං පුච්ඡිත්වා ‘‘විඝාසාදසද්දො, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න ඛො, ආනන්ද, ඉමෙ විඝාසාදා ඉදානෙව විඝාසං ඛාදිත්වා උන්නදන්ති, පුබ්බෙපි උන්නදන්තියෙව, ඉමෙපි උපාසකා න ඉදානෙව සන්නිසින්නා, පුබ්බෙපි සන්නිසින්නායෙවා’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අමච්චකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො රඤ්ඤො අත්ථධම්මානුසාසකො අහොසි. අථෙකස්මිං කාලෙ සො රාජා ‘‘පච්චන්තො කුපිතො’’ති සුත්වා පඤ්චසතෙ සින්ධවෙ කප්පාපෙත්වා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය ගන්ත්වා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා බාරාණසිමෙව පච්චාගන්ත්වා ‘‘සින්ධවා කිලන්තා අල්ලරසමෙව නෙසං මුද්දිකපානං දෙථා’’ති ආණාපෙසි. සින්ධවා ගන්ධපානං පිවිත්වා අස්සසාලං ගන්ත්වා අත්තනො අත්තනො ඨානෙසු අට්ඨංසු. තෙසං පන දින්නාවසිට්ඨකං අප්පරසං බහුකසටං අහොසි. මනුස්සා ‘‘ඉදං කිං කරොමා’’ති රාජානං පුච්ඡිංසු. රාජා උදකෙන මද්දිත්වා මකචිපිලොතිකාහි පරිස්සාවෙත්වා ‘‘යෙ ගද්‍රභා සින්ධවානං නිවාපං පහිංසු, තෙසං දාපෙථා’’ති දාපෙසි. ගද්‍රභා කසටඋදකං පිවිත්වා මත්තා හුත්වා විරවන්තා රාජඞ්ගණෙ විචරිංසු. රාජා මහාවාතපානං විවරිත්වා රාජඞ්ගණං ඔලොකයමානො සමීපෙ ඨිතං බොධිසත්තං ආමන්තෙත්වා ‘‘පස්ස, ඉමෙ ගද්‍රභා කසටොදකං පිවිත්වා මත්තා හුත්වා විරවන්තා උප්පතන්තා විචරන්ති, සින්ධවකුලෙ ජාතසින්ධවා පන ගන්ධපානං පිවිත්වා නිස්සද්දා සන්නිසින්නා න උප්පිලවන්ති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

65. ‘‘වාලොදකං අප්පරසං නිහීනං, පිත්වා මදො ජායති ගද්‍රභානං;

ඉමඤ්ච පිත්වාන රසං පණීතං, මදො න සඤ්ජායති සින්ධවාන’’න්ති.

තත්ථ වාලොදකන්ති මකචිවාලෙහි පරිස්සාවිතඋදකං. ‘‘වාලුදක’’න්තිපි පාඨො. නිහීනන්ති නිහීනරසභාවෙන නිහීනං. න සඤ්ජායතීති සින්ධවානං මදො න ජායති, කිං නු ඛො කාරණන්ති පුච්ඡි.

අථස්ස කාරණං ආචික්ඛන්තො බොධිසත්තො දුතියං ගාථමාහ –

66. ‘‘අප්පං පිවිත්වාන නිහීනජච්චො, සො මජ්ජතී තෙන ජනින්ද පුට්ඨො;

ධොරය්හසීලී ච කුලම්හි ජාතො, න මජ්ජතී අග්ගරසං පිවිත්වා’’ති.

තත්ථ තෙන ජනින්ද පුට්ඨොති ජනින්ද උත්තමරාජ යො නිහීනජච්චො, තෙන නිහීනජච්චභාවෙන පුට්ඨො මජ්ජති පමජ්ජති. ධොරය්හසීලීති ධොරය්හසීලො ධුරවහනකආචාරෙන සම්පන්නො ජාතිසින්ධවො. අග්ගරසන්ති සබ්බපඨමං ගහිතං මුද්දිකරසං පිවිත්වාපි න මජ්ජති.

රාජා බොධිසත්තස්ස වචනං සුත්වා ගද්‍රභෙ රාජඞ්ගණා නීහරාපෙත්වා තස්සෙව ඔවාදෙ ඨිතො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පඤ්චසතා ගද්‍රභා ඉමෙ විඝාසාදා අහෙසුං, පඤ්චසතා සින්ධවා ඉමෙ උපාසකා, රාජා ආනන්දො, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වාලොදකජාතකවණ්ණනා තතියා.

[184] 4. ගිරිදත්තජාතකවණ්ණනා

දූසිතො ගිරිදත්තෙනාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො එකං විපක්ඛසෙවිං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා මහිළාමුඛජාතකෙ (ජා. 1.1.26) කථිතමෙව. සත්ථා පන ‘‘න, භික්ඛවෙ, අයං භික්ඛු ඉදානෙව විපක්ඛං සෙවති, පුබ්බෙපෙස විපක්ඛසෙවකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං සාමරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො අමච්චකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තස්ස අත්ථධම්මානුසාසකො අහොසි. රඤ්ඤො පන පණ්ඩවො නාම මඞ්ගලස්සො, තස්ස ගිරිදත්තො නාම අස්සබන්ධො, සො ඛඤ්ජො අහොසි. අස්සො මුඛරජ්ජුකෙ ගහෙත්වා තං පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මං එස සික්ඛාපෙතී’’ති සඤ්ඤාය තස්ස අනුසික්ඛන්තො ඛඤ්ජො අහොසි. තස්ස අස්සස්ස ඛඤ්ජභාවං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං, රාජා වෙජ්ජෙ පෙසෙසි. තෙ ගන්ත්වා අස්සස්ස සරීරෙ රොගං අපස්සන්තා ‘‘රොගමස්ස න පස්සාමා’’ති රඤ්ඤො කථයිංසු. රාජා බොධිසත්තං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ වයස්ස, එත්ථ කාරණං ජානාහී’’ති. සො ගන්ත්වා ඛඤ්ජඅස්සබන්ධසංසග්ගෙන තස්ස ඛඤ්ජභූතභාවං ඤත්වා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘සංසග්ගදොසෙන නාම එවං හොතී’’ති දස්සෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –-

67. ‘‘දූසිතො ගිරිදත්තෙන, හයො සාමස්ස පණ්ඩවො;

පොරාණං පකතිං හිත්වා, තස්සෙවානුවිධිය්‍යතී’’ති.

තත්ථ හයො සාමස්සාති සාමස්ස රඤ්ඤො මඞ්ගලස්සො. පොරාණං පකතිං හිත්වාති අත්තනො පොරාණපකතිං සිඞ්ගාරභාවං පහාය. අනුවිධිය්‍යතීති අනුසික්ඛති.

අථ නං රාජා ‘‘ඉදානි වයස්ස කිං කත්තබ්බ’’න්ති පුච්ඡි. බොධිසත්තො ‘‘සුන්දරං අස්සබන්ධං ලභිත්වා යථා පොරාණො භවිස්සතී’’ති වත්වා දුතියං ගාථමාහ –

68. ‘‘සචෙ ච තනුජො පොසො, සිඛරාකාරකප්පිතො;

ආනනෙ නං ගහෙත්වාන, මණ්ඩලෙ පරිවත්තයෙ;

ඛිප්පමෙව පහන්ත්වාන, තස්සෙවානුවිධිය්‍යතී’’ති.

තත්ථ තනුජොති තස්ස අනුජො. අනුරූපං ජාතො හි අනුජො, තස්ස අනුජො තනුජො. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ හි, මහාරාජ, තස්ස සිඞ්ගාරස්ස ආචාරසම්පන්නස්ස අස්සස්ස අනුරූපං ජාතො සිඞ්ගාරො ආචාරසම්පන්නො පොසො. සිඛරාකාරකප්පිතොති සිඛරෙන සුන්දරෙන ආකාරෙන කප්පිතකෙසමස්සු තං අස්සං ආනනෙ ගහෙත්වා අස්සමණ්ඩලෙ පරිවත්තෙය්‍ය, ඛිප්පමෙවෙස තං ඛඤ්ජභාවං පහාය ‘‘අයං සිඞ්ගාරො ආචාරසම්පන්නො අස්සගොපකො මං සික්ඛාපෙතී’’ති සඤ්ඤාය ඛිප්පමෙව තස්ස අනුවිධිය්‍යති අනුසික්ඛිස්සති, පකතිභාවෙයෙව ඨස්සතීති අත්ථො. රාජා තථා කාරෙසි, අස්සො පකතිභාවෙ පතිට්ඨාසි. රාජා ‘‘තිරච්ඡානානම්පි නාම ආසයං ජානිස්සතී’’ති තුට්ඨචිත්තො බොධිසත්තස්ස මහන්තං යසං අදාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ගිරිදත්තො දෙවදත්තො අහොසි, අස්සො විපක්ඛසෙවකො භික්ඛු, රාජා ආනන්දො, අමච්චපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ගිරිදත්තජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[185] 5. අනභිරතිජාතකවණ්ණනා

යථොදකෙ ආවිලෙ අප්පසන්නෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං බ්‍රාහ්මණකුමාරං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර එකො බ්‍රාහ්මණකුමාරො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ බහූ ඛත්තියකුමාරෙ ච බ්‍රාහ්මණකුමාරෙ ච මන්තෙ වාචෙසි. සො අපරභාගෙ ඝරාවාසං සණ්ඨපෙත්වා වත්ථාලඞ්කාරදාසදාසිඛෙත්තවත්ථුගොමහිංසපුත්තදාරාදීනං අත්ථාය චින්තයමානො රාගදොසමොහවසිකො හුත්වා ආවිලචිත්තො අහොසි, මන්තෙ පටිපාටියා පරිවත්තෙතුං නාසක්ඛි, ඉතො චිතො ච මන්තා න පටිභංසු. සො එකදිවසං බහුං ගන්ධමාලාදිං ගහෙත්වා ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කිං, මාණව, මන්තෙ වාචෙසි, පගුණා තෙ මන්තා’’ති පුච්ඡි. ‘‘පුබ්බෙ මෙ, භන්තෙ, මන්තා පගුණා අහෙසුං, ඝරාවාසස්ස පන ගහිතකාලතො පට්ඨාය චිත්තං මෙ ආවිලං ජාතං, තෙන මෙ මන්තා න පගුණා’’ති. අථ නං සත්ථා ‘‘න ඛො, මාණව, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි තෙ චිත්තස්ස අනාවිලකාලෙ තව මන්තා පගුණා අහෙසුං, රාගාදීහි පන ආවිලකාලෙ තව මන්තා න පටිභංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං මන්තෙ උග්ගණ්හිත්වා දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා බාරාණසියං බහූ ඛත්තියකුමාරෙ ච බ්‍රාහ්මණකුමාරෙ ච මන්තෙ වාචෙසි. තස්ස සන්තිකෙ එකො බ්‍රාහ්මණමාණවො තයො වෙදෙ පගුණෙ අකාසි, එකපදෙපි නික්කඞ්ඛො පිට්ඨිආචරියො හුත්වා මන්තෙ වාචෙසි. සො අපරෙන සමයෙන ඝරාවාසං ගහෙත්වා ඝරාවාසචින්තාය ආවිලචිත්තො මන්තෙ පරිවත්තෙතුං නාසක්ඛි. අථ නං ආචරියො අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘කිං, මාණව, පගුණා තෙ මන්තා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඝරාවාසගහිතකාලතො පට්ඨාය මෙ චිත්තං ආවිලං ජාතං, මන්තෙ පරිවත්තෙතුං න සක්කොමී’’ති වුත්තෙ ‘‘තාත, ආවිලෙ චිත්තම්හි පගුණාපි මන්තා න පටිභන්ති, අනාවිලෙ පන චිත්තෙ අප්පටිභාණං නාම නත්ථී’’ති වත්වා ඉමා ගාථා ආහ –

69. ‘‘යථොදකෙ ආවිලෙ අප්පසන්නෙ, න පස්සති සිප්පිකසම්බුකඤ්ච;

සක්ඛරං වාලුකං මච්ඡගුම්බං, එවං ආවිලම්හි චිත්තෙ;

න සො පස්සති අත්තදත්ථං පරත්ථං.

70. ‘‘යථොදකෙ අච්ඡෙ විප්පසන්නෙ, සො පස්සති සිප්පිකසම්බුකඤ්ච;

සක්ඛරං වාලුකං මච්ඡගුම්බං, එවං අනාවිලම්හි චිත්තෙ;

සො පස්සති අත්ථදත්ථං පරත්ථ’’න්ති.

තත්ථ ආවිලෙති කද්දමාලුළිතෙ. අප්පසන්නෙති තායෙව ආවිලතාය අවිප්පසන්නෙ. සිප්පිකසම්බුකඤ්චාති සිප්පිකඤ්ච සම්බුකඤ්ච. මච්ඡගුම්බන්ති මච්ඡඝටං. එවං ආවිලම්හීති එවමෙව රාගාදීහි ආවිලෙ චිත්තෙ. අත්තදත්ථං පරත්ථන්ති නෙව අත්තදත්ථං න පරත්ථං පස්සතීති අත්ථො. සො පස්සතීති එවමෙව අනාවිලෙ චිත්තෙ සො පුරිසො අත්තදත්ථං පරත්ථඤ්ච පස්සතීති.

සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණකුමාරො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. ‘‘තදා මාණවො අයමෙව මාණවො අහොසි, ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අනභිරතිජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[186] 6. දධිවාහනජාතකවණ්ණනා

වණ්ණගන්ධරසූපෙතොති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො විපක්ඛසෙවිං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා කථිතමෙව. සත්ථා පන ‘‘භික්ඛවෙ, අසාධුසන්නිවාසො නාම පාපො අනත්ථකරො, තත්ථ මනුස්සභූතානං තාව පාපසන්නිවාසස්ස අනත්ථකරතාය කිං වත්තබ්බං, පුබ්බෙ පන අසාතෙන අමධුරෙන නිම්බරුක්ඛෙන සද්ධිං සන්නිවාසමාගම්ම මධුරරසො දිබ්බරසපටිභාගො අචෙතනො අම්බරුක්ඛොපි අමධුරො තිත්තකො ජාතො’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ කාසිරට්ඨෙ චත්තාරො භාතරො බ්‍රාහ්මණා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තපදෙසෙ පටිපාටියා පණ්ණසාලා කත්වා වාසං කප්පෙසුං. තෙසං ජෙට්ඨකභාතා කාලං කත්වා සක්කත්තං පාපුණි. සො තං කාරණං ඤත්වා අන්තරන්තරා සත්තට්ඨදිවසච්චයෙන තෙසං උපට්ඨානං ගච්ඡන්තො එකදිවසං ජෙට්ඨකතාපසං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා – ‘‘භන්තෙ, කෙන තෙ අත්ථො’’ති පුච්ඡි. පණ්ඩුරොගො තාපසො ‘‘අග්ගිනා මෙ අත්ථො’’ති ආහ. සො තං සුත්වා තස්ස වාසිඵරසුකං අදාසි. වාසිඵරසුකො නාම දණ්ඩෙ පවෙසනවසෙන වාසිපි හොති ඵරසුපි. තාපසො ‘‘කො මෙ ඉමං ආදාය දාරූනි ආහරිස්සතී’’ති ආහ. අථ නං සක්කො එවමාහ – ‘‘යදා තෙ, භන්තෙ, දාරූහි අත්ථො, ඉමං ඵරසුං හත්ථෙන පහරිත්වා ‘දාරූනි මෙ ආහරිත්වා අග්ගිං කරොහී’ති වදෙය්‍යාසි, දාරූනි ආහරිත්වා අග්ගිං කත්වා දස්සතී’’ති. තස්ස වාසිඵරසුකං දත්වා දුතියම්පි උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, කෙන තෙ අත්ථො’’ති පුච්ඡි. තස්ස පණ්ණසාලාය හත්ථිමග්ගො හොති, සො හත්ථීහි උපද්දුතො ‘‘හත්ථීනං මෙ වසෙන දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තෙ පලාපෙහී’’ති ආහ. සක්කො තස්ස එකං භෙරිං උපනාමෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං තලෙ පහටෙ තුම්හාකං පච්චාමිත්තා පලායිස්සන්ති, ඉමස්මිං තලෙ පහටෙ මෙත්තචිත්තා හුත්වා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පරිවාරෙස්සන්තී’’ති වත්වා තං භෙරිං දත්වා කනිට්ඨස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, කෙන තෙ අත්ථො’’ති පුච්ඡි. සොපි පණ්ඩුරොගධාතුකොව, තස්මා ‘‘දධිනා මෙ අත්ථො’’ති ආහ. සක්කො තස්ස එකං දධිඝටං දත්වා ‘‘සචෙ තුම්හෙ ඉච්ඡමානා ඉමං ආසිඤ්චෙය්‍යාථ, මහානදී හුත්වා මහොඝං පවත්තෙත්වා තුම්හාකං රජ්ජං ගහෙත්වා දාතුං සමත්ථොපි භවිස්සතී’’ති වත්වා පක්කාමි. තතො පට්ඨාය වාසිඵරසුකො ජෙට්ඨභාතිකස්ස අග්ගිං කරොති, ඉතරෙන භෙරිතලෙ පහටෙ හත්ථී පලායන්ති, කනිට්ඨො දධිං පරිභුඤ්ජති.

තස්මිං කාලෙ එකො සූකරො එකස්මිං පුරාණගාමට්ඨානෙ චරන්තො ආනුභාවසම්පන්නං එකං මණික්ඛන්ධං අද්දස. සො තං මණික්ඛන්ධං මුඛෙන ඩංසිත්වා තස්සානුභාවෙන ආකාසෙ උප්පතිත්වා සමුද්දස්ස මජ්ඣෙ එකං දීපකං ගන්ත්වා ‘‘එත්ථ දානි මයා වසිතුං වට්ටතී’’ති ඔතරිත්වා ඵාසුකට්ඨානෙ එකස්ස උදුම්බරරුක්ඛස්ස හෙට්ඨා වාසං කප්පෙසි. සො එකදිවසං තස්මිං රුක්ඛමූලෙ මණික්ඛන්ධං පුරතො ඨපෙත්වා නිද්දං ඔක්කමි. අථෙකො කාසිරට්ඨවාසී මනුස්සො ‘‘නිරුපකාරො එස අම්හාක’’න්ති මාතාපිතූහි ගෙහා නික්කඩ්ඪිතො එකං පට්ටනගාමං ගන්ත්වා නාවිකානං කම්මකාරො හුත්වා නාවං ආරුය්හ සමුද්දමජ්ඣෙ භින්නාය නාවාය ඵලකෙ නිපන්නො තං දීපකං පත්වා ඵලාඵලානි පරියෙසන්තො තං සූකරං නිද්දායන්තං දිස්වා සණිකං ගන්ත්වා මණික්ඛන්ධං ගණ්හිත්වා තස්ස ආනුභාවෙන ආකාසෙ උප්පතිත්වා උදුම්බරරුක්ඛෙ නිසීදිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං සූකරො ඉමස්ස මණික්ඛන්ධස්ස ආනුභාවෙන ආකාසචාරිකො හුත්වා ඉධ වසති මඤ්ඤෙ, මයා පඨමමෙව ඉමං සූකරං මාරෙත්වා මංසං ඛාදිත්වා පච්ඡා ගන්තුං වට්ටතී’’ති. සො එකං දණ්ඩකං භඤ්ජිත්වා තස්ස සීසෙ පාතෙති. සූකරො පබුජ්ඣිත්වා මණිං අපස්සන්තො ඉතො චිතො ච කම්පමානො විධාවති, රුක්ඛෙ නිසින්නපුරිසො හසි. සූකරො ඔලොකෙන්තො තං දිස්වා තං රුක්ඛං සීසෙන පහරිත්වා තත්ථෙව මතො.

සො පුරිසො ඔතරිත්වා අග්ගිං කත්වා තස්ස මංසං පචිත්වා ඛාදිත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා හිමවන්තමත්ථකෙන ගච්ඡන්තො අස්සමපදං දිස්වා ජෙට්ඨභාතිකස්ස තාපසස්ස අස්සමෙ ඔතරිත්වා ද්වීහතීහං වසිත්වා තාපසස්ස වත්තපටිවත්තං අකාසි, වාසිඵරසුකස්ස ආනුභාවඤ්ච පස්සි. සො ‘‘ඉමං මයා ගහෙතුං වට්ටතී’’ති මණික්ඛන්ධස්ස ආනුභාවං තාපසස්ස දස්සෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං මණිං ගහෙත්වා වාසිඵරසුකං දෙථා’’ති ආහ. තාපසො ආකාසෙන චරිතුකාමො තං ගහෙත්වා වාසිඵරසුකං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා වාසිඵරසුකං පහරිත්වා ‘‘වාසිඵරසුක තාපසස්ස සීසං ඡින්දිත්වා මණික්ඛන්ධං මෙ ආහරා’’ති ආහ. සො ගන්ත්වා තාපසස්ස සීසං ඡින්දිත්වා මණික්ඛන්ධං ආහරි. සො වාසිඵරසුකං පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මජ්ඣිමතාපසස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා කතිපාහං වසිත්වා භෙරියා ආනුභාවං දිස්වා මණික්ඛන්ධං දත්වා භෙරිං ගණ්හිත්වා පුරිමනයෙනෙව තස්සපි සීසං ඡින්දාපෙත්වා කනිට්ඨං උපසඞ්කමිත්වා දධිඝටස්ස ආනුභාවං දිස්වා මණික්ඛන්ධං දත්වා දධිඝටං ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව තස්ස සීසං ඡින්දාපෙත්වා මණික්ඛන්ධඤ්ච වාසිඵරසුකඤ්ච භෙරිඤ්ච දධිඝටඤ්ච ගහෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා බාරාණසියා අවිදූරෙ ඨත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො ‘‘යුද්ධං වා මෙ දෙතු රජ්ජං වා’’ති එකස්ස පුරිසස්ස හත්ථෙ පණ්ණං පාහෙසි.

රාජා සාසනං සුත්වාව ‘‘චොරං ගණ්හිස්සාමී’’ති නික්ඛමි. සො එකං භෙරිතලං පහරි, චතුරඞ්ගිනී සෙනා පරිවාරෙසි. රඤ්ඤො අවත්ථරණභාවං ඤත්වා දධිඝටං විස්සජ්ජෙසි, මහානදී පවත්ති. මහාජනො දධිම්හි ඔසීදිත්වා නික්ඛමිතුං නාසක්ඛි. වාසිඵරසුකං පහරිත්වා ‘‘රඤ්ඤො සීසං ආහරා’’ති ආහ, වාසිඵරසුකො ගන්ත්වා රඤ්ඤො සීසං ආහරිත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිපි. එකොපි ආවුධං උක්ඛිපිතුං නාසක්ඛි. සො මහන්තෙන බලෙන පරිවුතො නගරං පවිසිත්වා අභිසෙකං කාරෙත්වා දධිවාහනො නාම රාජා හුත්වා ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙසි.

තස්සෙකදිවසං මහානදියං ජාලකරණ්ඩකෙ කීළන්තස්ස කණ්ණමුණ්ඩදහතො දෙවපරිභොගං එකං අම්බපක්කං ආගන්ත්වා ජාලෙ ලග්ගි, ජාලං උක්ඛිපන්තා තං දිස්වා රඤ්ඤො අදංසු. තං මහන්තං ඝටප්පමාණං පරිමණ්ඩලං සුවණ්ණවණ්ණං අහොසි. රාජා ‘‘කිස්ස ඵලං නාමෙත’’න්ති වනචරකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘අම්බඵල’’න්ති සුත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා තස්ස අට්ඨිං අත්තනො උය්‍යානෙ රොපාපෙත්වා ඛීරොදකෙන සිඤ්චාපෙසි. රුක්ඛො නිබ්බත්තිත්වා තතියෙ සංවච්ඡරෙ ඵලං අදාසි. අම්බස්ස සක්කාරො මහා අහොසි, ඛීරොදකෙන සිඤ්චන්ති, ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකං දෙන්ති, මාලාදාමානි පරික්ඛිපන්ති, ගන්ධතෙලෙන දීපං ජාලෙන්ති, පරික්ඛෙපො පනස්ස පටසාණියා අහොසි. ඵලානි මධුරානි සුවණ්ණවණ්ණානි අහෙසුං. දධිවාහනරාජා අඤ්ඤෙසං රාජූනං අම්බඵලං පෙසෙන්තො අට්ඨිතො රුක්ඛනිබ්බත්තනභයෙන අඞ්කුරනිබ්බත්තනට්ඨානං මණ්ඩූකකණ්ටකෙන විජ්ඣිත්වා පෙසෙසි. තෙසං අම්බං ඛාදිත්වා අට්ඨි රොපිතං න සම්පජ්ජති. තෙ ‘‘කිං නු ඛො එත්ථ කාරණ’’න්ති පුච්ඡන්තා තං කාරණං ජානිංසු.

අථෙකො රාජා උය්‍යානපාලං පක්කොසිත්වා ‘‘දධිවාහනස්ස අම්බඵලානං රසං නාසෙත්වා තිත්තකභාවං කාතුං සක්ඛිස්සසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, දෙවා’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි ගච්ඡාහී’’ති සහස්සං දත්වා පෙසෙසි. සො බාරාණසිං ගන්ත්වා ‘‘එකො උය්‍යානපාලො ආගතො’’ති රඤ්ඤො ආරොචාපෙත්වා තෙන පක්කොසාපිතො පවිසිත්වා රාජානං වන්දිත්වා ‘‘ත්වං උය්‍යානපාලො’’ති පුට්ඨො ‘‘ආම, දෙවා’’ති වත්වා අත්තනො ආනුභාවං වණ්ණෙසි. රාජා ‘‘ගච්ඡ අම්හාකං උය්‍යානපාලස්ස සන්තිකෙ හොහී’’ති ආහ. තෙ තතො පට්ඨාය ද්වෙ ජනා උය්‍යානං පටිජග්ගන්ති. අධුනාගතො උය්‍යානපාලො අකාලපුප්ඵානි සුට්ඨු පුප්ඵාපෙන්තො අකාලඵලානි ගණ්හාපෙන්තො උය්‍යානං රමණීයං අකාසි. රාජා තස්ස පසීදිත්වා පොරාණකඋය්‍යානපාලං නීහරිත්වා තස්සෙව උය්‍යානං අදාසි. සො උය්‍යානස්ස අත්තනො හත්ථගතභාවං ඤත්වා අම්බරුක්ඛං පරිවාරෙත්වා නිම්බෙ ච ඵග්ගවවල්ලියො ච රොපෙසි, අනුපුබ්බෙන නිම්බා වඩ්ඪිංසු, මූලෙහි මූලානි, සාඛාහි ච සාඛා සංසට්ඨා ඔනද්ධවිනද්ධා අහෙසුං. තෙන අසාතඅමධුරසංසග්ගෙන තාවමධුරඵලො අම්බො තිත්තකො ජාතො නිම්බපණ්ණසදිසරසො, අම්බඵලානං තිත්තකභාවං ඤත්වා උය්‍යානපාලො පලායි.

දධිවාහනො උය්‍යානං ගන්ත්වා අම්බඵලං ඛාදන්තො මුඛෙ පවිට්ඨං අම්බරසං නිම්බකසටං විය අජ්ඣොහරිතුං අසක්කොන්තො කක්කාරෙත්වා නිට්ඨුභි. තදා බොධිසත්තො තස්ස අත්ථධම්මානුසාසකො අමච්චො අහොසි. රාජා බොධිසත්තං ආමන්තෙත්වා ‘‘පණ්ඩිත, ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පොරාණකපරිහාරතො පරිහීනං නත්ථි, එවං සන්තෙපිස්ස ඵලං තිත්තකං ජාතං, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

71. ‘‘වණ්ණගන්ධරසූපෙතො, අම්බොයං අහුවා පුරෙ;

තමෙව පූජං ලභමානො, කෙනම්බො කටුකප්ඵලො’’ති.

අථස්ස කාරණං ආචික්ඛන්තො බොධිසත්තො දුතියං ගාථමාහ –

72. ‘‘පුචිමන්දපරිවාරො, අම්බො තෙ දධිවාහන;

මූලං මූලෙන සංසට්ඨං, සාඛා සාඛා නිසෙවරෙ;

අසාතසන්නිවාසෙන, තෙනම්බො කටුකප්ඵලො’’ති.

තත්ථ පුචිමන්දපරිවාරොති නිම්බරුක්ඛපරිවාරො. සාඛා සාඛා නිසෙවරෙති පුචිමන්දස්ස සාඛායො අම්බරුක්ඛස්ස සාඛායො නිසෙවන්ති. අසාතසන්නිවාසෙනාති අමධුරෙහි පුචිමන්දෙහි සද්ධිං සන්නිවාසෙන. තෙනාති තෙන කාරණෙන අයං අම්බො කටුකප්ඵලො අසාතඵලො තිත්තකඵලො ජාතොති.

රාජා තස්ස වචනං සුත්වා සබ්බෙපි පුචිමන්දෙ ච ඵග්ගවවල්ලියො ච ඡින්දාපෙත්වා මූලානි උද්ධරාපෙත්වා සමන්තා අමධුරපංසුං හරාපෙත්වා මධුරපංසුං පක්ඛිපාපෙත්වා ඛීරොදකසක්ඛරොදකගන්ධොදකෙහි අම්බං පටිජග්ගාපෙසි. සො මධුරසංසග්ගෙන පුන මධුරොව අහොසි. රාජා පකතිඋය්‍යානපාලස්සෙව උය්‍යානං නිය්‍යාදෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා අහමෙව පණ්ඩිතාමච්චො අහොසි’’න්ති.

දධිවාහනජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[187] 7. චතුමට්ඨජාතකවණ්ණනා

උච්චෙ විටභිමාරුය්හාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං මහල්ලකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. එකදිවසං කිර ද්වීසු අග්ගසාවකෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං පඤ්හපුච්ඡනවිස්සජ්ජනකථාය නිසින්නෙසු එකො මහල්ලකො භික්ඛු තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා තතියො හුත්වා නිසීදිත්වා ‘‘භන්තෙ, මයම්පි තුම්හෙ පඤ්හං පුච්ඡිස්සාම, තුම්හෙපි අත්තනො කඞ්ඛං අම්හෙ පුච්ඡථා’’ති ආහ. ථෙරා තං ජිගුච්ඡිත්වා උට්ඨාය පක්කමිංසු. ථෙරානං ධම්මං සොතුං නිසින්නපරිසා සමාගමස්ස භින්නකාලෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං අකාලෙ ආගතත්ථා’’ති වුත්තෙ තං කාරණං ආරොචයිංසු. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා එතං ජිගුච්ඡිත්වා අකථෙත්වා පක්කමන්ති, පුබ්බෙපි පක්කමිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අරඤ්ඤායතනෙ රුක්ඛදෙවතා අහොසි. අථ ද්වෙ හංසපොතකා චිත්තකූටපබ්බතා නික්ඛමිත්වා තස්මිං රුක්ඛෙ නිසීදිත්වා ගොචරාය ගන්ත්වා නිවත්තන්තාපි තස්මිංයෙව විස්සමිත්වා චිත්තකූටං ගච්ඡන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තෙසං බොධිසත්තෙන සද්ධිං විස්සාසො අහොසි. ගච්ඡන්තා ච ආගච්ඡන්තා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්මොදිත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා පක්කමිංසු. අථෙකදිවසං තෙසු රුක්ඛග්ගෙ නිසීදිත්වා බොධිසත්තෙන සද්ධිං කථෙන්තෙසු එකො සිඞ්ගාලො තස්ස රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා ඨත්වා තෙහි හංසපොතකෙහි සද්ධිං මන්තෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

73. ‘‘උච්චෙ විටභිමාරුය්හ, මන්තයව්හො රහොගතා;

නීචෙ ඔරුය්හ මන්තව්හො, මිගරාජාපි සොස්සතී’’ති.

තත්ථ උච්චෙ විටභිමාරුය්හාති පකතියා ච උච්චෙ ඉමස්මිං රුක්ඛෙ උච්චතරං එකං විටපං අභිරුහිත්වා. මන්තයව්හොති මන්තෙථ කථෙථ. නීචෙ ඔරුය්හාති ඔතරිත්වා නීචෙ ඨානෙ ඨත්වා මන්තෙථ. මිගරාජාපි සොස්සතීති අත්තානං මිගරාජානං කත්වා ආහ. හංසපොතකා ජිගුච්ඡිත්වා උට්ඨාය චිත්තකූටමෙව ගතා.

තෙසං ගතකාලෙ බොධිසත්තො සිඞ්ගාලස්ස දුතියං ගාථමාහ –

74. ‘‘යං සුවණ්ණො සුවණ්ණෙන, දෙවො දෙවෙන මන්තයෙ;

කිං තෙත්ථ චතුමට්ඨස්ස, බිලං පවිස ජම්බුකා’’ති.

තත්ථ සුවණ්ණොති සුන්දරවණ්ණො. සුවණ්ණෙනාති දුතියෙන හංසපොතකෙන. දෙවො දෙවෙනාති තෙයෙව ද්වෙ දෙවෙ කත්වා කථෙති. චතුමට්ඨස්සාති සරීරෙන ජාතියා සරෙන ගුණෙනාති ඉමෙහි චතූහි මට්ඨස්ස සුද්ධස්සාති අක්ඛරත්ථො. අසුද්ධංයෙව පන තං පසංසාවචනෙන නින්දන්තො එවමාහ, චතූහි ලාමකස්ස කිං තෙ එත්ථ සිඞ්ගාලස්සාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ‘‘බිලං පවිසා’’ති ඉදං බොධිසත්තො භෙරවාරම්මණං දස්සෙත්වා තං පලාපෙන්තො ආහ.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සිඞ්ගාලො මහල්ලකො අහොසි, ද්වෙ හංසපොතකා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා, රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

චතුමට්ඨජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[188] 8. සීහකොත්ථුජාතකවණ්ණනා

සීහඞ්ගුලී සීහනඛොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොකාලිකං ආරබ්භ කථෙසි. එකදිවසං කිර කොකාලිකො අඤ්ඤෙසු බහුස්සුතෙසු ධම්මං කථෙන්තෙසු සයම්පි කථෙතුකාමො අහොසීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. තං පන පවත්තිං සුත්වා සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, කොකාලිකො ඉදානෙව අත්තනො සද්දෙන පාකටො ජාතො, පුබ්බෙපි පාකටො අහොසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හිමවන්තපදෙසෙ සීහො හුත්වා එකාය සිඞ්ගාලියා සද්ධිං සංවාසමන්වාය පුත්තං පටිලභි. සො අඞ්ගුලීහි නඛෙහි කෙසරෙන වණ්ණෙන සණ්ඨානෙනාති ඉමෙහි ආකාරෙහි පිතුසදිසො අහොසි, සද්දෙන මාතුසදිසො. අථෙකදිවසං දෙවෙ වස්සිත්වා විගතෙ සීහෙසු නදිත්වා සීහකීළං කීළන්තෙසු සොපි තෙසං අන්තරෙ නදිතුකාමො හුත්වා සිඞ්ගාලිකං නාදං නදි. අථස්ස සද්දං සුත්වා සීහා තුණ්හී අහෙසුං. තස්ස සද්දං සුත්වා අපරො බොධිසත්තස්ස සජාතිපුත්තො ‘‘තාත, අයං සීහො වණ්ණාදීහි අම්හෙහි සමානො, සද්දො පනස්ස අඤ්ඤාදිසො, කො නාමෙසො’’ති පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

75. ‘‘සීහඞ්ගුලී සීහනඛො, සීහපාදපතිට්ඨිතො;

සො සීහො සීහසඞ්ඝම්හි, එකො නදති අඤ්ඤථා’’ති.

තත්ථ සීහපාදපතිට්ඨිතොති සීහපාදෙහෙව පතිට්ඨිතො. එකො නදති අඤ්ඤථාති එකොව අවසෙසසීහෙහි අසදිසෙන සිඞ්ගාලසද්දෙන නදන්තො අඤ්ඤථා නදති.

තං සුත්වා බොධිසත්තො ‘‘තාත, එස තව භාතා සිඞ්ගාලියා පුත්තො, රූපෙන මයා සදිසො, සද්දෙන මාතරා සදිසො’’ති වත්වා සිඞ්ගාලිපුත්තං ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, ත්වං ඉතො පට්ඨාය ඉධ වසන්තො අප්පසද්දො වස, සචෙ පුන නදිස්සසි, සිඞ්ගාලභාවං තෙ ජානිස්සන්තී’’ති ඔවදන්තො දුතියං ගාථමාහ –

76. ‘‘මා ත්වං නදි රාජපුත්ත, අප්පසද්දො වනෙ වස;

සරෙන ඛො තං ජානෙය්‍යුං, න හි තෙ පෙත්තිකො සරො’’ති.

තත්ථ රාජපුත්තාති සීහස්ස මිගරඤ්ඤො පුත්ත. ඉමඤ්ච පන ඔවාදං සුත්වා පුන සො නදිතුං නාම න උස්සහි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සිඞ්ගාලො කොකාලිකො අහොසි, සජාතිපුත්තො රාහුලො, මිගරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සීහකොත්ථුජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[189] 9. සීහචම්මජාතකවණ්ණනා

නෙතං සීහස්ස නදිතන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොකාලිකඤ්ඤෙව ආරබ්භ කථෙසි. සො ඉමස්මිං කාලෙ සරභඤ්ඤං භණිතුකාමො අහොසි. සත්ථා තං පවත්තිං සුත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කස්සකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො කසිකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙසි. තස්මිං කාලෙ එකො වාණිජො ගද්‍රභභාරකෙන වොහාරං කරොන්තො විචරති. සො ගතගතට්ඨානෙ ගද්‍රභස්ස පිට්ඨිතො භණ්ඩිකං ඔතාරෙත්වා ගද්‍රභං සීහචම්මෙන පාරුපිත්වා සාලියවඛෙත්තෙසු විස්සජ්ජෙති. ඛෙත්තරක්ඛකා තං දිස්වා ‘‘සීහො’’ති සඤ්ඤාය උපසඞ්කමිතුං න සක්කොන්ති. අථෙකදිවසං සො වාණිජො එකස්මිං ගාමද්වාරෙ නිවාසං ගහෙත්වා පාතරාසං පචාපෙන්තො තතො ගද්‍රභං සීහචම්මං පාරුපිත්වා යවඛෙත්තෙ විස්සජ්ජෙසි. ඛෙත්තරක්ඛකා ‘‘සීහො’’ති සඤ්ඤාය තං උපසඞ්කමිතුං අසක්කොන්තා ගෙහං ගන්ත්වා ආරොචෙසුං. සකලගාමවාසිනො ආවුධානි ගහෙත්වා සඞ්ඛෙ ධමෙන්තා භෙරියො වාදෙන්තා ඛෙත්තසමීපං ගන්ත්වා උන්නදිංසු, ගද්‍රභො මරණභයභීතො ගද්‍රභරවං රවි. අථස්ස ගද්‍රභභාවං ඤත්වා බොධිසත්තො පඨමං ගාථමාහ –

77. ‘‘නෙතං සීහස්ස නදිතං, න බ්‍යග්ඝස්ස න දීපිනො;

පාරුතො සීහචම්මෙන, ජම්මො නදති ගද්‍රභො’’ති.

තත්ථ ජම්මොති ලාමකො. ගාමවාසිනොපි තස්ස ගද්‍රභභාවං ඤත්වා තං අට්ඨීනි භඤ්ජන්තා පොථෙත්වා සීහචම්මං ආදාය අගමංසු.

අථ සො වාණිජො ආගන්ත්වා තං බ්‍යසනභාවප්පත්තං ගද්‍රභං දිස්වා දුතියං ගාථමාහ –

78. ‘‘චිරම්පි ඛො තං ඛාදෙය්‍ය, ගද්‍රභො හරිතං යවං;

පාරුතො සීහචම්මෙන, රවමානොව දූසයී’’ති.

තත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, අයං ගද්‍රභො අත්තනො ගද්‍රභභාවං අජානාපෙත්වා සීහචම්මෙන පාරුතො චිරම්පි කාලං හරිතං යවං ඛාදෙය්‍යාති අත්ථො. රවමානොව දූසයීති අත්තනො පන ගද්‍රභරවං රවමානොවෙස අත්තානං දූසයි, නත්ථෙත්ථ සීහචම්මස්ස දොසොති. තස්මිං එවං කථෙන්තෙයෙව ගද්‍රභො තත්ථෙව නිපන්නො මරි, වාණිජොපි තං පහාය පක්කාමි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා වාණිජො දෙවදත්තො අහොසි, ගද්‍රභො කොකාලිකො, පණ්ඩිතකස්සකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සීහචම්මජාතකවණ්ණනා නවමා.

[190] 10. සීලානිසංසජාතකවණ්ණනා

පස්ස සද්ධාය සීලස්සාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සද්ධං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සද්ධො පසන්නො අරියසාවකො එකදිවසං ජෙතවනං ගච්ඡන්තො සායං අචිරවතිනදීතීරං ගන්ත්වා නාවිකෙ නාවං තීරෙ ඨපෙත්වා ධම්මස්සවනත්ථාය ගතෙ තිත්ථෙ නාවං අදිස්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා නදිං ඔතරි, පාදා උදකම්හි න ඔසීදිංසු. සො පථවීතලෙ ගච්ඡන්තො විය වෙමජ්ඣං ගතකාලෙ වීචිං පස්සි. අථස්ස බුද්ධාරම්මණා පීති මන්දා ජාතා, පාදා ඔසීදිතුං ආරභිංසු, සො පුන බුද්ධාරම්මණං පීතිං දළ්හං කත්වා උදකපිට්ඨෙනෙව ගන්ත්වා ජෙතවනං පවිසිත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘උපාසක, කච්චි මග්ගං ආගච්ඡන්තො අප්පකිලමථෙන ආගතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘භන්තෙ, බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා උදකපිට්ඨෙ පතිට්ඨං ලභිත්වා පථවිං මද්දන්තො විය ආගතොම්හී’’ති වුත්තෙ ‘‘න ඛො පන, උපාසක, ත්වඤ්ඤෙව බුද්ධගුණෙ අනුස්සරිත්වා පතිට්ඨං ලද්ධො, පුබ්බෙපි උපාසකා සමුද්දමජ්ඣෙ නාවාය භින්නාය බුද්ධගුණෙ අනුස්සරන්තා පතිට්ඨං ලභිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ සොතාපන්නො අරියසාවකො එකෙන න්හාපිතකුටුම්බිකෙන සද්ධිං නාවං අභිරුහි, තස්ස න්හාපිතස්ස භරියා ‘‘අය්‍ය, ඉමස්ස සුඛදුක්ඛං තව භාරො’’ති න්හාපිතං තස්ස උපාසකස්ස හත්ථෙ නික්ඛිපි. අථ සා නාවා සත්තමෙ දිවසෙ සමුද්දමජ්ඣෙ භින්නා, තෙපි ද්වෙ ජනා එකස්මිං ඵලකෙ නිපන්නා එකං දීපකං පාපුණිංසු. තත්ථ සො න්හාපිතො සකුණෙ මාරෙත්වා පචිත්වා ඛාදන්තො උපාසකස්සපි දෙති. උපාසකො ‘‘අලං මය්හ’’න්ති න ඛාදති. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ අම්හාකං ඨපෙත්වා තීණි සරණානි අඤ්ඤා පතිට්ඨා නත්ථී’’ති. සො තිණ්ණං රතනානං ගුණෙ අනුස්සරි. අථස්සානුසරන්තස්ස තස්මිං දීපකෙ නිබ්බත්තො නාගරාජා අත්තනො සරීරං මහානාවං කත්වා මාපෙසි, සමුද්දදෙවතා නියාමකො අහොසි, නාවා සත්තහි රතනෙහි පූරයිත්ථ, තයො කූපකා ඉන්දනීලමණිමයා අහෙසුං, සුවණ්ණමයො ලඞ්කාරො, රජතමයානි යොත්තානි, සුවණ්ණමයානි යට්ඨිඵියානි.

සමුද්දදෙවතා නාවාය ඨත්වා ‘‘අත්ථි ජම්බුදීපගමිකා’’ති ඝොසෙසි. උපාසකො ‘‘මයං ගමිස්සාමා’’ති ආහ. තෙන හි එහි, නාවං අභිරුහාති. සො නාවං අභිරුහිත්වා න්හාපිතං පක්කොසි, සමුද්දදෙවතා – ‘‘තුය්හඤ්ඤෙව ලබ්භති, න එතස්සා’’ති ආහ. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘එතස්ස සීලගුණාචාරො නත්ථි, තං කාරණං. අහඤ්හි තුය්හං නාවං ආහරිං, න එතස්සා’’ති. ‘‘හොතු, අහං අත්තනා දින්නදානෙන රක්ඛිතසීලෙන භාවිතභාවනාය එතස්ස පත්තිං දම්මී’’ති. න්හාපිතො ‘‘අනුමොදාමි, සාමී’’ති ආහ. දෙවතා ‘‘ඉදානි ගණ්හිස්සාමී’’ති තම්පි ආරොපෙත්වා උභොපි ජනෙ සමුද්දා නික්ඛාමෙත්වා නදියා බාරාණසිං ගන්ත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන ද්වින්නම්පි තෙසං ගෙහෙ ධනං පතිට්ඨපෙත්වා ‘‘පණ්ඩිතෙහෙව සද්ධිං සංසග්ගො නාම කාතබ්බො. සචෙ හි ඉමස්ස න්හාපිතස්ස ඉමිනා උපාසකෙන සද්ධිං සංසග්ගො නාභවිස්ස, සමුද්දමජ්ඣෙයෙව නස්සිස්සා’’ති පණ්ඩිතසංසග්ගගුණං කථයමානා ඉමා ගාථා අවොච –

79. ‘‘පස්ස සද්ධාය සීලස්ස, චාගස්ස ච අයං ඵලං;

නාගො නාවාය වණ්ණෙන, සද්ධං වහතුපාසකං.

80. ‘‘සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථවං;

සතඤ්හි සන්නිවාසෙන, සොත්ථිං ගච්ඡති න්හාපිතො’’ති.

තත්ථ පස්සාති කඤ්චි අනියමෙත්වා පස්සථාති ආලපති. සද්ධායාති ලොකියලොකුත්තරාය සද්ධාය. සීලෙපි එසෙව නයො. චාගස්සාති දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගස්ස චෙව කිලෙසපරිච්චාගස්ස ච. අයං ඵලන්ති ඉදං ඵලං, ගුණං ආනිසංසන්ති අත්ථො. අථ වා චාගස්ස ච ඵලං පස්ස, අයං නාගො නාවාය වණ්ණෙනාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නාවාය වණ්ණෙනාති නාවාය සණ්ඨානෙන. සද්ධන්ති තීසු රතනෙසු පතිට්ඨිතසද්ධං. සබ්භිරෙවාති පණ්ඩිතෙහියෙව. සමාසෙථාති එකතො ආවසෙය්‍ය, උපවසෙය්‍යාති අත්ථො. කුබ්බෙථාති කරෙය්‍ය. සන්ථවන්ති මිත්තසන්ථවං. තණ්හාසන්ථවො පන කෙනචිපි සද්ධිං න කාතබ්බො. න්හාපිතොති න්හාපිතකුටුම්බිකො. ‘‘නහාපිතො’’තිපි පාඨො.

එවං සමුද්දදෙවතා ආකාසෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා ඔවදිත්වා නාගරාජානං ගණ්හිත්වා අත්තනො විමානමෙව අගමාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – සච්චපරියොසානෙ උපාසකො සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි. ‘‘තදා සොතාපන්නඋපාසකො පරිනිබ්බායි, නාගරාජා සාරිපුත්තො අහොසි, සමුද්දදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සීලානිසංසජාතකවණ්ණනා දසමා.

අසදිසවග්ගො චතුත්ථො.

තස්සුද්දානං –

අසදිසඤ්ච සඞ්ගාමං, වාලොදකං ගිරිදත්තං;

නභිරති දධිවාහං, චතුමට්ඨං සීහකොට්ඨං;

සීහචම්මං සීලානිසංසං.