22. මහානිපාතො

[543] 6. භූරිදත්තජාතකවණ්ණනා

නගරකණ්ඩං

යං කිඤ්චි රතනං අත්ථීති ඉදං සත්ථා සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරන්තො උපොසථිකෙ උපාසකෙ ආරබ්භ කථෙසි. තෙ කිර උපොසථදිවසෙ පාතොව උපොසථං අධිට්ඨාය දානං දත්වා පච්ඡාභත්තං ගන්ධමාලාදිහත්ථා ජෙතවනං ගන්ත්වා ධම්මස්සවනවෙලාය එකමන්තං නිසීදිංසු. සත්ථා ධම්මසභං ආගන්ත්වා අලඞ්කතබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං ඔලොකෙත්වා භික්ඛුආදීසු පන යෙ ආරබ්භ ධම්මකථා සමුට්ඨාති, තෙහි සද්ධිං තථාගතා සල්ලපන්ති, තස්මා අජ්ජ උපාසකෙ ආරබ්භ පුබ්බචරියප්පටිසංයුත්තා ධම්මකථා සමුට්ඨහිස්සතීති ඤත්වා උපාසකෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො ‘‘උපොසථිකත්ථ, උපාසකා’’ති උපාසකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු, උපාසකා, කල්‍යාණං වො කතං, අපිච අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, යං තුම්හෙ මාදිසං බුද්ධං ඔවාදදායකං ආචරියං ලභන්තා උපොසථං කරෙය්‍යාථ. පොරාණපණ්ඩිතා පන අනාචරියකාපි මහන්තං යසං පහාය උපොසථං කරිංසුයෙවා’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙන්තො පුත්තස්ස උපරජ්ජං දත්වා තස්ස මහන්තං යසං දිස්වා ‘‘රජ්ජම්පි මෙ ගණ්හෙය්‍යා’’ති උප්පන්නාසඞ්කො ‘‘තාත, ත්වං ඉතො නික්ඛමිත්වා යත්ථ තෙ රුච්චති, තත්ථ වසිත්වා මම අච්චයෙන කුලසන්තකං රජ්ජං ගණ්හාහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන යමුනං ගන්ත්වා යමුනාය ච සමුද්දස්ස ච පබ්බතස්ස ච අන්තරෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා වනමූලඵලාහාරො පටිවසති. තදා සමුද්දස්ස හෙට්ඨිමෙ නාගභවනෙ එකා මතපතිකා නාගමාණවිකා අඤ්ඤාසං සපතිකානං යසං ඔලොකෙත්වා කිලෙසං නිස්සාය නාගභවනා නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ විචරන්තී රාජපුත්තස්ස පදවලඤ්ජං දිස්වා පදානුසාරෙන ගන්ත්වා තං පණ්ණසාලං අද්දස. තදා රාජපුත්තො ඵලාඵලත්ථාය ගතො හොති. සා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා කට්ඨත්ථරණඤ්චෙව සෙසපරික්ඛාරෙ ච දිස්වා චින්තෙසි ‘‘ඉදං එකස්ස පබ්බජිතස්ස වසනට්ඨානං, වීමංසිස්සාමි නං ‘සද්ධාය පබ්බජිතො නු ඛො නො’ති, සචෙ හි සද්ධාය පබ්බජිතො භවිස්සති නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො, න මෙ අලඞ්කතසයනං සාදියිස්සති. සචෙ කාමාභිරතො භවිස්සති, න සද්ධාපබ්බජිතො, මම සයනස්මිංයෙව නිපජ්ජිස්සති. අථ නං ගහෙත්වා අත්තනො සාමිකං කත්වා ඉධෙව වසිස්සාමී’’ති. සා නාගභවනං ගන්ත්වා දිබ්බපුප්ඵානි චෙව දිබ්බගන්ධෙ ච ආහරිත්වා දිබ්බපුප්ඵසයනං සජ්ජෙත්වා පණ්ණසාලායං පුප්ඵූපහාරං කත්වා ගන්ධචුණ්ණං විකිරිත්වා පණ්ණසාලං අලඞ්කරිත්වා නාගභවනමෙව ගතා.

රාජපුත්තො සායන්හසමයං ආගන්ත්වා පණ්ණසාලං පවිට්ඨො තං පවත්තිං දිස්වා ‘‘කෙන නු ඛො ඉමං සයනං සජ්ජිත’’න්ති ඵලාඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘අහො සුගන්ධානි පුප්ඵානි, මනාපං වත කත්වා සයනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති න සද්ධාපබ්බජිතභාවෙන සොමනස්සජාතො පුප්ඵසයනෙ පරිවත්තිත්වා නිපන්නො නිද්දං ඔක්කමිත්වා පුනදිවසෙ සූරියුග්ගමනෙ උට්ඨාය පණ්ණසාලං අසම්මජ්ජිත්වා ඵලාඵලත්ථාය අගමාසි. නාගමාණවිකා තස්මිං ඛණෙ ආගන්ත්වා මිලාතානි පුප්ඵානි දිස්වා ‘‘කාමාධිමුත්තො එස, න සද්ධාපබ්බජිතො, සක්කා නං ගණ්හිතු’’න්ති ඤත්වා පුරාණපුප්ඵානි නීහරිත්වා අඤ්ඤානි පුප්ඵානි ආහරිත්වා තථෙව නවපුප්ඵසයනං සජ්ජෙත්වා පණ්ණසාලං අලඞ්කරිත්වා චඞ්කමෙ පුප්ඵානි විකිරිත්වා නාගභවනමෙව ගතා. සො තං දිවසම්පි පුප්ඵසයනෙ සයිත්වා පුනදිවසෙ චින්තෙසි ‘‘කො නු ඛො ඉමං පණ්ණසාලං අලඞ්කරොතී’’ති? සො ඵලාඵලත්ථාය අගන්ත්වා පණ්ණසාලතො අවිදූරෙ පටිච්ඡන්නො අට්ඨාසි. ඉතරාපි බහූ ගන්ධෙ චෙව පුප්ඵානි ච ආදාය අස්සමපදං අගමාසි. රාජපුත්තො උත්තමරූපධරං නාගමාණවිකං දිස්වාව පටිබද්ධචිත්තො අත්තානං අදස්සෙත්වා තස්සා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා සයනං සජ්ජනකාලෙ පවිසිත්වා ‘‘කාසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘අහං නාගමාණවිකා, සාමී’’ති. ‘‘සසාමිකා අස්සාමිකාසී’’ති. ‘‘සාමි, අහං පුබ්බෙ සසාමිකා, ඉදානි පන අස්සාමිකා විධවා’’. ‘‘ත්වං පන කත්ථ වාසිකොසී’’ති? ‘‘අහං බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො බ්‍රහ්මදත්තකුමාරො නාම’’. ‘‘ත්වං නාගභවනං පහාය කස්මා ඉධ විචරසී’’ති? ‘‘සාමි, අහං තත්ථ සසාමිකානං නාගමාණවිකානං යසං ඔලොකෙත්වා කිලෙසං නිස්සාය උක්කණ්ඨිත්වා තතො නික්ඛමිත්වා සාමිකං පරියෙසන්තී විචරාමී’’ති. ‘‘තෙන හි භද්දෙ, සාධු, අහම්පි න සද්ධාය පබ්බජිතො, පිතරා පන මෙ නීහරිතත්තා ඉධ වසාමි, ත්වං මා චින්තයි, අහං තෙ සාමිකො භවිස්සාමි, උභොපි ඉධ සමග්ගවාසං වසිස්සාමා’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. තතො පට්ඨාය තෙ උභොපි තත්ථෙව සමග්ගවාසං වසිංසු. සා අත්තනො ආනුභාවෙන මහාරහං ගෙහං මාපෙත්වා මහාරහං පල්ලඞ්කං ආහරිත්වා සයනං පඤ්ඤපෙසි. තතො පට්ඨාය මූලඵලාඵලං න ඛාදි, දිබ්බඅන්නපානමෙව භුඤ්ජිත්වා ජීවිකං කප්පෙසි.

අපරභාගෙ නාගමාණවිකා ගබ්භං පටිලභිත්වා පුත්තං විජායි, සාගරතීරෙ ජාතත්තා තස්ස ‘‘සාගරබ්‍රහ්මදත්තො’’ති නාමං කරිංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ නාගමාණවිකා ධීතරං විජායි, තස්සා සමුද්දතීරෙ ජාතත්තා ‘‘සමුද්දජා’’ති නාමං කරිංසු. අථෙකො බාරාණසිවාසිකො වනචරකො තං ඨානං පත්වා කතපටිසන්ථාරො රාජපුත්තං සඤ්ජානිත්වා කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා ‘‘දෙව, අහං තුම්හාකං ඉධ වසනභාවං රාජකුලස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති තං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා නගරං අගමාසි. තදා රාජා කාලමකාසි. අමච්චා තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සන්නිපතිත්වා ‘‘අරාජකං රජ්ජං නාම න සණ්ඨාති, රාජපුත්තස්ස වසනට්ඨානං වා අත්ථිභාවං වා න ජානාම, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙත්වා රාජානං ගණ්හිස්සාමා’’ති මන්තයිංසු. තස්මිං ඛණෙ වනචරකො නගරං පත්වා තං කථං සුත්වා අමච්චානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘අහං රාජපුත්තස්ස සන්තිකෙ තයො චත්තාරො දිවසෙ වසිත්වා ආගතොම්හී’’ති තං පවත්තිං ආචික්ඛි. අමච්චා තස්ස සක්කාරං කත්වා තෙන මග්ගනායකෙන සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා කතපටිසන්ථාරා රඤ්ඤො කාලකතභාවං ආරොචෙත්වා ‘‘දෙව, රජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති ආහංසු.

සො ‘‘නාගමාණවිකාය චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භද්දෙ, පිතා මෙ කාලකතො, අමච්චා මය්හං ඡත්තං උස්සාපෙතුං ආගතා, ගච්ඡාම, භද්දෙ, උභොපි ද්වාදසයොජනිකාය බාරාණසියා රජ්ජං කාරෙස්සාම, ත්වං සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං ජෙට්ඨිකා භවිස්සසී’’ති ආහ. ‘‘සාමි, න සක්කා මයා ගන්තු’’න්ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘මයං ඝොරවිසා ඛිප්පකොපා අප්පමත්තකෙනපි කුජ්ඣාම, සපත්තිරොසො ච නාම භාරියො. සචාහං කිඤ්චි දිස්වා වා සුත්වා වා කුද්ධා ඔලොකෙස්සාමි, භස්මාමුට්ඨි විය විප්පකිරිස්සති. ඉමිනා කාරණෙන න සක්කා මයා ගන්තු’’න්ති. රාජපුත්තො පුනදිවසෙපි යාචතෙව. අථ නං සා එවමාහ – ‘‘අහං තාව කෙනචි පරියායෙන න ගමිස්සාමි, ඉමෙ පන මෙ පුත්තා නාගකුමාරා තව සම්භවෙන ජාතත්තා මනුස්සජාතිකා. සචෙ තෙ මයි සිනෙහො අත්ථි, ඉමෙසු අප්පමත්තො භව. ඉමෙ ඛො පන උදකබීජකා සුඛුමාලා මග්ගං ගච්ඡන්තා වාතාතපෙන කිලමිත්වා මරෙය්‍යුං, තස්මා එකං නාවං ඛණාපෙත්වා උදකස්ස පූරාපෙත්වා තාය ද්වෙ පුත්තකෙ උදකකීළං කීළාපෙත්වා නගරෙපි අන්තොවත්ථුස්මිංයෙව පොක්ඛරණිංකාරෙය්‍යාසි, එවං තෙ න කිලමිස්සන්තී’’ති.

සා එවඤ්ච පන වත්වා රාජපුත්තං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පුත්තකෙ ආලිඞ්ගිත්වා ථනන්තරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා සීසෙ චුම්බිත්වා රාජපුත්තස්ස නිය්‍යාදෙත්වා රොදිත්වා කන්දිත්වා තත්ථෙව අන්තරධායිත්වා නාගභවනං අගමාසි. රාජපුත්තොපි දොමනස්සප්පත්තො අස්සුපුණ්ණෙහි නෙත්තෙහි නිවෙසනා නික්ඛමිත්වා අක්ඛීනි පුඤ්ඡිත්වා අමච්චෙ උපසඞ්කමි. තෙ තං තත්ථෙව අභිසිඤ්චිත්වා ‘‘දෙව, අම්හාකං නගරං ගච්ඡාමා’’ති වදිංසු. තෙන හි සීඝං නාවං ඛණිත්වා සකටං ආරොපෙත්වා උදකස්ස පූරෙත්වා උදකපිට්ඨෙ වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි නානාපුප්ඵානි විකිරථ, මම පුත්තා උදකබීජකා, තෙ තත්ථ කීළන්තා සුඛං ගමිස්සන්තී’’ති. අමච්චා තථා කරිංසු. රාජා බාරාණසිං පත්වා අලඞ්කතනගරං පවිසිත්වා සොළසසහස්සාහි නාටකිත්ථීහි අමච්චාදීහි ච පරිවුතො මහාතලෙ නිසීදිත්වා සත්තාහං මහාපානං පිවිත්වා පුත්තානං අත්ථාය පොක්ඛරණිං කාරෙසි. තෙ නිබද්ධං තත්ථ කීළිංසු.

අථෙකදිවසං පොක්ඛරණියං උදකෙ පවෙසියමානෙ එකො කච්ඡපො පවිසිත්වා නික්ඛමනට්ඨානං අපස්සන්තො පොක්ඛරණිතලෙ නිපජ්ජිත්වා දාරකානං කීළනකාලෙ උදකතො උට්ඨාය සීසං නීහරිත්වා තෙ ඔලොකෙත්වා පුන උදකෙ නිමුජ්ජි. තෙ තං දිස්වා භීතා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘තාත, පොක්ඛරණියං එකො යක්ඛො අම්හෙ තාසෙතී’’ති ආහංසු. රාජා ‘‘ගච්ඡථ නං ගණ්හථා’’ති පුරිසෙ ආණාපෙසි. තෙ ජාලං ඛිපිත්වා කච්ඡපං ආදාය රඤ්ඤො දස්සෙසුං. කුමාරා තං දිස්වා ‘‘එස, තාත, පිසාචො’’ති විරවිංසු. රාජා පුත්තසිනෙහෙන කච්ඡපස්ස කුජ්ඣිත්වා ‘‘ගච්ඡථස්ස කම්මකාරණං කරොථා’’ති ආණාපෙසි. තත්‍ර එකච්චෙ ‘‘අයං රාජවෙරිකො, එතං උදුක්ඛලෙ මුසලෙහි චුණ්ණවිචුණ්ණං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහංසු, එකච්චෙ ‘‘තීහි පාකෙහි පචිත්වා ඛාදිතුං’’, එකච්චෙ ‘‘අඞ්ගාරෙසු උත්තාපෙතුං,’’ එකච්චෙ ‘‘අන්තොකටාහෙයෙව නං පචිතුං වට්ටතී’’ති ආහංසු. එකො පන උදකභීරුකො අමච්චො ‘‘ඉමං යමුනාය ආවට්ටෙ ඛිපිතුං වට්ටති, සො තත්ථ මහාවිනාසං පාපුණිස්සති. එවරූපා හිස්ස කම්මකාරණා නත්ථී’’ති ආහ. කච්ඡපො තස්ස කථං සුත්වා සීසං නීහරිත්වා එවමාහ – ‘‘අම්භො, කිං තෙ මයා අපරාධො කතො, කෙන මං එවරූපං කම්මකාරණං විචාරෙසි. මයා හි සක්කා ඉතරා කම්මකාරණා සහිතුං, අයං පන අතිකක්ඛළො, මා එවං අවචා’’ති. තං සුත්වා රාජා ‘‘ඉමං එතදෙව කාරෙතුං වට්ටතී’’ති යමුනාය ආවට්ටෙ ඛිපාපෙසි. පුරිසො තථා අකාසි. සො එකං නාගභවනගාමිං උදකවාහං පත්වා නාගභවනං අගමාසි.

අථ නං තස්මිං උදකවාහෙ කීළන්තා ධතරට්ඨනාගරඤ්ඤො පුත්තා නාගමාණවකා දිස්වා ‘‘ගණ්හථ නං දාස’’න්ති ආහංසු. සො චින්තෙසි ‘‘අහං බාරාණසිරඤ්ඤො හත්ථා මුච්චිත්වා එවරූපානං ඵරුසානං නාගානං හත්ථං පත්තො, කෙන නු ඛො උපායෙන මුච්චෙය්‍ය’’න්ති. සො ‘‘අත්ථෙසො උපායො’’ති මුසාවාදං කත්වා ‘‘තුම්හෙ ධතරට්ඨස්ස නාගරඤ්ඤො සන්තකා හුත්වා කස්මා එවං වදෙථ, අහං චිත්තචූළො නාම කච්ඡපො බාරාණසිරඤ්ඤො දූතො, ධතරට්ඨස්ස සන්තිකං ආගතො, අම්හාකං රාජා ධතරට්ඨස්ස ධීතරං දාතුකාමො මං පහිණි, තස්ස මං දස්සෙථා’’ති ආහ. තෙ සොමනස්සජාතා තං ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා ‘‘ආනෙථ න’’න්ති තං පක්කොසාපෙත්වා දිස්වාව අනත්තමනො හුත්වා ‘‘එවං ලාමකසරීරො දූතකම්මං කාතුං න සක්කොතී’’ති ආහ. තං සුත්වා කච්ඡපො ‘‘කිං පන, මහාරාජ, දූතෙහි නාම තාලප්පමාණෙහි භවිතබ්බං, සරීරඤ්හි ඛුද්දකං වා මහන්තං වා අප්පමාණං, ගතගතට්ඨානෙ කම්මනිප්ඵාදනමෙව පමාණං. මහාරාජ, අම්හාකං රඤ්ඤො බහූ දූතා. ථලෙ කම්මං මනුස්සා කරොන්ති, ආකාසෙ පක්ඛිනො, උදකෙ අහමෙව. අහඤ්හි චිත්තචූළො නාම කච්ඡපො ඨානන්තරප්පත්තො රාජවල්ලභො, මා මං පරිභාසථා’’ති අත්තනො ගුණං වණ්ණෙසි. අථ නං ධතරට්ඨො පුච්ඡි ‘‘කෙන පනත්ථෙන රඤ්ඤා පෙසිතොසී’’ති. මහාරාජ, රාජා මං එවමාහ ‘‘මයා සකලජම්බුදීපෙ රාජූහි සද්ධිං මිත්තධම්මො කතො, ඉදානි ධතරට්ඨෙන නාගරඤ්ඤා සද්ධිං මිත්තධම්මං කාතුං මම ධීතරං සමුද්දජං දම්මී’’ති වත්වා මං පහිණි. ‘‘තුම්හෙ පපඤ්චං අකත්වා මයා සද්ධිංයෙව පුරිසං පෙසෙත්වා දිවසං වවත්ථපෙත්වා දාරිකං ගණ්හථා’’ති. සො තුස්සිත්වා තස්ස සක්කාරං කත්වා තෙන සද්ධිං චත්තාරො නාගමාණවකෙ පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡථ, රඤ්ඤො වචනං සුත්වා දිවසං වවත්ථපෙත්වා එථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති වත්වා කච්ඡපං ගහෙත්වා නාගභවනා නික්ඛමිංසු.

කච්ඡපො යමුනාය බාරාණසියා ච අන්තරෙ එකං පදුමසරං දිස්වා එකෙනුපායෙන පලායිතුකාමො එවමාහ – ‘‘භො නාගමාණවකා, අම්හාකං රාජා පුත්තදාරා චස්ස මං උදකෙ ගොචරත්තා රාජනිවෙසනං ආගතං දිස්වාව පදුමානි නො දෙහි, භිසමූලානි දෙහීති යාචන්ති. අහං තෙසං අත්ථාය තානි ගණ්හිස්සාමි, එත්ථ මං විස්සජ්ජෙත්වා මං අපස්සන්තාපි පුරෙතරං රඤ්ඤො සන්තිකං ගච්ඡථ, අහං වො තත්ථෙව පස්සිස්සාමී’’ති. තෙ තස්ස සද්දහිත්වා තං විස්සජ්ජෙසුං. සො තත්ථ එකමන්තෙ නිලීයි. ඉතරෙපි නං අදිස්වා ‘‘රඤ්ඤො සන්තිකං ගතො භවිස්සතී’’ති මාණවකවණ්ණෙන රාජානං උපසඞ්කමිංසු. රාජා පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ධතරට්ඨස්ස සන්තිකා, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිංකාරණා ඉධාගතා’’ති? ‘‘මහාරාජ, මයං තස්ස දූතා, ධතරට්ඨො වො ආරොග්‍යං පුච්ඡති. සචෙ යං වො ඉච්ඡථ, තං නො වදෙථ. තුම්හාකං කිර ධීතරං සමුද්දජං අම්හාකං රඤ්ඤො පාදපරිචාරිකං කත්වා දෙථා’’ති ඉමමත්ථං පකාසෙන්තා පඨමං ගාථමාහංසු –

784. ‘‘යං කිඤ්චි රතනං අත්ථි, ධතරට්ඨනිවෙසනෙ;

සබ්බානි තෙ උපයන්තු, ධීතරං දෙහි රාජිනො’’ති.

තත්ථ සබ්බානි තෙ උපයන්තූති තස්ස නිවෙසනෙ සබ්බානි රතනානි තව නිවෙසනං උපගච්ඡන්තු.

තං සුත්වා රාජා දුතියං ගාථමාහ –

785. ‘‘න නො විවාහො නාගෙහි, කතපුබ්බො කුදාචනං;

තං විවාහං අසංයුත්තං, කථං අම්හෙ කරොමසෙ’’ති.

තත්ථ අසංයුත්තන්ති අයුත්තං තිරච්ඡානෙහි සද්ධිං සංසග්ගං අනනුච්ඡවිකං. අම්හෙති අම්හෙ මනුස්සජාතිකා සමානා කථං තිරච්ඡානගතසම්බන්ධං කරොමාති.

තං සුත්වා නාගමාණවකා ‘‘සචෙ තෙ ධතරට්ඨෙන සද්ධිං සම්බන්ධො අනනුච්ඡවිකො, අථ කස්මා අත්තනො උපට්ඨාකං චිත්තචූළං නාම කච්ඡපං ‘සමුද්දජං නාම තෙ ධීතරං දම්මී’ති අම්හාකං රඤ්ඤො පෙසෙසි? එවං පෙසෙත්වා ඉදානි තෙ අම්හාකං රාජානං පරිභවං කරොන්තස්ස කත්තබ්බයුත්තකං මයං ජානිස්සාම. මයඤ්හි නාගමාණවකා’’ති වත්වා රාජානං තජ්ජෙන්තා ද්වෙ ගාථා අභාසිංසු –

786. ‘‘ජීවිතං නූන තෙ චත්තං, රට්ඨං වා මනුජාධිප;

න හි නාගෙ කුපිතම්හි, චිරං ජීවන්ති තාදිසා.

787. ‘‘යො ත්වං දෙව මනුස්සොසි, ඉද්ධිමන්තං අනිද්ධිමා;

වරුණස්ස නියං පුත්තං, යාමුනං අතිමඤ්ඤසී’’ති.

තත්ථ රට්ඨං වාති එකංසෙන තයා ජීවිතං වා රට්ඨං වා චත්තං. තාදිසාති තුම්හාදිසා එවං මහානුභාවෙ නාගෙ කුපිතෙ චිරං ජීවිතුං න සක්කොන්ති, අන්තරාව අන්තරධායන්ති. යො ත්වං, දෙව, මනුස්සොසීති දෙව, යො ත්වං මනුස්සො සමානො. වරුණස්සාති වරුණනාගරාජස්ස. නියං පුත්තන්ති අජ්ඣත්තිකපුත්තං. යාමුනන්ති යමුනාය හෙට්ඨා ජාතං.

තතො රාජා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

788. ‘‘නාතිමඤ්ඤාමි රාජානං, ධතරට්ඨං යසස්සිනං;

ධතරට්ඨො හි නාගානං, බහූනමපි ඉස්සරො.

789. ‘‘අහි මහානුභාවොපි, න මෙ ධීතරමාරහො;

ඛත්තියො ච විදෙහානං, අභිජාතා සමුද්දජා’’ති.

තත්ථ බහූනමපීති පඤ්චයොජනසතිකස්ස නාගභවනස්ස ඉස්සරභාවං සන්ධායෙවමාහ. න මෙ ධීතරමාරහොති එවං මහානුභාවොපි පන සො අහිජාතිකත්තා මම ධීතරං අරහො න හොති. ‘‘ඛත්තියො ච විදෙහාන’’න්ති ඉදං මාතිපක්ඛෙ ඤාතකෙ දස්සෙන්තො ආහ. සමුද්දජාති සො ච විදෙහරාජපුත්තො මම ධීතා සමුද්දජා චාති උභොපි අභිජාතා. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සංවාසං අරහන්ති. න හෙසා මණ්ඩූකභක්ඛස්ස සප්පස්ස අනුච්ඡවිකාති ආහ.

නාගමාණවකා තං තත්ථෙව නාසාවාතෙන මාරෙතුකාමා හුත්වාපි ‘‘අම්හාකං දිවසං වවත්ථාපනත්ථාය පෙසිතා, ඉමං මාරෙත්වා ගන්තුං න යුත්තං, ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා ජානිස්සාමා’’ති තත්ථෙව අන්තරහිතා ‘‘කිං, තාතා, ලද්ධා වො රාජධීතා’’ති රඤ්ඤා පුච්ඡිතා කුජ්ඣිත්වා ‘‘කිං, දෙව, අම්හෙ අකාරණා යත්ථ වා තත්ථ වා පෙසෙසි. සචෙපි මාරෙතුකාමො, ඉධෙව නො මාරෙහි. සො තුම්හෙ අක්කොසති පරිභාසති, අත්තනො ධීතරං ජාතිමානෙන උක්ඛිපතී’’ති තෙන වුත්තඤ්ච අවුත්තඤ්ච වත්වා රඤ්ඤො කොධං උප්පාදයිංසු. සො අත්තනො පරිසං සන්නිපාතෙතුං ආණාපෙන්තො ආහ –

790. ‘‘කම්බලස්සතරා උට්ඨෙන්තු, සබ්බෙ නාගෙ නිවෙදය;

බාරාණසිං පවජ්ජන්තු, මා ච කඤ්චි විහෙඨයු’’න්ති.

තත්ථ කම්බලස්සතරා උට්ඨෙන්තූති කම්බලස්සතරා නාම තස්ස මාතුපක්ඛිකා සිනෙරුපාදෙ වසනනාගා, තෙ ච උට්ඨහන්තු. අඤ්ඤෙ ච චතූසු දිසාසු අනුදිසාසු යත්තකා වා මය්හං වචනකරා, තෙ සබ්බෙ නාගෙ නිවෙදය, ගන්ත්වා ජානාපෙථ, ඛිප්පං කිර සන්නිපාතෙථාති ආණාපෙන්තො එවමාහ. තතො සබ්බෙහෙව සීඝං සන්නිපතිතෙහි ‘‘කිං කරොම, දෙවා’’ති වුත්තෙ ‘‘සබ්බෙපි තෙ නාගා බාරාණසිං පවජ්ජන්තූ’’ති ආහ. ‘‘තත්ථ ගන්ත්වා කිං කාතබ්බං, දෙව, තං නාසාවාතප්පහාරෙන භස්මං කරොමා’’ති ච වුත්තෙ රාජධීතරි පටිබද්ධචිත්තතාය තස්සා විනාසං අනිච්ඡන්තො ‘‘මා ච කඤ්චි විහෙඨයු’’න්ති ආහ, තුම්හෙසු කොචි කඤ්චි මා විහෙඨයාති අත්ථො. අයමෙව වා පාඨො.

අථ නං නාගා ‘‘සචෙ කොචි මනුස්සො න විහෙඨෙතබ්බො, තත්ථ ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමා’’ති ආහංසු. අථ නෙ ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොථ, අහම්පි ඉදං නාම කරිස්සාමී’’ති ආචික්ඛන්තො ගාථාද්වයමාහ –

791. ‘‘නිවෙසනෙසු සොබ්භෙසු, රථියා චච්චරෙසු ච;

රුක්ඛග්ගෙසු ච ලම්බන්තු, විතතා තොරණෙසු ච.

792. ‘‘අහම්පි සබ්බසෙතෙන, මහතා සුමහං පුරං;

පරික්ඛිපිස්සං භොගෙහි, කාසීනං ජනයං භය’’න්ති.

තත්ථ සොබ්භෙසූති පොක්ඛරණීසු. රථියාති රථිකාය. විතතාති විතතසරීරා මහාසරීරා හුත්වා එතෙසු චෙව නිවෙසනාදීසු ද්වාරතොරණෙසු ච ඔලම්බන්තු, එත්තකං නාගා කරොන්තු, කරොන්තා ච නිවෙසනෙ තාව මඤ්චපීඨානං හෙට්ඨා ච උපරි ච අන්තොගබ්භබහිගබ්භාදීසු ච පොක්ඛරණියං උදකපිට්ඨෙ රථිකාදීනං පස්සෙසු චෙව ථලෙසු ච මහන්තානි සරීරානි මාපෙත්වා මහන්තෙ ඵණෙ කත්වා කම්මාරගග්ගරී විය ධමමානා ‘‘සුසූ’’ති සද්දං කරොන්තා ඔලම්බථ ච නිපජ්ජථ ච. අත්තානං පන තරුණදාරකානං ජරාජිණ්ණානං ගබ්භිනිත්ථීනං සමුද්දජාය චාති ඉමෙසං චතුන්නං මා දස්සයිත්ථ. අහම්පි සබ්බසෙතෙන මහන්තෙන සරීරෙන ගන්ත්වා සුමහන්තං කාසිපුරං සත්තක්ඛත්තුං භොගෙහි පරික්ඛිපිස්සං, මහන්තෙන ඵණෙන නං ඡාදෙත්වා එකන්ධකාරං කත්වා කාසීනං භයං ජනයන්තො ‘‘සුසූ’’ති සද්දං මුඤ්චිස්සාමීති.

අථ සබ්බෙ නාගා තථා අකංසු. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ –

793. ‘‘තස්ස තං වචනං සුත්වා, උරගානෙකවණ්ණිනො;

බාරාණසිං පවජ්ජිංසු, න ච කඤ්චි විහෙඨයුං.

794. ‘‘නිවෙසනෙසු සොබ්භෙසු, රථියා චච්චරෙසු ච;

රුක්ඛග්ගෙසු ච ලම්බිංසු, විතතා තොරණෙසු ච.

795. ‘‘තෙසු දිස්වාන ලම්බන්තෙ, පුථූ කන්දිංසු නාරියො;

නාගෙ සොණ්ඩිකතෙ දිස්වා, පස්සසන්තෙ මුහුං මුහුං.

796. ‘‘බාරාණසී පබ්‍යථිතා, ආතුරා සමපජ්ජථ;

බාහා පග්ගය්හ පක්කන්දුං, ධීතරං දෙහි රාජිනො’’ති.

තත්ථ අනෙකවණ්ණිනොති නීලාදිවසෙන අනෙකවණ්ණා. එවරූපානි හි තෙ රූපානි මාපයිංසු. පවජ්ජිංසූති අඩ්ඪරත්තසමයෙ පවිසිංසු. ලම්බිංසූති ධතරට්ඨෙන වුත්තනියාමෙනෙව තෙ සබ්බෙසු ඨානෙසු මනුස්සානං සඤ්චාරං පච්ඡින්දිත්වා ඔලම්බිංසු. දූතා හුත්වා ආගතා පන චත්තාරො නාගමාණවකා රඤො සයනස්ස චත්තාරො පාදෙ පරික්ඛිපිත්වා උපරිසීසෙ මහන්තෙ ඵණෙ කත්වා තුණ්ඩෙහි සීසං පහරන්තා විය දාඨා විවරිත්වා පස්සසන්තා අට්ඨංසු. ධතරට්ඨොපි අත්තනා වුත්තනියාමෙන නගරං පටිච්ඡාදෙසි. පබුජ්ඣමානා පුරිසා යතො යතො හත්ථං වා පාදං වා පසාරෙන්ති, තත්ථ තත්ථ සප්පෙ ඡුපිත්වා ‘‘සප්පො, සප්පො’’ති විරවන්ති. පුථූ කන්දිංසූති යෙසු ගෙහෙසු දීපා ජලන්ති, තෙසු ඉත්ථියො පබුද්ධා ද්වාරතොරණගොපානසියො ඔලොකෙත්වා ඔලම්බන්තෙ නාගෙ දිස්වා බහූ එකප්පහාරෙනෙව කන්දිංසු. එවං සකලනගරං එකකොලාහලං අහොසි. සොණ්ඩිකතෙති කතඵණෙ.

පක්කන්දුන්ති විභාතාය රත්තියා නාගානං අස්සාසවාතෙන සකලනගරෙ රාජනිවෙසනෙ ච උප්පාතියමානෙ විය භීතා මනුස්සා ‘‘නාගරාජානො කිස්ස නො විහෙඨථා’’ති වත්වා තුම්හාකං රාජා ‘‘ධීතරං දස්සාමී’’ති ධතරට්ඨස්ස දූතං පෙසෙත්වා පුන තස්ස දූතෙහි ආගන්ත්වා ‘‘දෙහී’’ති වුත්තො අම්හාකං රාජානං අක්කොසති පරිභාසති. ‘‘සචෙ අම්හාකං රඤ්ඤො ධීතරං න දස්සති, සකලනගරස්ස ජීවිතං නත්ථී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි නො, සාමි, ඔකාසං දෙථ, මයං ගන්ත්වා රාජානං යාචිස්සාමා’’ති යාචන්තා ඔකාසං ලභිත්වා රාජද්වාරං ගන්ත්වා මහන්තෙන රවෙන පක්කන්තිංසු. භරියායොපිස්ස අත්තනො අත්තනො ගබ්භෙසු නිපන්නකාව ‘‘දෙව, ධීතරං ධතරට්ඨරඤ්ඤො දෙහී’’ති එකප්පහාරෙන කන්දිංසු. තෙපි චත්තාරො නාගමාණවකා ‘‘දෙහී’’ති තුණ්හෙහි සීසං පහරන්තා විය දාඨා විවරිත්වා පස්සසන්තා අට්ඨංසු.

සො නිපන්නකොව නගරවාසීනඤ්ච අත්තනො ච භරියානං පරිදෙවිතසද්දං සුත්වා චතූහි ච නාගමාණවකෙහි තජ්ජිතත්තා මරණභයභීතො ‘‘මම ධීතරං සමුද්දජං ධතරට්ඨස්ස දම්මී’’ති තික්ඛත්තුං අවච. තං සුත්වා සබ්බෙපි නාගරාජානො තිගාවුතමත්තං පටික්කමිත්වා දෙවනගරං විය එකං නගරං මාපෙත්වා තත්ථ ඨිතා ‘‘ධීතරං කිර නො පෙසෙතූ’’ති පණ්ණාකාරං පහිණිංසු. රාජා තෙහි ආභතං පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ‘‘තුම්හෙ ගච්ඡථ, අහං ධීතරං අමච්චානං හත්ථෙ පහිණිස්සාමී’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා ධීතරං පක්කොසාපෙත්වා උපරිපාසාදං ආරොපෙත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ‘‘අම්ම, පස්සෙතං අලඞ්කතනගරං, ත්වං එත්ථ එතස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසී භවිස්සසි, න දූරෙ ඉතො තං නගරං, උක්කණ්ඨිතකාලෙයෙව ඉධ ආගන්තුං සක්කා, එත්ථ ගන්තබ්බ’’න්ති සඤ්ඤාපෙත්වා සීසං න්හාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා පටිච්ඡන්නයොග්ගෙ නිසීදාපෙත්වා අමච්චානං හත්ථෙ දත්වා පාහෙසි. නාගරාජානො පච්චුග්ගමනං කත්වා මහාසක්කාරං කරිංසු. අමච්චා නගරං පවිසිත්වා තං තස්ස දත්වා බහුං ධනං ආදාය නිවත්තිංසු. තෙ රාජධීතරං පාසාදං ආරොපෙත්වා අලඞ්කතදිබ්බසයනෙ නිපජ්ජාපෙසුං. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නං නාගමාණවිකා ඛුජ්ජාදිවෙසං ගහෙත්වා මනුස්සපරිචාරිකා විය පරිවාරයිංසු. සා දිබ්බසයනෙ නිපන්නමත්තාව දිබ්බඵස්සං ඵුසිත්වා නිද්දං ඔක්කමි.

ධතරට්ඨො තං ගහෙත්වා සද්ධිං නාගපරිසාය තත්ථ අන්තරහිතො නාගභවනෙයෙව පාතුරහොසි. රාජධීතා පබුජ්ඣිත්වා අලඞ්කතදිබ්බසයනං අඤ්ඤෙ ච සුවණ්ණපාසාදමණිපාසාදාදයො උය්‍යානපොක්ඛරණියො අලඞ්කතදෙවනගරං විය නාගභවනං දිස්වා ඛුජ්ජාදිපරිචාරිකායො පුච්ඡි ‘‘ඉදං නගරං අතිවිය අලඞ්කතං, න අම්හාකං නගරං විය, කස්සෙත’’න්ති. ‘‘සාමිකස්ස තෙ සන්තකං, දෙවි, න අප්පපුඤ්ඤා එවරූපං සම්පත්තිං ලභන්ති, මහාපුඤ්ඤතාය තෙ අයං ලද්ධා’’ති. ධතරට්ඨොපි පඤ්චයොජනසතිකෙ නාගභවනෙ භෙරිං චරාපෙසි ‘‘යො සමුද්දජාය සප්පවණ්ණං දස්සෙති, තස්ස රාජදණ්ඩො භවිස්සතී’’ති. තස්මා එකොපි තස්සා සප්පවණ්ණං දස්සෙතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. සා මනුස්සලොකසඤ්ඤාය එව තත්ථ තෙන සද්ධිං සම්මොදමානා පියසංවාසං වසි.

නගරකණ්ඩං නිට්ඨිතං.

උපොසථකණ්ඩං

සා අපරභාගෙ ධතරට්ඨං පටිච්ච ගබ්භං පටිලභිත්වා පුත්තං විජායි, තස්ස පියදස්සනත්තා ‘‘සුදස්සනො’’ති නාමං කරිංසු. පුනාපරං පුත්තං විජායි, තස්ස ‘‘දත්තො’’ති නාමං අකංසු. සො පන බොධිසත්තො. පුනෙකං පුත්තං විජායි, තස්ස ‘‘සුභොගො’’ති නාමං කරිංසු. අපරම්පි පුත්තං විජායි, තස්ස ‘‘අරිට්ඨො’’ති නාමං කරිංසු. ඉති සා චත්තාරො පුත්තෙ විජායිත්වාපි නාගභවනභාවං න ජානාති. අථෙකදිවසං තරුණනාගා අරිට්ඨස්ස ආචික්ඛිංසු ‘‘තව මාතා මනුස්සිත්ථී, න නාගිනී’’ති. අරිට්ඨො ‘‘වීමංසිස්සාමි න’’න්ති එකදිවසං ථනං පිවන්තොව සප්පසරීරං මාපෙත්වා නඞ්ගුට්ඨඛණ්ඩෙන මාතු පිට්ඨිපාදෙ ඝට්ටෙසි. සා තස්ස සප්පසරීරං දිස්වා භීතතසිතා මහාරවං රවිත්වා තං භූමියං ඛිපන්තී නඛෙන තස්ස අක්ඛිං භින්දි. තතො ලොහිතං පග්ඝරි. රාජා තස්සා සද්දං සුත්වා ‘‘කිස්සෙසා විරවතී’’ති පුච්ඡිත්වා අරිට්ඨෙන කතකිරියං සුත්වා ‘‘ගණ්හථ, නං දාසං ගහෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙථා’’ති තජ්ජෙන්තො ආගච්ඡි. රාජධීතා තස්ස කුද්ධභාවං ඤත්වා පුත්තසිනෙහෙන ‘‘දෙව, පුත්තස්ස මෙ අක්ඛි භින්නං, ඛමථෙතස්සාපරාධ’’න්ති ආහ. රාජා එතාය එවං වදන්තියා ‘‘කිං සක්කා කාතු’’න්ති ඛමි. තං දිවසං සා ‘‘ඉදං නාගභවන’’න්ති අඤ්ඤාසි. තතො ච පට්ඨාය අරිට්ඨො කාණාරිට්ඨො නාම ජාතො. චත්තාරොපි පුත්තා විඤ්ඤුතං පාපුණිංසු.

අථ නෙසං පිතා යොජනසතිකං යොජනසතිකං කත්වා රජ්ජමදාසි, මහන්තො යසො අහොසි. සොළස සොළස නාගකඤ්ඤාසහස්සානි පරිවාරයිංසු. පිතු එකයොජනසතිකමෙව රජ්ජං අහොසි. තයො පුත්තා මාසෙ මාසෙ මාතාපිතරො පස්සිතුං ආගච්ඡන්ති, බොධිසත්තො පන අන්වද්ධමාසං ආගච්ඡති. නාගභවනෙ සමුට්ඨිතං පඤ්හං බොධිසත්තොව කථෙති. පිතරා සද්ධිං විරූපක්ඛමහාරාජස්සපි උපට්ඨානං ගච්ඡති, තස්ස සන්තිකෙ සමුට්ඨිතං පඤ්හම්පි සොව කථෙති. අථෙකදිවසං විරූපක්ඛෙ නාගපරිසාය සද්ධිං තිදසපුරං ගන්ත්වා සක්කං පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙ දෙවානං අන්තරෙ පඤ්හො සමුට්ඨාසි. තං කොචි කථෙතුං නාසක්ඛි, පල්ලඞ්කවරගතො පන හුත්වා මහාසත්තොව කථෙසි. අථ නං දෙවරාජා දිබ්බගන්ධපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා ‘‘දත්ත, ත්වං පථවිසමාය විපුලාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො, ඉතො පට්ඨාය භූරිදත්තො නාම හොහී’’ති ‘‘භූරිදත්තො’’ තිස්ස නාමං අකාසි. සො තතො පට්ඨාය සක්කස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡන්තො අලඞ්කතවෙජයන්තපාසාදං දෙවච්ඡරාහි ආකිණ්ණං අතිමනොහරං සක්කස්ස සම්පත්තිං දිස්වා දෙවලොකෙ පියං කත්වා ‘‘කිං මෙ ඉමිනා මණ්ඩූකභක්ඛෙන අත්තභාවෙන, නාගභවනං ගන්ත්වා උපොසථවාසං වසිත්වා ඉමස්මිං දෙවලොකෙ උප්පත්තිකාරණං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නාගභවනං ගන්ත්වා මාතාපිතරො ආපුච්ඡි ‘‘අම්මතාතා, අහං උපොසථකම්මං කරිස්සාමී’’ති. ‘‘සාධු, තාත, කරොහි, කරොන්තො පන බහි අගන්ත්වා ඉමස්මිඤ්ඤෙව නාගභවනෙ එකස්මිං සුඤ්ඤවිමානෙ කරොහි, බහිගතානං පන නාගානං මහන්තං භය’’න්ති.

සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තත්ථෙව සුඤ්ඤවිමානෙ රාජුය්‍යානෙ උපොසථවාසං වසති. අථ නං නානාතූරියහත්ථා නාගකඤ්ඤා පරිවාරෙන්ති. සො ‘‘න මය්හං ඉධ වසන්තස්ස උපොසථකම්මං මත්ථකං පාපුණිස්සති, මනුස්සපථං ගන්ත්වා කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නිවාරණභයෙන මාතාපිතූනං අනාරොචෙත්වා අත්තනො භරියායො ආමන්තෙත්වා ‘‘භද්දෙ, අහං මනුස්සලොකං ගන්ත්වා යමුනාතීරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තස්සාවිදූරෙ වම්මිකමත්ථකෙ භොගෙ ආභුජිත්වා චතුරඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං අධිට්ඨාය නිපජ්ජිත්වා උපොසථකම්මං කරිස්සාමි. මයා සබ්බරත්තිං නිපජ්ජිත්වා උපොසථකම්මෙ කතෙ අරුණුග්ගමනවෙලායමෙව තුම්හෙ දස දස ඉත්ථියො ආදාය වාරෙන වාරෙන තූරියහත්ථා මම සන්තිකං ආගන්ත්වා මං ගන්ධෙහි ච පුප්ඵෙහි ච පූජෙත්වා ගායිත්වා නච්චිත්වා මං ආදාය නාගභවනමෙව ආගච්ඡථා’’ති වත්වා තත්ථ ගන්ත්වා වම්මිකමත්ථකෙ භොගෙ ආභුජිත්වා ‘‘යො මම චම්මං වා න්හාරුං වා අට්ඨිං වා රුහිරං වා ඉච්ඡති, සො ආහරතූ’’ති චතුරඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං අධිට්ඨාය නඞ්ගලසීසප්පමාණං සරීරං මාපෙත්වා නිපන්නො උපොසථකම්මමකාසි. අරුණෙ උට්ඨහන්තෙයෙව තං නාගමාණවිකා ආගන්ත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිත්වා නාගභවනං ආනෙන්ති. තස්ස ඉමිනා නියාමෙන උපොසථං කරොන්තස්ස දීඝො අද්ධා වීතිවත්තො.

උපොසථඛණ්ඩං නිට්ඨිතං.

ගරුළඛණ්ඩං

තදා එකො බාරාණසිද්වාරගාමවාසී බ්‍රාහ්මණො සොමදත්තෙන නාම පුත්තෙන සද්ධිං අරඤ්ඤං ගන්ත්වා සූලයන්තපාසවාගුරාදීහි ඔඩ්ඩෙත්වා මිගෙ වධිත්වා මංසං කාජෙනාහරිත්වා වික්කිණන්තො ජීවිකං කප්පෙසි. සො එකදිවසං අන්තමසො ගොධාමත්තම්පි අලභිත්වා ‘‘තාත සොමදත්ත, සචෙ තුච්ඡහත්ථා ගමිස්සාම, මාතා තෙ කුජ්ඣිස්සති, යං කිඤ්චි ගහෙත්වා ගමිස්සාමා’’ති වත්වා බොධිසත්තස්ස නිපන්නවම්මිකට්ඨානාභිමුඛො ගන්ත්වා පානීයං පාතුං යමුනං ඔතරන්තානං මිගානං පදවලඤ්ජං දිස්වා ‘‘තාත, මිගමග්ගො පඤ්ඤායති, ත්වං පටික්කමිත්වා තිට්ඨාහි, අහං පානීයත්ථාය ආගතං මිගං විජ්ඣිස්සාමී’’ති ධනුං ආදාය මිගං ඔලොකෙන්තො එකස්මිං රුක්ඛමූලෙ අට්ඨාසි. අථෙකො මිගො සායන්හසමයෙ පානීයං පාතුං ආගතො. සො තං විජ්ඣි. මිගො තත්ථ අපතිත්වා සරවෙගෙන තජ්ජිතො ලොහිතෙන පග්ඝරන්තෙන පලායි. පිතාපුත්තා නං අනුබන්ධිත්වා පතිතට්ඨානෙ මංසං ගහෙත්වා අරඤ්ඤා නික්ඛමිත්වා සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය තං නිග්‍රොධං පත්වා ‘‘ඉදානි අකාලො, න සක්කා ගන්තුං, ඉධෙව වසිස්සාමා’’ති මංසං එකමන්තෙ ඨපෙත්වා රුක්ඛං ආරුය්හ විටපන්තරෙ නිපජ්ජිංසු. බ්‍රාහ්මණො පච්චූසසමයෙ පබුජ්ඣිත්වා මිගසද්දසවනාය සොතං ඔදහි.

තස්මිං ඛණෙ නාගමාණවිකායො ආගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙසුං. සො අහිසරීරං අන්තරධාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං දිබ්බසරීරං මාපෙත්වා සක්කලීලාය පුප්ඵාසනෙ නිසීදි. නාගමාණවිකාපි නං ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා දිබ්බතූරියානි වාදෙත්වා නච්චගීතං පට්ඨපෙසුං. බ්‍රාහ්මණො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කො නු ඛො එස, ජානිස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘පුත්ත, පුත්තා’’ති වත්වාපි පුත්තං පබොධෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘සයතු එස, කිලන්තො භවිස්සති, අහමෙව ගමිස්සාමී’’ති රුක්ඛා ඔරුය්හ තස්ස සන්තිකං අගමාසි. නාගමාණවිකා තං දිස්වා සද්ධිං තූරියෙහි භූමියං නිමුජ්ජිත්වා අත්තනො නාගභවනමෙව ගතා. බොධිසත්තො එකකොව අහොසි. බ්‍රාහ්මණො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡන්තො ගාථාද්වයමාහ –

797. ‘‘පුප්ඵාභිහාරස්ස වනස්ස මජ්ඣෙ, කො ලොහිතක්ඛො විතතන්තරංසො;

කා කම්බුකායූරධරා සුවත්ථා, තිට්ඨන්ති නාරියො දස වන්දමානා.

798. ‘‘කො ත්වං බ්‍රහාබාහු වනස්ස මජ්ඣෙ, විරොචසි ඝතසිත්තොව අග්ගි;

මහෙසක්ඛො අඤ්ඤතරොසි යක්ඛො, උදාහු නාගොසි මහානුභාවො’’ති.

තත්ථ පුප්ඵාභිහාරස්සාති බොධිසත්තස්ස පූජනත්ථාය ආභතෙන දිබ්බපුප්ඵාභිහාරෙන සමන්නාගතස්ස. කොති කො නාම ත්වං. ලොහිතක්ඛොති රත්තක්ඛො. විතතන්තරංසොති පුථුලඅන්තරංසො. කම්බුකායූරධරාති සුවණ්ණාලඞ්කාරධරා. බ්‍රහාබාහූති මහාබාහු.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘සචෙපි ‘සක්කාදීසු අඤ්ඤතරොහමස්මී’ති වක්ඛාමි, සද්දහිස්සතෙවායං බ්‍රාහ්මණො, අජ්ජ පන මයා සච්චමෙව කථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො නාගරාජභාවං කථෙන්තො ආහ –

799. ‘‘නාගොහමස්මි ඉද්ධිමා, තෙජස්සී දුරතික්කමො;

ඩංසෙය්‍යං තෙජසා කුද්ධො, ඵීතං ජනපදං අපි.

800. ‘‘සමුද්දජා හි මෙ මාතා, ධතරට්ඨො ච මෙ පිතා;

සුදස්සනකනිට්ඨොස්මි, භූරිදත්තොති මං විදූ’’ති.

තත්ථ තෙජස්සීති විසතෙජෙන තෙජවා. දුරතික්කමොති අඤ්ඤෙන අතික්කමිතුං අසක්කුණෙය්‍යො. ඩංසෙය්‍යන්ති සචාහං කුද්ධො ඵීතං ජනපදං අපි ඩංසෙය්‍යං, පථවියං මම දාඨාය පතිතමත්තාය සද්ධිං පථවියා මම තෙජෙන සො සබ්බො ජනපදො භස්මා භවෙය්‍යාති වදති. සුදස්සනකනිට්ඨොස්මීති අහං මම භාතු සුදස්සනස්ස කනිට්ඨො අස්මි. විදූති එවං මමං පඤ්චයොජනසතිකෙ නාගභවනෙ ජානන්තීති.

ඉදඤ්ච පන වත්වා මහාසත්තො චින්තෙසි ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො චණ්ඩො ඵරුසො, අහිතුණ්ඩිකස්ස ආරොචෙත්වා උපොසථකම්මස්ස මෙ අන්තරායම්පි කරෙය්‍ය, යං නූනාහං ඉමං නාගභවනං නෙත්වා මහන්තං යසං දත්වා උපොසථකම්මං අද්ධනියං කරෙය්‍ය’’න්ති. අථ නං ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණ, මහන්තං තෙ යසං දස්සාමි, රමණීයං නාගභවනං, එහි තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති. ‘‘සාමි, පුත්තො මෙ අත්ථි, තස්මිං ගච්ඡන්තෙ ආගමිස්සාමී’’ති. අථ නං මහාසත්තො ‘‘ගච්ඡ, බ්‍රාහ්මණ, ආනෙහි න’’න්ති වත්වා අත්තනො ආවාසං ආචික්ඛන්තො ආහ –

801. ‘‘යං ගම්භීරං සදාවට්ටං, රහදං භෙස්මං පෙක්ඛසි;

එස දිබ්‍යො මමාවාසො, අනෙකසතපොරිසො.

802. ‘‘මයූරකොඤ්චාභිරුදං, නීලොදං වනමජ්ඣතො;

යමුනං පවිස මා භීතො, ඛෙමං වත්තවතං සිව’’න්ති.

තත්ථ සදාවට්ටන්ති සදා පවත්තං ආවට්ටං. භෙස්මන්ති භයානකං. පෙක්ඛසීති යං එවරූපං රහදං පස්සසි. මයූරකොඤ්චාභිරුදන්ති උභොසු තීරෙසු වනඝටායං වසන්තෙහි මයූරෙහි ච කොඤ්චෙහි ච අභිරුදං උපකූජිතං. නීලොදන්ති නීලසලිලං. වනමජ්ඣතොති වනමජ්ඣෙන සන්දමානං. පවිස මා භීතොති එවරූපං යමුනං අභීතො හුත්වා පවිස. වත්තවතන්ති වත්තසම්පන්නානං ආචාරවන්තානං වසනභූමිං පවිස, ගච්ඡ, බ්‍රාහ්මණ, පුත්තං ආනෙහීති.

බ්‍රාහ්මණො ගන්ත්වා පුත්තස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා පුත්තං ආනෙසි. මහාසත්තො තෙ උභොපි ආදාය යමුනාතීරං ගන්ත්වා තීරෙ ඨිතො ආහ –

803. ‘‘තත්ථ පත්තො සානුචරො, සහ පුත්තෙන බ්‍රාහ්මණ;

පූජිතො මය්හං කාමෙහි, සුඛං බ්‍රාහ්මණ වච්ඡසී’’ති.

තත්ථ තත්ථ පත්තොති ත්වං අම්හාකං නාගභවනං පත්තො හුත්වා. මය්හන්ති මම සන්තකෙහි කාමෙහි පූජිතො. වච්ඡසීති තත්ථ නාගභවනෙ සුඛං වසිස්සති.

එවං වත්වා මහාසත්තො උභොපි තෙ පිතාපුත්තෙ අත්තනො ආනුභාවෙන නාගභවනං ආනෙසි. තෙසං තත්ථ දිබ්බො අත්තභාවො පාතුභවි. අථ නෙසං මහාසත්තො දිබ්බසම්පත්තිං දත්වා චත්තාරි චත්තාරි නාගකඤ්ඤාසතානි අදාසි. තෙ මහාසම්පත්තිං අනුභවිංසු. බොධිසත්තොපි අප්පමත්තො උපොසථකම්මං අකාසි. අන්වඩ්ඪමාසං මාතාපිතූනං උපට්ඨානං ගන්ත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා තතො ච බ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘යෙන තෙ අත්ථො, තං වදෙය්‍යාසි, අනුක්කණ්ඨමානො අභිරමා’’ති වත්වා සොමදත්තෙනපි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා අත්තනො නිවෙසනං අගච්ඡි. බ්‍රාහ්මණො එකසංවච්ඡරං නාගභවනෙ වසිත්වා මන්දපුඤ්ඤතාය උක්කණ්ඨිතො මනුස්සලොකං ගන්තුකාමො අහොසි. නාගභවනමස්ස ලොකන්තරනිරයො විය අලඞ්කතපාසාදො බන්ධනාගාරං විය අලඞ්කතනාගකඤ්ඤා යක්ඛිනියො විය උපට්ඨහිංසු. සො ‘‘අහං තාව උක්කණ්ඨිතො, සොමදත්තස්සපි චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආහ ‘‘කිං, තාත, උක්කණ්ඨසී’’ති? ‘‘කස්මා උක්කණ්ඨිස්සාමි න උක්කණ්ඨාමි, ත්වං පන උක්කණ්ඨසි, තාතා’’ති? ‘‘ආම තාතා’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති. ‘‘තව මාතු චෙව භාතුභගිනීනඤ්ච අදස්සනෙන උක්කණ්ඨාමි, එහි, තාත සොමදත්ත, ගච්ඡාමා’’ති. සො ‘‘න ගච්ඡාමී’’ති වත්වාපි පුනප්පුනං පිතරා යාචියමානො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුත්තස්ස තාව මෙ මනො ලද්ධො, සචෙ පනාහං භූරිදත්තස්ස ‘උක්කණ්ඨිතොම්හී’ති වක්ඛාමි, අතිරෙකතරං මෙ යසං දස්සති, එවං මෙ ගමනං න භවිස්සති. එකෙන පන උපායෙන තස්ස සම්පත්තිං වණ්ණෙත්වා ‘ත්වං එවරූපං සම්පත්තිං පහාය කිංකාරණා මනුස්සලොකං ගන්ත්වා උපොසථකම්මං කරොසී’ති පුච්ඡිත්වා ‘සග්ගත්ථායා’ති වුත්තෙ ‘ත්වං තාව එවරූපං සම්පත්තිං පහාය සග්ගත්ථාය උපොසථකම්මං කරොසි, කිමඞ්ගං පන මයංයෙව පරධනෙන ජීවිකං කප්පෙම, අහම්පි මනුස්සලොකං ගන්ත්වා ඤාතකෙ දිස්වා පබ්බජිත්වා සමණධම්මං කරිස්සාමී’ති නං සඤ්ඤාපෙස්සාමි. අථ මෙ සො ගමනං අනුජානිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා එකදිවසං තෙනාගන්ත්වා ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, උක්කණ්ඨසී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘තුම්හාකං සන්තිකා අම්හාකං න කිඤ්චි පරිහායතී’’ති කිඤ්චි ගමනපටිබද්ධං අවත්වාව ආදිතො තාව තස්ස සම්පත්තිං වණ්ණෙන්තො ආහ –

804. ‘‘සමා සමන්තපරිතො, පහූතතගරා මහී;

ඉන්දගොපකසඤ්ඡන්නා, සොභති හරිතුත්තමා.

805. ‘‘රම්මානි වනචෙත්‍යානි, රම්මා හංසූපකූජිතා;

ඔපුප්ඵපද්ධා තිට්ඨන්ති, පොක්ඛරඤ්ඤො සුනිම්මිතා.

806. ‘‘අට්ඨංසා සුකතා ථම්භා, සබ්බෙ වෙළුරියාමයා;

සහස්සථම්භා පාසාදා, පූරා කඤ්ඤාහි ජොතරෙ.

807. ‘‘විමානං උපපන්නොසි, දිබ්‍යං පුඤ්ඤෙහි අත්තනො;

අසම්බාධං සිවං රම්මං, අච්චන්තසුඛසංහිතං.

808. ‘‘මඤ්ඤෙ සහස්සනෙත්තස්ස, විමානං නාභිකඞ්ඛසි;

ඉද්ධී හි ත්‍යායං විපුලා, සක්කස්සෙව ජුතීමතො’’ති.

තත්ථ සමා සමන්තපරිතොති පරිසමන්තතො සබ්බදිසාභාගෙසු අයං තව නාගභවනෙ මහී සුවණ්ණරජතමණි මුත්තාවාලුකාපරිකිණ්ණා සමතලා. පහූතතගරා මහීති බහුකෙහි තගරගච්ඡෙහි සමන්නාගතා. ඉන්දගොපකසඤ්ඡන්නාති සුවණ්ණඉන්දගොපකෙහි සඤ්ඡන්නා. සොභති හරිතුත්තමාති හරිතවණ්ණදබ්බතිණසඤ්ඡන්නා සොභතීති අත්ථො. වනචෙත්‍යානීති වනඝටා. ඔපුප්ඵපද්ධාති පුප්ඵිත්වා පතිතෙහි පදුමපත්තෙහි සඤ්ඡන්නා උදකපිට්ඨා. සුනිම්මිතාති තව පුඤ්ඤසම්පත්තියා සුට්ඨු නිම්මිතා. අට්ඨංසාති තව වසනපාසාදෙසු අට්ඨංසා සුකතා වෙළුරියමයා ථම්භා. තෙහි ථම්භෙහි සහස්සථම්භා තව පාසාදා නාගකඤ්ඤාහි පූරා විජ්ජොතන්ති. උපපන්නොසීති එවරූපෙ විමානෙ නිබ්බත්තොසීති අත්ථො. සහස්සනෙත්තස්ස විමානන්ති සක්කස්ස වෙජයන්තපාසාදං. ඉද්ධී හි ත්‍යායං විපුලාති යස්මා තවායං විපුලා ඉද්ධි, තස්මා ත්වං තෙන උපොසථකම්මෙන සක්කස්ස විමානම්පි න පත්ථෙසි, අඤ්ඤං තතො උත්තරි මහන්තං ඨානං පත්ථෙසීති මඤ්ඤාමි.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘මා හෙවං, බ්‍රාහ්මණ, අවච, සක්කස්ස යසං පටිච්ච අම්හාකං යසො සිනෙරුසන්තිකෙ සාසපො විය, මයං තස්ස පරිචාරකෙපි න අග්ඝාමා’’ති වත්වා ගාථමාහ –

809. ‘‘මනසාපි න පත්තබ්බො, ආනුභාවො ජුතීමතො;

පරිචාරයමානානං, සඉන්දානං වසවත්තින’’න්ති.

තස්සත්ථො – බ්‍රාහ්මණ, සක්කස්ස යසො නාම එකං ද්වෙ තයො චත්තාරො වා දිවසෙ ‘‘එත්තකො සියා’’ති මනසා චින්තෙන්තෙනපි න අභිපත්තබ්බො. යෙපි නං චත්තාරො මහාරාජානො පරිචාරෙන්ති, තෙසං දෙවරාජානං පරිචාරයමානානං ඉන්දං නායකං කත්වා චරන්තානං සඉන්දානං වසවත්තීනං චතුන්නං ලොකපාලානං යසස්සපි අම්හාකං තිරච්ඡානගතානං යසො සොළසිං කලං නග්ඝතීති.

එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘ඉදං තෙ මඤ්ඤෙ සහස්සනෙත්තස්ස විමාන’’න්ති වචනං සුත්වා අහං තං අනුස්සරිං. ‘‘අහඤ්හි වෙජයන්තං පත්ථෙන්තො උපොසථකම්මං කරොමී’’ති තස්ස අත්තනො පත්ථනං ආචික්ඛන්තො ආහ –

810. ‘‘තං විමානං අභිජ්ඣාය, අමරානං සුඛෙසිනං;

උපොසථං උපවසන්තො, සෙමි වම්මිකමුද්ධනී’’ති.

තත්ථ අභිජ්ඣායාති පත්ථෙත්වා. අමරානන්ති දීඝායුකානං දෙවානං. සුඛෙසිනන්ති එසිතසුඛානං සුඛෙ පතිට්ඨිතානං.

කං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉදානි මෙ ඔකාසො ලද්ධො’’ති සොමනස්සප්පත්තො ගන්තුං ආපුච්ඡන්තො ගාථාද්වයමාහ –

811. ‘‘අහඤ්ච මිගමෙසානො, සපුත්තො පාවිසිං වනං;

තං මං මතං වා ජීවං වා, නාභිවෙදෙන්ති ඤාතකා.

812. ‘‘ආමන්තයෙ භූරිදත්තං, කාසිපුත්තං යසස්සිනං;

තයා නො සමනුඤ්ඤාතා, අපි පස්සෙමු ඤාතකෙ’’ති.

තත්ථ නාභිවෙදෙන්තීති න ජානන්ති, කථෙන්තොපි නෙසං නත්ථි. ආමන්තයෙති ආමන්තයාමි. කාසිපුත්තන්ති කාසිරාජධීතාය පුත්තං.

තතො බොධිසත්තො ආහ –

813. ‘‘එසො හි වත මෙ ඡන්දො, යං වසෙසි මමන්තිකෙ;

න හි එතාදිසා කාමා, සුලභා හොන්ති මානුසෙ.

814. ‘‘සචෙ ත්වං නිච්ඡසෙ වත්ථුං, මම කාමෙහි පූජිතො;

මයා ත්වං සමනුඤ්ඤාතො, සොත්ථිං පස්සාහි ඤාතකෙ’’ති.

මහාසත්තො ගාථාද්වයං වත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං මණිං නිස්සාය සුඛං ජීවන්තො කස්සචි නාචික්ඛිස්සති, එතස්ස සබ්බකාමදදං මණිං දස්සාමී’’ති. අථස්ස තං දදන්තො ආහ –

815. ‘‘ධාරයිමං මණිං දිබ්‍යං, පසුං පුත්තෙ ච වින්දති;

අරොගො සුඛිතො හොති, ගච්ඡෙවාදාය බ්‍රාහ්මණා’’ති.

තත්ථ පසුං පුත්තෙ ච වින්දතීති ඉමං මණිං ධාරයමානො ඉමස්සානුභාවෙන පසුඤ්ච පුත්තෙ ච අඤ්ඤඤ්ච යං ඉච්ඡති, තං සබ්බං ලභති.

තතො බ්‍රාහ්මණො ගාථමාහ –

816. ‘‘කුසලං පටිනන්දාමි, භූරිදත්ත වචො තව;

පබ්බජිස්සාමි ජිණ්ණොස්මි, න කාමෙ අභිපත්ථයෙ’’ති.

තස්සත්ථො – භූරිදත්ත, තව වචනං කුසලං අනවජ්ජං, තං පටිනන්දාමි න පටික්ඛිපාමි. අහං පන ජිණ්ණො අස්මි, තස්මා පබ්බජිස්සාමි, න කාමෙ අභිපත්ථයාමි, කිං මෙ මණිනාති.

බොධිසත්තො ආහ –

817. ‘‘බ්‍රහ්මචරියස්ස චෙ භඞ්ගො, හොති භොගෙහි කාරියං;

අවිකම්පමානො එය්‍යාසි, බහුං දස්සාමි තෙ ධන’’න්ති.

තත්ථ චෙ භඞ්ගොති බ්‍රහ්මචරියවාසො නාම දුක්කරො, අනභිරතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස චෙ භඞ්ගො හොති, තදා ගිහිභූතස්ස භොගෙහි කාරියං හොති, එවරූපෙ කාලෙ ත්වං නිරාසඞ්කො හුත්වා මම සන්තිකං ආගච්ඡෙය්‍යාසි, බහුං තෙ ධනං දස්සාමීති.

බ්‍රාහ්මණො ආහ –

818. ‘‘කුසලං පටිනන්දාමි, භූරිදත්ත වචො තව;

පුනපි ආගමිස්සාමි, සචෙ අත්ථො භවිස්සතී’’ති.

තත්ථ පුනපීති පුන අපි, අයමෙව වා පාඨො.

අථස්ස තත්ථ අවසිතුකාමතං ඤත්වා මහාසත්තො නාගමාණවකෙ ආණාපෙත්වා බ්‍රාහ්මණං මනුස්සලොකං පාපෙසි. තමත්ථං පකාසෙන්තො සත්ථා ආහ –

819. ‘‘ඉදං වත්වා භූරිදත්තො, පෙසෙසි චතුරො ජනෙ;

එථ ගච්ඡථ උට්ඨෙථ, ඛිප්පං පාපෙථ බ්‍රාහ්මණං.

820. ‘‘තස්ස තං වචනං සුත්වා, උට්ඨාය චතුරො ජනා;

පෙසිතා භූරිදත්තෙන, ඛිප්පං පාපෙසු බ්‍රාහ්මණ’’න්ති.

තත්ථ පාපෙසූති යමුනාතො උත්තාරෙත්වා බාරාණසිමග්ගං පාපයිංසු, පාපයිත්වා ච පන ‘‘තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති වත්වා නාගභවනමෙව පච්චාගමිංසු.

බ්‍රාහ්මණොපි ‘‘තාත සොමදත්ත, ඉමස්මිං ඨානෙ මිගං විජ්ඣිම්හා, ඉමස්මිං සූකර’’න්ති පුත්තස්ස ආචික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ පොක්ඛරණිං දිස්වා ‘‘තාත සොමදත්ත, න්හායාමා’’ති වත්වා ‘‘සාධු, තාතා’’ති වුත්තෙ උභොපි දිබ්බාභරණානි චෙව දිබ්බවත්ථානි ච ඔමුඤ්චිත්වා භණ්ඩිකං කත්වා පොක්ඛරණීතීරෙ ඨපෙත්වා ඔතරිත්වා න්හායිංසු. තස්මිං ඛණෙ තානි අන්තරධායිත්වා නාගභවනමෙව අගමංසු. පඨමං නිවත්ථකාසාවපිලොතිකාව නෙසං සරීරෙ පටිමුඤ්චිංසු, ධනුසරසත්තියොපි පාකතිකාව අහෙසුං. සොමදත්තො ‘‘නාසිතාම්හා තයා, තාතා’’ති පරිදෙවි. අථ නං පිතා ‘‘මා චින්තයි, මිගෙසු සන්තෙසු අරඤ්ඤෙ මිගෙ වධිත්වා ජීවිකං කප්පෙස්සාමා’’ති අස්සාසෙසි. සොමදත්තස්ස මාතා තෙසං ආගමනං සුත්වා පච්චුග්ගන්ත්වා ඝරං නෙත්වා අන්නපානෙන සන්තප්පෙසි. බ්‍රාහ්මණො භුඤ්ජිත්වා නිද්දං ඔක්කමි. ඉතරා පුත්තං පුච්ඡි ‘‘තාත, එත්තකං කාලං කුහිං ගතත්ථා’’ති? ‘‘අම්ම, භූරිදත්තනාගරාජෙන අම්හෙ නාගභවනං නීතා, තතො උක්කණ්ඨිත්වා ඉදානි ආගතා’’ති. ‘‘කිඤ්චි පන වො රතනං ආභත’’න්ති. ‘‘නාභතං අම්මා’’ති. ‘‘කිං තුම්හාකං තෙන කිඤ්චි න දින්න’’න්ති. ‘‘අම්ම, භූරිදත්තෙන මෙ පිතු සබ්බකාමදදො මණි දින්නො අහොසි, ඉමිනා පන න ගහිතො’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති. ‘‘පබ්බජිස්සති කිරා’’ති. සා ‘‘එත්තකං කාලං දාරකෙ මම භාරං කරොන්තො නාගභවනෙ වසිත්වා ඉදානි කිර පබ්බජිස්සතී’’ති කුජ්ඣිත්වා වීහිභඤ්ජනදබ්බියා පිට්ඨිං පොථෙන්තී ‘‘අරෙ, දුට්ඨබ්‍රාහ්මණ, පබ්බජිස්සාමීති කිර මණිරතනං න ගණ්හසි, අථ කස්මා අපබ්බජිත්වා ඉධාගතොසි, නික්ඛම මම ඝරා සීඝ’’න්ති සන්තජ්ජෙසි. අථ නං ‘‘භද්දෙ, මා කුජ්ඣි, අරඤ්ඤෙ මිගෙසු සන්තෙසු අහං තං පොසෙස්සාමී’’ති වත්වා පුත්තෙන සද්ධිං අරඤ්ඤං ගන්ත්වා පුරිමනියාමෙනෙව ජීවිකං කප්පෙසි.

තදා දක්ඛිණමහාසමුද්දස්ස දිසාභාගෙ සිම්බලිවාසී එකො ගරුළො පක්ඛවාතෙහි සමුද්දෙ උදකං වියූහිත්වා එකං නාගරාජානං සීසෙ ගණ්හි. තදාහි සුපණ්ණා නාගං ගහෙතුං අජානනකායෙව, පච්ඡා පණ්ඩරජාතකෙ ජානිංසු. සො පන තං සීසෙ ගහෙත්වාපි උදකෙ අනොත්ථරන්තෙයෙව උක්ඛිපිත්වා ඔලම්බන්තං ආදාය හිමවන්තමත්ථකෙන පායාසි. තදා චෙකො කාසිරට්ඨවාසී බ්‍රාහ්මණො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා පටිවසති. තස්ස චඞ්කමනකොටියං මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි. සො තස්ස මූලෙ දිවාවිහාරං කරොති. සුපණ්ණො නිග්‍රොධමත්ථකෙන නාගං හරති. නාගො ඔලම්බන්තො මොක්ඛත්ථාය නඞ්ගුට්ඨෙන නිග්‍රොධවිටපං වෙඨෙසි. සුපණ්ණො තං අජානන්තොව මහබ්බලතාය ආකාසෙ පක්ඛන්දියෙව. නිග්‍රොධරුක්ඛො සමූලො උප්පාටිතො. සුපණ්ණො නාගං සිම්බලිවනං නෙත්වා තුණ්ඩෙන පහරිත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා නාගමෙදං ඛාදිත්වා සරීරං සමුද්දකුච්ඡිම්හි ඡඩ්ඩෙසි. නිග්‍රොධරුක්ඛො පතන්තො මහාසද්දමකාසි. සුපණ්ණො ‘‘කිස්ස එසො සද්දො’’ති අධො ඔලොකෙන්තො නිග්‍රොධරුක්ඛං දිස්වා ‘‘කුතො එස මයා උප්පාටිතො’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තාපසස්ස චඞ්කමනකොටියා නිග්‍රොධො එසො’’ති තථතො ඤත්වා ‘‘අයං තස්ස බහූපකාරො, ‘අකුසලං නු ඛො මෙ පසුතං, උදාහු නො’ති තමෙව පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති මාණවකවෙසෙන තස්ස සන්තිකං අගමාසි.

තස්මිං ඛණෙ තාපසො තං ඨානං සමං කරොති. සුපණ්ණරාජා තාපසං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො අජානන්තො විය ‘‘කිස්ස ඨානං, භන්තෙ, ඉද’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘උපාසක, එකො සුපණ්ණො භොජනත්ථාය නාගං හරන්තො නාගෙන මොක්ඛත්ථාය නිග්‍රොධවිටපං නඞ්ගුට්ඨෙන වෙඨිතායපි අත්තනො මහබ්බලතාය පක්ඛන්තිත්වා ගතො, අථ නිග්‍රොධරුක්ඛො උප්පාටිතො, ඉදං තස්ස උප්පාටිතට්ඨාන’’න්ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, තස්ස සුපණ්ණස්ස අකුසලං හොති, උදාහු නො’’ති? ‘‘සචෙ න ජානාති, අචෙතනකම්මං නාම අකුසලං න හොතී’’ති. ‘‘කිං නාගස්ස පන, භන්තෙ’’ති? ‘‘සො ඉමං නාසෙතුං න ගණ්හි, මොක්ඛත්ථාය ගණ්හි, තස්මා තස්සපි න හොතියෙවා’’ති. සුපණ්ණො තාපසස්ස තුස්සිත්වා ‘‘භන්තෙ, අහං සො සුපණ්ණරාජා, තුම්හාකඤ්හි පඤ්හවෙය්‍යාකරණෙන තුට්ඨො. තුම්හෙ අරඤ්ඤෙ වසථ, අහඤ්චෙකං අලම්පායනමන්තං ජානාමි, අනග්ඝො මන්තො. තමහං තුම්හාකං ආචරියභාගං කත්වා දම්මි, පටිග්ගණ්හථ න’’න්ති ආහ. ‘‘අලං මය්හං මන්තෙන, ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති. සො තං පුනප්පුනං යාචිත්වා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා මන්තං දත්වා ඔසධානි ආචික්ඛිත්වා පක්කාමි.

ගරුළකණ්ඩං නිට්ඨිතං.

කීළනකණ්ඩං

තස්මිං කාලෙ බාරාණසියං එකො දලිද්දබ්‍රාහ්මණො බහුං ඉණං ගහෙත්වා ඉණසාමිකෙහි චොදියමානො ‘‘කිං මෙ ඉධ වාසෙන, අරඤ්ඤං පවිසිත්වා මතං සෙය්‍යො’’ති නික්ඛමිත්වා වනං පවිසිත්වා අනුපුබ්බෙන තං අස්සමපදං පත්වා තාපසං වත්තසම්පදාය ආරාධෙසි. තාපසො ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො මය්හං අතිවිය උපකාරකො, සුපණ්ණරාජෙන දින්නං දිබ්බමන්තමස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, අහං අලම්පායනමන්තං ජානාමි, තං තෙ දම්මි, ගණ්හාහි න’’න්ති වත්වා ‘‘අලං, භන්තෙ, න මය්හං මන්තෙනත්ථො’’ති වුත්තෙපි පුනප්පුනං වත්වා නිප්පීළෙත්වා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා අදාසියෙව. තස්ස ච මන්තස්ස අනුච්ඡවිකානි ඔසධානි චෙව මන්තුපචාරඤ්ච සබ්බං කථෙසි. බ්‍රාහ්මණො ‘‘ලද්ධො මෙ ජීවිතුපායො’’ති කතිපාහං වසිත්වා ‘‘වාතාබාධො මෙ, භන්තෙ, බාධතී’’ති අපදෙසං කත්වා තාපසෙන විස්සජ්ජිතො තං වන්දිත්වා ඛමාපෙත්වා අරඤ්ඤා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන යමුනාය තීරං පත්වා තං මන්තං සජ්ඣායන්තො මහාමග්ගං ගච්ඡති.

තස්මිං කාලෙ සහස්සමත්තා භූරිදත්තස්ස පරිචාරිකා නාගමාණවිකා තං සබ්බකාමදදං මණිරතනං ආදාය නාගභවනා නික්ඛමිත්වා යමුනාතීරෙ වාලුකරාසිම්හි ඨපෙත්වා තස්ස ඔභාසෙන සබ්බරත්තිං උදකකීළං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ සබ්බාලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා මණිරතනං පරිවාරෙත්වා සිරිං පවෙසයමානා නිසීදිංසු. බ්‍රාහ්මණොපි මන්තං සජ්ඣායන්තො තං ඨානං පාපුණි. තා මන්තසද්දං සුත්වාව ‘‘ඉමිනා සුපණ්ණෙන භවිතබ්බ’’න්ති මරණභයතජ්ජිතා මණිරතනං අග්ගහෙත්වා පථවියං නිමුජ්ජිත්වා නාගභවනං අගමිංසු. බ්‍රාහ්මණොපි මණිරතනං දිස්වා ‘‘ඉදානෙව මෙ මන්තො සමිද්ධො’’ති තුට්ඨමානසො මණිරතනං ආදාය පායාසි. තස්මිං ඛණෙ නෙසාදබ්‍රාහ්මණො සොමදත්තෙන සද්ධිං මිගවධාය අරඤ්ඤං පවිසන්තො තස්ස හත්ථෙ තං මණිරතනං දිස්වා පුත්තං ආහ ‘‘තාත, නනු එසො අම්හාකං භූරිදත්තෙන දින්නො මණී’’ති? ‘‘ආම, තාත, එසො මණී’’ති. ‘‘තෙන හිස්ස අගුණං කථෙත්වා ඉමං බ්‍රාහ්මණං වඤ්චෙත්වා ගණ්හාමෙතං මණිරතන’’න්ති. ‘‘තාත, පුබ්බෙ භූරිදත්තෙන දීයමානං න ගණ්හි, ඉදානි පනෙස බ්‍රාහ්මණො තඤ්ඤෙව වඤ්චෙස්සති, තුණ්හී හොහී’’ති. බ්‍රාහ්මණො ‘‘හොතු, තාත, පස්සසි එතස්ස වා මම වා වඤ්චනභාව’’න්ති අලම්පායනෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො ආහ –

821. ‘‘මණිං පග්ගය්හ මඞ්ගල්‍යං, සාධුවිත්තං මනොරමං;

සෙලං බ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං, කො ඉමං මණිමජ්ඣගා’’ති.

තත්ථ මඞ්ගල්‍යන්ති මඞ්ගලසම්මතං සබ්බකාමදදං. කො ඉමන්ති කුහිං ඉමං මණිං අධිගතොසි.

තතො අලම්පායනො ගාථමාහ –

822. ‘‘ලොහිතක්ඛසහස්සාහි, සමන්තා පරිවාරිතං;