10. දසකනිපාතො

[439] 1. චතුද්වාරජාතකවණ්ණනා

චතුද්වාරමිදං නගරන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු නවකනිපාතස්ස පඨමජාතකෙ විත්ථාරිතමෙව. ඉධ පන සත්ථා තං භික්ඛුං ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු දුබ්බචො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘පුබ්බෙපි ත්වං භික්ඛු දුබ්බචතාය පණ්ඩිතානං වචනං අකත්වා ඛුරචක්කං ආපාදෙසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ කස්සපදසබලස්ස කාලෙ බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො එකො පුත්තො මිත්තවින්දකො නාම අහොසි. තස්ස මාතාපිතරො සොතාපන්නා අහෙසුං, සො පන දුස්සීලො අස්සද්ධො. අථ නං අපරභාගෙ පිතරි කාලකතෙ මාතා කුටුම්බං විචාරෙන්තී ආහ – ‘‘තාත, තයා දුල්ලභං මනුස්සත්තං ලද්ධං, දානං දෙහි, සීලං රක්ඛාහි, උපොසථකම්මං කරොහි, ධම්මං සුණාහී’’ති. අම්ම, න මය්හං දානාදීහි අත්ථො, මා මං කිඤ්චි අවචුත්ථ, අහං යථාකම්මං ගමිස්සාමීති. එවං වදන්තම්පි නං එකදිවසං පුණ්ණමුපොසථදිවසෙ මාතා ආහ – ‘‘තාත, අජ්ජ අභිලක්ඛිතො මහාඋපොසථදිවසො, අජ්ජ උපොසථං සමාදියිත්වා විහාරං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං ධම්මං සුත්වා එහි, අහං තෙ සහස්සං දස්සාමී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති ධනලොභෙන උපොසථං සමාදියිත්වා භුත්තපාතරාසො විහාරං ගන්ත්වා දිවසං වීතිනාමෙත්වා රත්තිං යථා එකම්පි ධම්මපදං කණ්ණං න පහරති, තථා එකස්මිං පදෙසෙ නිපජ්ජිත්වා නිද්දං ඔක්කමිත්වා පුනදිවසෙ පාතොව මුඛං ධොවිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා නිසීදි.

මාතා පනස්ස ‘‘අජ්ජ මෙ පුත්තො ධම්මං සුත්වා පාතොව ධම්මකථිකත්ථෙරං ආදාය ආගමිස්සතී’’ති යාගුං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදෙත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා තස්සාගමනං පටිමානෙන්තී තං එකකං ආගතං දිස්වා ‘‘තාත, ධම්මකථිකො කෙන න ආනීතො’’ති වත්වා ‘‘න මය්හං ධම්මකථිකෙන අත්ථො’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි යාගුං පිවා’’ති ආහ. සො ‘‘තුම්හෙහි මය්හං සහස්සං පටිස්සුතං, තං තාව මෙ දෙථ, පච්ඡා පිවිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘පිව, තාත, පච්ඡා දස්සාමී’’ති. ‘‘ගහෙත්වාව පිවිස්සාමී’’ති. අථස්ස මාතා සහස්සභණ්ඩිකං පුරතො ඨපෙසි. සො යාගුං පිවිත්වා සහස්සභණ්ඩිකං ගහෙත්වා වොහාරං කරොන්තො න චිරස්සෙව වීසසතසහස්සං උප්පාදෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘නාවං උපට්ඨපෙත්වා වොහාරං කරිස්සාමී’’ති. සො නාවං උපට්ඨපෙත්වා ‘‘අම්ම, අහං නාවාය වොහාරං කරිස්සාමී’’ති ආහ. අථ නං මාතා ‘‘ත්වං තාත, එකපුත්තකො, ඉමස්මිං ඝරෙ ධනම්පි බහු, සමුද්දො අනෙකාදීනවො, මා ගමී’’ති නිවාරෙසි. සො ‘‘අහං ගමිස්සාමෙව, න සක්කා මං නිවාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘අහං තං, තාත, වාරෙස්සාමී’’ති මාතරා හත්ථෙ ගහිතො හත්ථං විස්සජ්ජාපෙත්වා මාතරං පහරිත්වා පාතෙත්වා අන්තරං කත්වා ගන්ත්වා නාවාය සමුද්දං පක්ඛන්දි.

නාවා සත්තමෙ දිවසෙ මිත්තවින්දකං නිස්සාය සමුද්දපිට්ඨෙ නිච්චලා අට්ඨාසි. කාළකණ්ණිසලාකා කරියමානා මිත්තවින්දකස්සෙව හත්ථෙ තික්ඛත්තුං පති. අථස්ස උළුම්පං දත්වා ‘‘ඉමං එකං නිස්සාය බහූ මා නස්සන්තූ’’ති තං සමුද්දපිට්ඨෙ ඛිපිංසු. තාවදෙව නාවා ජවෙන මහාසමුද්දං පක්ඛන්දි. සොපි උළුම්පෙ නිපජ්ජිත්වා එකං දීපකං පාපුණි. තත්ථ ඵලිකවිමානෙ චතස්සො වෙමානිකපෙතියො අද්දස. තා සත්තාහං දුක්ඛං අනුභවන්ති, සත්තාහං සුඛං. සො තාහි සද්ධිං සත්තාහං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවි. අථ නං තා දුක්ඛානුභවනත්ථාය ගච්ඡමානා ‘‘සාමි, මයං සත්තමෙ දිවසෙ ආගමිස්සාම, යාව මයං ආගච්ඡාම, තාව අනුක්කණ්ඨමානො ඉධෙව වසා’’ති වත්වා අගමංසු. සො තණ්හාවසිකො හුත්වා තස්මිංයෙව ඵලකෙ නිපජ්ජිත්වා පුන සමුද්දපිට්ඨෙන ගච්ඡන්තො අපරං දීපකං පත්වා තත්ථ රජතවිමානෙ අට්ඨ වෙමානිකපෙතියො දිස්වා එතෙනෙව උපායෙන අපරස්මිං දීපකෙ මණිවිමානෙ සොළස, අපරස්මිං දීපකෙ කනකවිමානෙ ද්වත්තිංස වෙමානිකපෙතියො දිස්වා තාහි සද්ධිං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තාසම්පි දුක්ඛං අනුභවිතුං ගතකාලෙ පුන සමුද්දපිට්ඨෙන ගච්ඡන්තො එකං පාකාරපරික්ඛිත්තං චතුද්වාරං නගරං අද්දස. උස්සදනිරයො කිරෙස, බහූනං නෙරයිකසත්තානං කම්මකරණානුභවනට්ඨානං මිත්තවින්දකස්ස අලඞ්කතපටියත්තනගරං විය හුත්වා උපට්ඨාසි.

සො ‘‘ඉමං නගරං පවිසිත්වා රාජා භවිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ඛුරචක්කං උක්ඛිපිත්වා සීසෙ පච්චමානං නෙරයිකසත්තං අද්දස. අථස්ස තං තස්ස සීසෙ ඛුරචක්කං පදුමං විය හුත්වා උපට්ඨාසි. උරෙ පඤ්චඞ්ගිකබන්ධනං උරච්ඡදපසාධනං හුත්වා සීසතො ගලන්තං ලොහිතං ලොහිතචන්දනවිලෙපනං විය හුත්වා පරිදෙවනසද්දො මධුරසරො ගීතසද්දො විය හුත්වා උපට්ඨාසි. සො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භො පුරිස, චිරං තයා පදුමං ධාරිතං, දෙහි මෙ එත’’න්ති ආහ. ‘‘සම්ම, නයිදං පදුමං, ඛුරචක්කං එත’’න්ති. ‘‘ත්වං මය්හං අදාතුකාමතාය එවං වදසී’’ති. නෙරයිකසත්තො චින්තෙසි ‘‘මය්හං කම්මං ඛීණං භවිස්සති, ඉමිනාපි මයා විය මාතරං පහරිත්වා ආගතෙන භවිතබ්බං, දස්සාමිස්ස ඛුරචක්ක’’න්ති. අථ නං ‘‘එහි භො, ගණ්හ ඉම’’න්ති වත්වා ඛුරචක්කං තස්ස සීසෙ ඛිපි, තං තස්ස මත්ථකං පිසමානං භස්සි. තස්මිං ඛණෙ මිත්තවින්දකො තස්ස ඛුරචක්කභාවං ඤත්වා ‘‘තව ඛුරචක්කං ගණ්හ, තව ඛුරචක්කං ගණ්හා’’ති වෙදනාප්පත්තො පරිදෙවි, ඉතරො අන්තරධායි. තදා බොධිසත්තො රුක්ඛදෙවතා හුත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන උස්සදචාරිකං චරමානො තං ඨානං පාපුණි. මිත්තවින්දකො තං ඔලොකෙත්වා ‘‘සාමි දෙවරාජ, ඉදං මං චක්කං සණ්හකරණියං විය තිලානි පිසමානං ඔතරති, කිං නු ඛො මයා පාපං පකත’’න්ති පුච්ඡන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

1. ‘‘චතුද්වාරමිදං නගරං, ආයසං දළ්හපාකාරං;

ඔරුද්ධපටිරුද්ධොස්මි, කිං පාපං පකතං මයා.

2. ‘‘සබ්බෙ අපිහිතා ද්වාරා, ඔරුද්ධොස්මි යථා දිජො;

කිමාධිකරණං යක්ඛ, චක්කාභිනිහතො අහ’’න්ති.

තත්ථ දළ්හපාකාරන්ති ථිරපාකාරං. ‘‘දළ්හතොරණ’’න්තිපි පාඨො, ථිරද්වාරන්ති අත්ථො. ඔරුද්ධපටිරුද්ධොස්මීති අන්තො කත්වා සමන්තා පාකාරෙන රුද්ධො, පලායනට්ඨානං න පඤ්ඤායති. කිං පාපං පකතන්ති කිං නු ඛො මයා පාපකම්මං කතං. අපිහිතාති ථකිතා. යථා දිජොති පඤ්ජරෙ පක්ඛිත්තො සකුණො විය. කිමාධිකරණන්ති කිං කාරණං. චක්කාභිනිහතොති චක්කෙන අභිනිහතො.

අථස්ස දෙවරාජා කාරණං කථෙතුං ඡ ගාථා අභාසි –

3. ‘‘ලද්ධා සතසහස්සානි, අතිරෙකානි වීසති;

අනුකම්පකානං ඤාතීනං, වචනං සම්ම නාකරි.

4. ‘‘ලඞ්ඝිං සමුද්දං පක්ඛන්දි, සාගරං අප්පසිද්ධිකං;

චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස.

5. ‘‘සොළසාහි ච බාත්තිංස, අතිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ.

6. ‘‘උපරිවිසාලා දුප්පූරා, ඉච්ඡා විසටගාමිනී;

යෙ ච තං අනුගිජ්ඣන්ති, තෙ හොන්ති චක්කධාරිනො.

7. ‘‘බහුභණ්ඩං අවහාය, මග්ගං අප්පටිවෙක්ඛිය;

යෙසඤ්චෙතං අසඞ්ඛාතං, තෙ හොන්ති චක්කධාරිනො.

8. ‘‘කම්මං සමෙක්ඛෙ විපුලඤ්ච භොගං, ඉච්ඡං න සෙවෙය්‍ය අනත්ථසංහිතං;

කරෙය්‍ය වාක්‍යං අනුකම්පකානං, තං තාදිසං නාතිවත්තෙය්‍ය චක්ක’’න්ති.

තත්ථ ලද්ධා සතසහස්සානි, අතිරෙකානි වීසතීති ත්වං උපොසථං කත්වා මාතු සන්තිකා සහස්සං ගහෙත්වා වොහාරං කරොන්තො සතසහස්සානි ච අතිරෙකානි වීසතිසහස්සානි ලභිත්වා. නාකරීති තෙන ධනෙන අසන්තුට්ඨො නාවාය සමුද්දං පවිසන්තො සමුද්දෙ ආදීනවඤ්ච කථෙත්වා මාතුයා වාරියමානොපි අනුකම්පකානං ඤාතීනං වචනං න කරොසි, සොතාපන්නං මාතරං පහරිත්වා අන්තරං කත්වා නික්ඛන්තොයෙවාසීති දීපෙති.

ලඞ්ඝින්ති නාවං උල්ලඞ්ඝනසමත්ථං. පක්ඛන්දීති පක්ඛන්දොසි. අප්පසිද්ධිකන්ති මන්දසිද්ධිං විනාසබහුලං. චතුබ්භි අට්ඨාති අථ නං නිස්සාය ඨිතාය නාවාය ඵලකං දත්වා සමුද්දෙ ඛිත්තොපි ත්වං මාතරං නිස්සාය එකදිවසං කතස්ස උපොසථකම්මස්ස නිස්සන්දෙන ඵලිකවිමානෙ චතස්සො ඉත්ථියො ලභිත්වා තතො රජතවිමානෙ අට්ඨ, මණිවිමානෙ සොළස, කනකවිමානෙ ද්වත්තිංස අධිගතොසීති. අතිච්ඡං චක්කමාසදොති අථ ත්වං යථාලද්ධෙන අසන්තුට්ඨො ‘‘අත්‍ර උත්තරිතරං ලභිස්සාමී’’ති එවං ලද්ධං ලද්ධං අතික්කමනලොභසඞ්ඛාතාය අතිච්ඡාය සමන්නාගතත්තා අතිච්ඡො පාපපුග්ගලො තස්ස උපොසථකම්මස්ස ඛීණත්තා ද්වත්තිංස ඉත්ථියො අතික්කමිත්වා ඉමං පෙතනගරං ආගන්ත්වා තස්ස මාතුපහාරදානඅකුසලස්ස නිස්සන්දෙන ඉදං ඛුරචක්කං සම්පත්තොසි. ‘‘අත්‍රිච්ඡ’’න්තිපි පාඨො, අත්‍ර අත්‍ර ඉච්ඡමානොති අත්ථො. ‘‘අත්‍රිච්ඡා’’තිපි පාඨො, අත්‍රිච්ඡායාති අත්ථො. භමතීති තස්ස තෙ ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස ඉදං චක්කං මත්ථකං පිසමානං ඉදානි කුම්භකාරචක්කං විය මත්ථකෙ භමතීති අත්ථො.

යෙ ච තං අනුගිජ්ඣන්තීති තණ්හා නාමෙසා ගච්ඡන්තී උපරූපරි විසාලා හොති, සමුද්දො විය ච දුප්පූරා, රූපාදීසු තස්ස තස්ස ඉච්ඡනඉච්ඡාය විසටගාමිනී, තං එවරූපං තණ්හං යෙ ච අනුගිජ්ඣන්ති ගිද්ධා ගධිතා හුත්වා පුනප්පුනං අල්ලීයන්ති. තෙ හොන්ති චක්කධාරිනොති තෙ එවං පච්චන්තා ඛුරචක්කං ධාරෙන්ති. බහුභණ්ඩන්ති මාතාපිතූනං සන්තකං බහුධනං ඔහාය. මග්ගන්ති ගන්තබ්බං අප්පසිද්ධිකං සමුද්දමග්ගං අපච්චවෙක්ඛිත්වා යථා ත්වං පටිපන්නො, එවමෙව අඤ්ඤෙසම්පි යෙසඤ්චෙතං අසඞ්ඛාතං අවීමංසිතං, තෙ යථා ත්වං තථෙව තණ්හාවසිකා හුත්වා ධනං පහාය ගමනමග්ගං අනපෙක්ඛිත්වා පටිපන්නා චක්කධාරිනො හොන්ති. කම්මං සමෙක්ඛෙති තස්මා පණ්ඩිතො පුරිසො අත්තනා කත්තබ්බකම්මං ‘‘සදොසං නු ඛො, නිද්දොස’’න්ති සමෙක්ඛෙය්‍ය පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය. විපුලඤ්ච භොගන්ති අත්තනො ධම්මලද්ධං ධනරාසිම්පි සමෙක්ඛෙය්‍ය. නාතිවත්තෙය්‍යාති තං තාදිසං පුග්ගලං ඉදං චක්කං න අතිවත්තෙය්‍ය නාවත්ථරෙය්‍ය. ‘‘නාතිවත්තෙතී’’තිපි පාඨො, නාවත්ථරතීති අත්ථො.

තං සුත්වා මිත්තවින්දකො ‘‘ඉමිනා දෙවපුත්තෙන මයා කතකම්මං තථතො ඤාතං, අයං මය්හං පච්චනපමාණම්පි ජානිස්සති, පුච්ඡාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා නවමං ගාථමාහ –

9. ‘‘කීවචිරං නු මෙ යක්ඛ, චක්කං සිරසි ඨස්සති;

කති වස්සසහස්සානි, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

අථස්ස කථෙන්තො මහාසත්තො දසමං ගාථමාහ –

10. ‘‘අතිසරො පච්චසරො, මිත්තවින්ද සුණොහි මෙ;

චක්කං තෙ සිරසි මාවිද්ධං, න තං ජීවං පමොක්ඛසී’’ති.

තත්ථ අතිසරොති අතිසරීතිපි අතිසරො, අතිසරිස්සතීතිපි අතිසරො. පච්චසරොති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – සම්ම මිත්තවින්දක, සුණොහි මෙ වචනං, ත්වඤ්හි අතිදාරුණස්ස කම්මස්ස කතත්තා අතිසරො, තස්ස පන න සක්කා වස්සගණනාය විපාකො පඤ්ඤාපෙතුන්ති අපරිමාණං අතිමහන්තං විපාකදුක්ඛං සරිස්සසි පටිපජ්ජිස්සසීති අතිසරො. තෙන තෙ ‘‘එත්තකානි වස්සසහස්සානී’’ති වත්තුං න සක්කොමි. සිරසිමාවිද්ධන්ති යං පන තෙ ඉදං චක්කං සිරස්මිං ආවිද්ධං කුම්භකාරචක්කමිව භමති. න තං ජීවං පමොක්ඛසීති තං ත්වං යාව තෙ කම්මවිපාකො න ඛීයති, තාව ජීවමානො න පමොක්ඛසි, කම්මවිපාකෙ පන ඛීණෙ ඉදං චක්කං පහාය යථාකම්මං ගමිස්සසීති.

ඉදං වත්වා දෙවපුත්තො අත්තනො දෙවට්ඨානමෙව ගතො, ඉතරොපි මහාදුක්ඛං පටිපජ්ජි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මිත්තවින්දකො අයං දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, දෙවරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

චතුද්වාරජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[440] 2. කණ්හජාතකවණ්ණනා

කණ්හො වතායං පුරිසොති ඉදං සත්ථා කපිලවත්ථුං උපනිස්සාය නිග්‍රොධාරාමෙ විහරන්තො සිතපාතුකම්මං ආරබ්භ කථෙසි. තදා කිර සත්ථා සායන්හසමයෙ නිග්‍රොධාරාමෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ජඞ්ඝවිහාරං අනුචඞ්කමමානො අඤ්ඤතරස්මිං පදෙසෙ සිතං පාත්වාකාසි. ආනන්දත්ථෙරො ‘‘කො නු ඛො හෙතු, කො පච්චයො භගවතො සිතස්ස පාතුකම්මාය, න අහෙතු තථාගතා සිතං පාතුකරොන්ති, පුච්ඡිස්සාමි තාවා’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සිතකාරණං පුච්ඡි. අථස්ස සත්ථා ‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, කණ්හො නාම ඉසි අහොසි, සො ඉමස්මිං භූමිප්පදෙසෙ විහාසි ඣායී ඣානරතො, තස්ස සීලතෙජෙන සක්කස්ස භවනං කම්පී’’ති සිතකාරණං වත්වා තස්ස වත්ථුනො අපාකටත්තා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බාරාණසියං එකෙන අසීතිකොටිවිභවෙන අපුත්තකෙන බ්‍රාහ්මණෙන සීලං සමාදියිත්වා පුත්තෙ පත්ථිතෙ බොධිසත්තො තස්ස බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. කාළවණ්ණත්තා පනස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘කණ්හකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. සො සොළසවස්සකාලෙ මණිපටිමා විය සොභග්ගප්පත්තො හුත්වා පිතරා සිප්පුග්ගහණත්ථාය පෙසිතො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගහෙත්වා පච්චාගච්ඡි. අථ නං පිතා අනුරූපෙන දාරෙන සංයොජෙසි. සො අපරභාගෙ මාතාපිතූනං අච්චයෙන සබ්බිස්සරියං පටිපජ්ජි. අථෙකදිවසං රතනකොට්ඨාගාරානි විලොකෙත්වා වරපල්ලඞ්කමජ්ඣගතො සුවණ්ණපට්ටං ආහරාපෙත්වා ‘‘එත්තකං ධනං අසුකෙන උප්පාදිතං, එත්තකං අසුකෙනා’’ති පුබ්බඤාතීහි සුවණ්ණපට්ටෙ ලිඛිතානි අක්ඛරානි දිස්වා චින්තෙසි ‘‘යෙහි ඉමං ධනං උප්පාදිතං, තෙ න පඤ්ඤායන්ති, ධනමෙව පඤ්ඤායති, එකොපි ඉදං ධනං ගහෙත්වා ගතො නාම නත්ථි, න ඛො පන සක්කා ධනභණ්ඩිකං බන්ධිත්වා පරලොකං ගන්තුං. පඤ්චන්නං වෙරානං සාධාරණභාවෙන හි අසාරස්ස ධනස්ස දානං සාරො, බහුරොගසාධාරණභාවෙන අසාරස්ස සරීරස්ස සීලවන්තෙසු අභිවාදනාදිකම්මං සාරො, අනිච්චාභිභූතභාවෙන අසාරස්ස ජීවිතස්ස අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනායොගො සාරො, තස්මා අසාරෙහි භොගෙහි සාරග්ගහණත්ථං දානං දස්සාමී’’ති.

සො ආසනා වුට්ඨාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා රාජානං ආපුච්ඡිත්වා මහාදානං පවත්තෙසි. යාව සත්තමා දිවසා ධනං අපරික්ඛීයමානං දිස්වා ‘‘කිං මෙ ධනෙන, යාව මං ජරා නාභිභවති, තාවදෙව පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො භවිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ගෙහෙ සබ්බද්වාරානි විවරාපෙත්වා ‘‘දින්නං මෙ, හරන්තූ’’ති අසුචිං විය ජිගුච්ඡන්තො වත්ථුකාමෙ පහාය මහාජනස්ස රොදන්තස්ස පරිදෙවන්තස්ස නගරා නික්ඛමිත්වා හිමවන්තපදෙසං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අත්තනො වසනත්ථාය රමණීයං භූමිභාගං ඔලොකෙන්තො ඉමං ඨානං පත්වා ‘‘ඉධ වසිස්සාමී’’ති එකං ඉන්දවාරුණීරුක්ඛං ගොචරගාමං අධිට්ඨාය තස්සෙව රුක්ඛස්ස මූලෙ විහාසි. ගාමන්තසෙනාසනං පහාය ආරඤ්ඤිකො අහොසි, පණ්ණසාලං අකත්වා රුක්ඛමූලිකො අහොසි, අබ්භොකාසිකො නෙසජ්ජිකො. සචෙ නිපජ්ජිතුකාමො, භූමියංයෙව නිපජ්ජති, දන්තමූසලිකො හුත්වා අනග්ගිපක්කමෙව ඛාදති, ථුසපරික්ඛිත්තං කිඤ්චි න ඛාදති, එකදිවසං එකවාරමෙව ඛාදති, එකාසනිකො අහොසි. ඛමාය පථවීආපතෙජවායුසමො හුත්වා එතෙ එත්තකෙ ධුතඞ්ගගුණෙ සමාදාය වත්තති, ඉමස්මිං කිර ජාතකෙ බොධිසත්තො පරමප්පිච්ඡො අහොසි. සො න චිරස්සෙව අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා ඣානකීළං කීළන්තො තත්ථෙව වසති, ඵලාඵලත්ථම්පි අඤ්ඤත්ථ න ගච්ඡති, රුක්ඛස්ස ඵලිතකාලෙ ඵලං ඛාදති, පුප්ඵිතකාලෙ පුප්ඵං ඛාදති, සපත්තකාලෙ පත්තානි ඛාදති, නිප්පත්තකාලෙ පපටිකං ඛාදති. එවං පරමසන්තුට්ඨො හුත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ චිරං වසති.

සො එකදිවසං පුබ්බණ්හසමයෙ තස්ස රුක්ඛස්ස පක්කානි ඵලානි ගණ්හි, ගණ්හන්තො පන ලොලුප්පචාරෙන උට්ඨාය අඤ්ඤස්මිං පදෙසෙ න ගණ්හාති, යථානිසින්නොව හත්ථං පසාරෙත්වා හත්ථප්පසාරණට්ඨානෙ ඨිතානි ඵලානි සංහරති, තෙසුපි මනාපාමනාපං අවිචිනිත්වා සම්පත්තසම්පත්තමෙව ගණ්හාති. එවං පරමසන්තුට්ඨස්ස තස්ස සීලතෙජෙන සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. තං කිර සක්කස්ස ආයුක්ඛයෙන වා උණ්හං හොති පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා, අඤ්ඤස්මිං වා මහානුභාවසත්තෙ තං ඨානං පත්ථෙන්තෙ, ධම්මිකානං වා මහිද්ධිකසමණබ්‍රාහ්මණානං සීලතෙජෙන උණ්හං හොති. සක්කො ‘‘කො නු ඛො මං ඨානා චාවෙතුකාමො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ඉමස්මිං පදෙසෙ වසන්තං කණ්හං ඉසිං රුක්ඛඵලානි උච්චිනන්තං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘අයං ඉසි ඝොරතපො පරමජිතින්ද්‍රියො, ඉමං ධම්මකථාය සීහනාදං නදාපෙත්වා සුකාරණං සුත්වා වරෙන සන්තප්පෙත්වා ඉමමස්ස රුක්ඛං ධුවඵලං කත්වා ආගමිස්සාමී’’ති. සො මහන්තෙනානුභාවෙන සීඝං ඔතරිත්වා තස්මිං රුක්ඛමූලෙ තස්ස පිට්ඨිපස්සෙ ඨත්වා ‘‘අත්තනො අවණ්ණෙ කථිතෙ කුජ්ඣිස්සති නු ඛො, නො’’ති වීමංසන්තො පඨමං ගාථමාහ –

11. ‘‘කණ්හො වතායං පුරිසො, කණ්හං භුඤ්ජති භොජනං;

කණ්හෙ භූමිපදෙසස්මිං, න මය්හං මනසො පියො’’ති.

තත්ථ කණ්හොති කාළවණ්ණො. භොජනන්ති රුක්ඛඵලභොජනං.

කණ්හො ඉසි සක්කස්ස වචනං සුත්වා ‘‘කො නු ඛො මයා සද්ධිං කථෙතී’’ති දිබ්බචක්ඛුනා උපධාරෙන්තො ‘‘සක්කො’’ති ඤත්වා අනිවත්තිත්වා අනොලොකෙත්වාව දුතියං ගාථමාහ –

12. ‘‘න කණ්හො තචසා හොති, අන්තොසාරො හි බ්‍රාහ්මණො;

යස්මිං පාපානි කම්මානි, ස වෙ කණ්හො සුජම්පතී’’ති.

තත්ථ තචසාති තචෙන කණ්හො නාම න හොතීති අත්ථො. අන්තොසාරොති අබ්භන්තරෙ සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනසාරෙහි සමන්නාගතො. එවරූපො හි බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණො නාම හොති. ස වෙති යස්මිං පන පාපානි කම්මානි අත්ථි, සො යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතොපි යෙන කෙනචි සරීරවණ්ණෙන සමන්නාගතොපි කාළකොව.

එවඤ්ච පන වත්වා ඉමෙසං සත්තානං කණ්හභාවකරානි පාපකම්මානි එකවිධාදිභෙදෙහි විත්ථාරෙත්වා සබ්බානිපි තානි ගරහිත්වා සීලාදයො ගුණෙ පසංසිත්වා ආකාසෙ චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය සක්කස්ස ධම්මං දෙසෙසි. සක්කො තස්ස ධම්මකථං සුත්වා පමුදිතො සොමනස්සජාතො මහාසත්තං වරෙන නිමන්තෙන්තො තතියං ගාථමාහ –

13. ‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ, පතිරූපෙ සුභාසිතෙ;

වරං බ්‍රාහ්මණ තෙ දම්මි, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති.

තත්ථ එතස්මින්ති යං ඉදං තයා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන විය සුලපිතං, තස්මිං සුලපිතෙ තුම්හාකමෙව අනුච්ඡවිකත්තා පතිරූපෙ සුභාසිතෙ යං කිඤ්චි මනසා ඉච්ඡසි, සබ්බං තෙ යං වරං ඉච්ඡිතං පත්ථිතං, තං දම්මීති අත්ථො.

තං සුත්වා මහාසත්තො චින්තෙසි ‘‘අයං කිං නු ඛො අත්තනො අවණ්ණෙ කථිතෙ කුජ්ඣිස්සති, නොති මං වීමංසන්තො මය්හං ඡවිවණ්ණඤ්ච භොජනඤ්ච වසනට්ඨානඤ්ච ගරහිත්වා ඉදානි මය්හං අකුද්ධභාවං ඤත්වා පසන්නචිත්තො වරං දෙති, මං ඛො පනෙස ‘සක්කිස්සරියබ්‍රහ්මිස්සරියානං අත්ථාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’තිපි මඤ්ඤෙය්‍ය, තත්‍රස්ස නික්කඞ්ඛභාවත්ථං මය්හං පරෙසු කොධො වා දොසො වා මා උප්පජ්ජතු, පරසම්පත්තියං ලොභො වා පරෙසු සිනෙහො වා මා උප්පජ්ජතු, මජ්ඣත්තොව භවෙය්‍යන්ති ඉමෙ මයා චත්තාරො වරෙ ගහෙතුං වට්ටතී’’ති. සො තස්ස නික්කඞ්ඛභාවත්ථාය චත්තාරො වරෙ ගණ්හන්තො චතුත්ථං ගාථමාහ –

14. ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

සුනික්කොධං සුනිද්දොසං, නිල්ලොභං වුත්තිමත්තනො;

නිස්නෙහමභිකඞ්ඛාමි, එතෙ මෙ චතුරො වරෙ’’ති.

තත්ථ වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්කාති සචෙ ත්වං මය්හං වරං අදාසි. සුනික්කොධන්ති අකුජ්ඣනවසෙන සුට්ඨු නික්කොධං. සුනිද්දොසන්ති අදුස්සනවසෙන සුට්ඨු නිද්දොසං. නිල්ලොභන්ති පරසම්පත්තීසු නිල්ලොභං. වුත්තිමත්තනොති එවරූපං අත්තනො වුත්තිං. නිස්නෙහන්ති පුත්තධීතාදීසු වා සවිඤ්ඤාණකෙසු ධනධඤ්ඤාදීසු වා අවිඤ්ඤාණකෙසු අත්තනො සන්තකෙසුපි නිස්නෙහං අපගතලොභං. අභිකඞ්ඛාමීති එවරූපං ඉමෙහි චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං අත්තනො වුත්තිං අභිකඞ්ඛාමි. එතෙ මෙ චතුරො වරෙති එතෙ නික්කොධාදිකෙ චතුරො මය්හං වරෙ දෙහීති.

කිං පනෙස න ජානාති ‘‘යථා න සක්කා සක්කස්ස සන්තිකෙ වරං ගහෙත්වා වරෙන කොධාදයො හනිතු’’න්ති. නො න ජානාති, සක්කෙ ඛො පන වරං දෙන්තෙ න ගණ්හාමීති වචනං න යුත්තන්ති තස්ස ච නික්කඞ්ඛභාවත්ථාය ගණ්හි. තතො සක්කො චින්තෙසි ‘‘කණ්හපණ්ඩිතො වරං ගණ්හන්තො අතිවිය අනවජ්ජෙ වරෙ ගණ්හි, එතෙසු වරෙසු ගුණදොසං එතමෙව පුච්ඡිස්සාමී’’ති. අථ නං පුච්ඡන්තො පඤ්චමං ගාථමාහ –

15. ‘‘කිංනු කොධෙ වා දොසෙ වා, ලොභෙ ස්නෙහෙ ච බ්‍රාහ්මණ;

ආදීනවං ත්වං පස්සසි, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

තස්සත්ථො – බ්‍රාහ්මණ කිං නු ඛො ත්වං කොධෙ දොසෙ ලොභෙ ස්නෙහෙ ච ආදීනවං පස්සසි, තං තාව මෙ පුච්ඡිතො අක්ඛාහි, න හි මයං එත්ථ ආදීනවං ජානාමාති.

අථ නං මහාසත්තො ‘‘තෙන හි සුණාහී’’ති වත්වා චතස්සො ගාථා අභාසි –

16. ‘‘අප්පො හුත්වා බහු හොති, වඩ්ඪතෙ සො අඛන්තිජො;

ආසඞ්ගී බහුපායාසො, තස්මා කොධං න රොචයෙ.

17. ‘‘දුට්ඨස්ස ඵරුසා වාචා, පරාමාසො අනන්තරා;

තතො පාණි තතො දණ්ඩො, සත්ථස්ස පරමා ගති;

දොසො කොධසමුට්ඨානො, තස්මා දොසං න රොචයෙ.

18. ‘‘ආලොපසාහසාකාරා, නිකතී වඤ්චනානි ච;

දිස්සන්ති ලොභධම්මෙසු, තස්මා ලොභං න රොචයෙ.

19. ‘‘ස්නෙහසඞ්ගථිතා ගන්ථා, සෙන්ති මනොමයා පුථූ;

තෙ භුසං උපතාපෙන්ති, තස්මා ස්නෙහං න රොචයෙ’’ති.

තත්ථ අඛන්තිජොති සො අනධිවාසකජාතිකස්ස අඛන්තිතො ජාතො කොධො පඨමං පරිත්තො හුත්වා පච්ඡා බහු හොති අපරාපරං වඩ්ඪති. තස්ස වඩ්ඪනභාවො ඛන්තිවාදීජාතකෙන (ජා. 1.4.49 ආදයො) චෙව චූළධම්මපාලජාතකෙන (ජා. 1.5.44 ආදයො) ච වණ්ණෙතබ්බො. අපිච තිස්සාමච්චස්සපෙත්ථ භරියං ආදිං කත්වා සබ්බං සපරිජනං මාරෙත්වා පච්ඡා අත්තනො මාරිතවත්ථු කථෙතබ්බං. ආසඞ්ගීති ආසඞ්ගකරණො. යස්ස උප්පජ්ජති, තං ආසත්තං ලග්ගිතං කරොති, තං වත්ථුං විස්සජ්ජෙත්වා ගන්තුං න දෙති, නිවත්තිත්වා අක්කොසනාදීනි කාරෙති. බහුපායාසොති බහුනා කායිකචෙතසිකදුක්ඛසඞ්ඛාතෙන උපායාසෙන කිලමථෙන සමන්නාගතො. කොධං නිස්සාය හි කොධවසෙන අරියාදීසු කතවීතික්කමා දිට්ඨධම්මෙ චෙව සම්පරායෙ ච වධබන්ධවිප්පටිසාරාදීනි චෙව පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකරණාදීනි ච බහූනි දුක්ඛානි අනුභවන්තීති කොධො බහුපායාසො නාම. තස්මාති යස්මා එස එවං අනෙකාදීනවො, තස්මා කොධං න රොචෙමි.

දුට්ඨස්සාති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන කුජ්ඣිත්වා අපරභාගෙ දුස්සනලක්ඛණෙන දොසෙන දුට්ඨස්ස පඨමං තාව ‘‘අරෙ, දාස, පෙස්සා’’ති ඵරුසවාචා නිච්ඡරති, වාචාය අනන්තරා ආකඩ්ඪනවිකඩ්ඪනවසෙන හත්ථපරාමාසො, තතො අනන්තරා උපක්කමනවසෙන පාණි පවත්තති, තතො දණ්ඩො, දණ්ඩප්පහාරෙ අතික්කමිත්වා පන එකතොධාරඋභතොධාරස්ස සත්ථස්ස පරමා ගති, සබ්බපරියන්තා සත්ථනිප්ඵත්ති හොති. යදා හි සත්ථෙන පරං ජීවිතා වොරොපෙත්වා පච්ඡා තෙනෙව සත්ථෙන අත්තානං ජීවිතා වොරොපෙති, තදා දොසො මත්ථකප්පත්තො හොති. දොසො කොධසමුට්ඨානොති යථා අනම්බිලං තක්කං වා කඤ්ජිකං වා පරිණාමවසෙන පරිවත්තිත්වා අම්බිලං හොති, තං එකජාතිකම්පි සමානං අම්බිලං අනම්බිලන්ති නානා වුච්චති, තථා පුබ්බකාලෙ කොධො පරිණමිත්වා අපරභාගෙ දොසො හොති. සො අකුසලමූලත්තෙන එකජාතිකොපි සමානො කොධො දොසොති නානා වුච්චති. යථා අනම්බිලතො අම්බිලං, එවං සොපි කොධතො සමුට්ඨාතීති කොධසමුට්ඨානො. තස්මාති යස්මා එවං අනෙකාදීනවො දොසො, තස්මා දොසම්පි න රොචෙමි.

ආලොපසාහසාකාරාති දිවා දිවස්සෙව ගාමං පහරිත්වා විලුම්පනානි ච ආවුධං සරීරෙ ඨපෙත්වා ‘‘ඉදං නාම මෙ දෙහී’’ති සාහසාකාරා ච. නිකතී වඤ්චනානි චාති පතිරූපකං දස්සෙත්වා පරස්ස හරණං නිකති නාම, සා අසුවණ්ණමෙව ‘‘සුවණ්ණ’’න්ති කූටකහාපණං ‘‘කහාපණො’’ති දත්වා පරසන්තකග්ගහණෙ දට්ඨබ්බා. පටිභානවසෙන පන උපායකුසලතාය පරසන්තකග්ගහණං වඤ්චනං නාම. තස්සෙවං පවත්ති දට්ඨබ්බා – එකො කිර උජුජාතිකො ගාමිකපුරිසො අරඤ්ඤතො සසකං ආනෙත්වා නදීතීරෙ ඨපෙත්වා න්හායිතුං ඔතරි. අථෙකො ධුත්තො තං සසකං සීසෙ කත්වා න්හායිතුං ඔතිණ්ණො. ඉතරො උත්තරිත්වා සසකං අපස්සන්තො ඉතො චිතො ච විලොකෙසි. තමෙනං ධුත්තො ‘‘කිං භො විලොකෙසී’’ති වත්වා ‘‘ඉමස්මිං මෙ ඨානෙ සසකො ඨපිතො, තං න පස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘අන්ධබාල, ත්වං න ජානාසි, සසකා නාම නදීතීරෙ ඨපිතා පලායන්ති, පස්ස අහං අත්තනො සසකං සීසෙ ඨපෙත්වාව න්හායාමී’’ති ආහ. සො අප්පටිභානතාය ‘‘එවං භවිස්සතී’’ති පක්කාමි. එකකහාපණෙන මිගපොතකං ගහෙත්වා පුන තං දත්වා ද්විකහාපණග්ඝනකස්ස මිගස්ස ගහිතවත්ථුපෙත්ථ කථෙතබ්බං. දිස්සන්ති ලොභධම්මෙසූති සක්ක, ඉමෙ ආලොපාදයො පාපධම්මා ලොභසභාවෙසු ලොභාභිභූතෙසු සත්තෙසු දිස්සන්ති. න හි අලුද්ධා එවරූපානි කම්මානි කරොන්ති. එවං ලොභො අනෙකාදීනවො, තස්මා ලොභම්පි න රොචෙමි.

ස්නෙහසඞ්ගථිතා ගන්ථාති ආරම්මණෙසු අල්ලීයනලක්ඛණෙන ස්නෙහෙන සඞ්ගථිතා පුනප්පුනං උප්පාදවසෙන ඝටිතා සුත්තෙන පුප්ඵානි විය බද්ධා නානප්පකාරෙසු ආරම්මණෙසු පවත්තමානා අභිජ්ඣාකායගන්ථා. සෙන්ති මනොමයා පුථූති තෙ පුථූසු ආරම්මණෙසු උප්පන්නා සුවණ්ණාදීහි නිබ්බත්තානි සුවණ්ණාදිමයානි ආභරණාදීනි විය මනෙන නිබ්බත්තත්තා මනොමයා අභිජ්ඣාකායගන්ථා තෙසු ආරම්මණෙසු සෙන්ති අනුසෙන්ති. තෙ භුසං උපතාපෙන්තීති තෙ එවං අනුසයිතා බලවතාපං ජනෙන්තා භුසං උපතාපෙන්ති අතිකිලමෙන්ති. තෙසං පන භුසං උපතාපනෙ ‘‘සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී’’ති (සු. නි. 773) ගාථාය වත්ථු, ‘‘පියජාතිකා හි ගහපති, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා පියප්පභුතිකා’’ (ම. නි. 2.353), ‘‘පියතො ජායතී සොකො’’තිආදීනි (ධ. ප. 212) සුත්තානි ච ආහරිතබ්බානි. අපිච මඞ්ගලබොධිසත්තස්ස දාරකෙ දත්වා බලවසොකෙන හදයං ඵලි, වෙස්සන්තරබොධිසත්තස්ස මහන්තං දොමනස්සං උදපාදි. එවං පූරිතපාරමීනං මහාසත්තානං පෙමං උපතාපං කරොතියෙව. අයං ස්නෙහෙ ආදීනවො, තස්මා ස්නෙහම්පි න රොචෙමීති.

සක්කො පඤ්හවිස්සජ්ජනං සුත්වා ‘‘කණ්හපණ්ඩිත තයා ඉමෙ පඤ්හා බුද්ධලීළාය සාධුකං කථිතා, අතිවිය තුට්ඨොස්මි තෙ, අපරම්පි වරං ගණ්හාහී’’ති වත්වා දසමං ගාථමාහ –

20. ‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ, පතිරූපෙ සුභාසිතෙ;

වරං බ්‍රාහ්මණ තෙ දම්මි, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති.

තතො බොධිසත්තො අනන්තරගාථමාහ –

21. ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

අරඤ්ඤෙ මෙ විහරතො, නිච්චං එකවිහාරිනො;

ආබාධා මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අන්තරායකරා භුසා’’ති.

තත්ථ අන්තරායකරා භුසාති ඉමස්ස මෙ තපොකම්මස්ස අන්තරායකරා.

තං සුත්වා සක්කො ‘‘කණ්හපණ්ඩිතො වරං ගණ්හන්තො න ආමිසසන්නිස්සිතං ගණ්හාති, තපොකම්මනිස්සිතමෙව ගණ්හාතී’’ති චින්තෙත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නො අපරම්පි වරං දදමානො ඉතරං ගාථමාහ –

22. ‘‘එතස්මිං තෙ සුලපිතෙ, පතිරූපෙ සුභාසිතෙ;

වරං බ්‍රාහ්මණ තෙ දම්මි, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසී’’ති.

බොධිසත්තොපි වරග්ගහණාපදෙසෙන තස්ස ධම්මං දෙසෙන්තො ඔසානගාථමාහ –

23. ‘‘වරඤ්චෙ මෙ අදො සක්ක, සබ්බභූතානමිස්සර;

න මනො වා සරීරං වා, මං-කතෙ සක්ක කස්සචි;

කදාචි උපහඤ්ඤෙථ, එතං සක්ක වරං වරෙ’’ති.

තත්ථ මනො වාති මනොද්වාරං වා. සරීරං වාති කායද්වාරං වා, වචීද්වාරම්පි එතෙසං ගහණෙන ගහිතමෙවාති වෙදිතබ්බං. මං-කතෙති මම කාරණා. උපහඤ්ඤෙථාති උපඝාතං ආපජ්ජෙය්‍ය අපරිසුද්ධං අස්ස. ඉදං වුත්තං හොති – සක්ක දෙවරාජ, මම කාරණා මං නිස්සාය මම අනත්ථකාමතාය කස්සචි සත්තස්ස කිස්මිඤ්චි කාලෙ ඉදං තිවිධම්පි කම්මද්වාරං න උපහඤ්ඤෙථ, පාණාතිපාතාදීහි දසහි අකුසලකම්මපථෙහි විමුත්තං පරිසුද්ධමෙව භවෙය්‍යාති.

ඉති මහාසත්තො ඡසුපි ඨානෙසු වරං ගණ්හන්තො නෙක්ඛම්මනිස්සිතමෙව ගණ්හි, ජානාති චෙස ‘‘සරීරං නාම බ්‍යාධිධම්මං, න තං සක්කා සක්කෙන අබ්‍යාධිධම්මං කාතු’’න්ති. සත්තානඤ්හි තීසු ද්වාරෙසු පරිසුද්ධභාවො අසක්කායත්තොව, එවං සන්තෙපි තස්ස ධම්මදෙසනත්ථං ඉමෙ වරෙ ගණ්හි. සක්කොපි තං රුක්ඛං ධුවඵලං කත්වා මහාසත්තං වන්දිත්වා සිරසි අඤ්ජලිං පතිට්ඨපෙත්වා ‘‘අරොගා ඉධෙව වසථා’’ති වත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. බොධිසත්තොපි අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘ආනන්ද, පුබ්බෙ මයා නිවුත්ථභූමිප්පදෙසො චෙසො’’ති වත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සක්කො අනුරුද්ධො අහොසි, කණ්හපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කණ්හජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[441] 3. චතුපොසථිකජාතකවණ්ණනා

24-38. යො කොපනෙය්‍යොති ඉදං චතුපොසථිකජාතකං පුණ්ණකජාතකෙ ආවි භවිස්සති.

චතුපොසථිකජාතකවණ්ණනා තතියා.

[442] 4. සඞ්ඛජාතකවණ්ණනා

බහුස්සුතොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සබ්බපරික්ඛාරදානං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිරෙකො උපාසකො තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නචිත්තො ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා අත්තනො ඝරද්වාරෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා අලඞ්කරිත්වා පුනදිවසෙ තථාගතස්ස කාලං ආරොචාපෙසි. සත්ථා පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. උපාසකො සපුත්තදාරො සපරිජනො බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා පුන ස්වාතනායාති එවං සත්තාහං නිමන්තෙත්වා මහාදානං පවත්තෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සබ්බපරික්ඛාරං අදාසි. තං පන දදමානො උපාහනදානං උස්සන්නං කත්වා අදාසි. දසබලස්ස දින්නො උපාහනසඞ්ඝාටො සහස්සග්ඝනකො අහොසි, ද්වින්නං අග්ගසාවකානං පඤ්චසතග්ඝනකො, සෙසානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං සතග්ඝනකො. ඉති සො සබ්බපරික්ඛාරදානං දත්වා අත්තනො පරිසාය සද්ධිං භගවතො සන්තිකෙ නිසීදි. අථස්ස සත්ථා මධුරෙන සරෙන අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘උපාසක, උළාරං තෙ සබ්බපරික්ඛාරදානං, අත්තමනො හොහි, පුබ්බෙ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස එකං උපාහනසඞ්ඝාටං දත්වා නාවාය භින්නාය අප්පතිට්ඨෙ මහාසමුද්දෙපි උපාහනදානනිස්සන්දෙන පතිට්ඨං ලභිංසු, ත්වං පන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සබ්බපරික්ඛාරදානං අදාසි, තස්ස තෙ උපාහනදානස්ස ඵලං කස්මා න පතිට්ඨා භවිස්සතී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ අයං බාරාණසී මොළිනී නාම අහොසි. මොළිනිනගරෙ බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ සඞ්ඛො නාම බ්‍රාහ්මණො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො පහූතවිත්තුපකරණො පහූතධනධඤ්ඤසුවණ්ණරජතො චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ නිවෙසනද්වාරෙ චාති ඡසු ඨානෙසු ඡ දානසාලායො කාරෙත්වා දෙවසිකං ඡසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙන්තො කපණද්ධිකානං මහාදානං පවත්තෙසි. සො එකදිවසං චින්තෙසි ‘‘අහං ගෙහෙ ධනෙ ඛීණෙ දාතුං න සක්ඛිස්සාමි, අපරික්ඛීණෙයෙව ධනෙ නාවාය සුවණ්ණභූමිං ගන්ත්වා ධනං ආහරිස්සාමී’’ති. සො නාවං බන්ධාපෙත්වා භණ්ඩස්ස පූරාපෙත්වා පුත්තදාරං ආමන්තෙත්වා ‘‘යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව මෙ දානං අනුපච්ඡින්දිත්වා පවත්තෙය්‍යාථා’’ති වත්වා දාසකම්මකරපරිවුතො ඡත්තං ආදාය උපාහනං ආරුය්හ මජ්ඣන්හිකසමයෙ පට්ටනගාමාභිමුඛො පායාසි. තස්මිං ඛණෙ ගන්ධමාදනෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො ආවජ්ජෙත්වා තං ධනාහරණත්ථාය ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මහාපුරිසො ධනං ආහරිතුං ගච්ඡති, භවිස්සති නු ඛො අස්ස සමුද්දෙ අන්තරායො, නො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘එස මං දිස්වා ඡත්තඤ්ච උපාහනඤ්ච මය්හං දත්වා උපාහනදානනිස්සන්දෙන සමුද්දෙ භින්නාය නාවාය පතිට්ඨං ලභිස්සති, කරිස්සාමිස්ස අනුග්ගහ’’න්ති ආකාසෙනාගන්ත්වා තස්සාවිදූරෙ ඔතරිත්වා චණ්ඩවාතාතපෙ අඞ්ගාරසන්ථරසදිසං උණ්හවාලුකං මද්දන්තො තස්ස අභිමුඛො ආගච්ඡි.

සො තං දිස්වාව ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං මෙ ආගතං, අජ්ජ මයා එත්ථ දානබීජං රොපෙතුං වට්ටතී’’ති තුට්ඨචිත්තො වෙගෙන තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං අනුග්ගහත්ථාය ථොකං මග්ගා ඔක්කම්ම ඉමං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමථා’’ති වත්වා තස්මිං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමන්තෙ රුක්ඛමූලෙ වාලුකං උස්සාපෙත්වා උත්තරාසඞ්ගං පඤ්ඤපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධං නිසීදාපෙත්වා වන්දිත්වා වාසිතපරිස්සාවිතෙන උදකෙන පාදෙ ධොවිත්වා ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙත්වා අත්තනො උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වා පප්ඵොටෙත්වා ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙත්වා තස්ස පාදෙසු පටිමුඤ්චිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමා උපාහනා ආරුය්හ ඡත්තං මත්ථකෙ කත්වා ගච්ඡථා’’ති ඡත්තුපාහනං අදාසි. සො අස්ස අනුග්ගහත්ථාය තං ගහෙත්වා පසාදසංවඩ්ඪනත්ථං පස්සන්තස්සෙවස්ස උප්පතිත්වා ගන්ධමාදනමෙව අගමාසි. බොධිසත්තොපි තං දිස්වා අතිවිය පසන්නචිත්තො පට්ටනං ගන්ත්වා නාවං අභිරුහි. අථස්ස මහාසමුද්දං පටිපන්නස්ස සත්තමෙ දිවසෙ නාවා විවරං අදාසි, උදකං උස්සිඤ්චිතුං නාසක්ඛිංසු. මහාජනො මරණභයභීතො අත්තනො අත්තනො දෙවතා නමස්සිත්වා මහාවිරවං විරවි. මහාසත්තො එකං උපට්ඨාකං ගහෙත්වා සකලසරීරං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා සප්පිනා සද්ධිං සක්ඛරචුණ්ණං යාවදත්ථං ඛාදිත්වා තම්පි ඛාදාපෙත්වා තෙන සද්ධිං කූපකයට්ඨිමත්ථකං ආරුය්හ ‘‘ඉමාය දිසාය අම්හාකං නගර’’න්ති දිසං වවත්ථපෙත්වා මච්ඡකච්ඡපපරිපන්ථතො අත්තානං මොචෙන්තො තෙන සද්ධිං උසභමත්තං අතික්කමිත්වා පති. මහාජනො විනාසං පාපුණි. මහාසත්තො පන උපට්ඨාකෙන සද්ධිං සමුද්දං තරිතුං ආරභි. තස්ස තරන්තස්සෙව සත්තමො දිවසො ජාතො. සො තස්මිම්පි කාලෙ ලොණොදකෙන මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උපොසථිකො අහොසියෙව.

තදා පන චතූහි ලොකපාලෙහි මණිමෙඛලා නාම දෙවධීතා ‘‘සචෙ සමුද්දෙ නාවාය භින්නාය තිසරණගතා වා සීලසම්පන්නා වා මාතාපිතුපට්ඨාකා වා මනුස්සා දුක්ඛප්පත්තා හොන්ති, තෙ රක්ඛෙය්‍යාසී’’ති සමුද්දෙ ආරක්ඛණත්ථාය ඨපිතා හොති. සා අත්තනො ඉස්සරියෙන සත්තාහමනුභවිත්වා පමජ්ජිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සමුද්දං ඔලොකෙන්තී සීලාචාරසංයුත්තං සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස සත්තමො දිවසො සමුද්දෙ පතිතස්ස, සචෙ සො මරිස්සති අතිවිය ගාරය්හා මෙ භවිස්සතී’’ති සංවිග්ගමානහදයා හුත්වා එකං සුවණ්ණපාතිං නානග්ගරසභොජනස්ස පූරෙත්වා වාතවෙගෙන තත්ථ ගන්ත්වා තස්ස පුරතො ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, ත්වං සත්තාහං නිරාහාරො, ඉදං දිබ්බභොජනං භුඤ්ජා’’ති ආහ. සො තං ඔලොකෙත්වා ‘‘අපනෙහි තව භත්තං, අහං උපොසථිකො’’ති ආහ. අථස්ස උපට්ඨාකො පච්ඡතො ආගතො දෙවතං අදිස්වා සද්දමෙව සුත්වා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො පකතිසුඛුමාලො සත්තාහං නිරාහාරතාය දුක්ඛිතො මරණභයෙන විලපති මඤ්ඤෙ, අස්සාසෙස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා පඨමං ගාථමාහ –

39. ‘‘බහුස්සුතො සුතධම්මොසි සඞ්ඛ, දිට්ඨා තයා සමණබ්‍රාහ්මණා ච;

අථක්ඛණෙ දස්සයසෙ විලාපං, අඤ්ඤො නු කො තෙ පටිමන්තකො මයා’’ති.

තත්ථ සුතධම්මොසීති ධම්මොපි තයා ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණානං සන්තිකෙ සුතො අසි. දිට්ඨා තයාති තෙසං පච්චයෙ දෙන්තෙන වෙය්‍යාවච්චං කරොන්තෙන ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණා ච තයා දිට්ඨා. එවං අකරොන්තො හි පස්සන්තොපි තෙ න පස්සතියෙව. අථක්ඛණෙති අථ අක්ඛණෙ සල්ලපන්තස්ස කස්සචි අභාවෙන වචනස්ස අනොකාසෙ. දස්සයසෙති ‘‘අහං උපොසථිකො’’ති වදන්තො විලාපං දස්සෙසි. පටිමන්තකොති මයා අඤ්ඤො කො තව පටිමන්තකො පටිවචනදායකො, කිංකාරණා එවං විප්පලපසීති?

සො තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉමස්ස දෙවතා න පඤ්ඤායති මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙත්වා ‘‘සම්ම, නාහං මරණස්ස භායාමි, අත්ථි පන මෙ අඤ්ඤො පටිමන්තකො’’ති වත්වා දුතියං ගාථමාහ –

40. ‘‘සුබ්භූ සුභා සුප්පටිමුක්කකම්බු, පග්ගය්හ සොවණ්ණමයාය පාතියා;

‘භුඤ්ජස්සු භත්තං’ ඉති මං වදෙති, සද්ධාවිත්තා, තමහං නොති බ්‍රූමී’’ති.

තත්ථ සුබ්භූති සුභමුඛා. සුභාති පාසාදිකා උත්තමරූපධරා. සුප්පටිමුක්කකම්බූති පටිමුක්කසුවණ්ණාලඞ්කාරා. පග්ගය්හාති සුවණ්ණපාතියා භත්තං ගහෙත්වා උක්ඛිපිත්වා. සද්ධාවිත්තාති සද්ධා චෙව තුට්ඨචිත්තා ච. ‘‘සද්ධං චිත්ත’’න්තිපි පාඨො, තස්සත්ථො සද්ධන්ති සද්දහන්තං, චිත්තන්ති තුට්ඨචිත්තං. තමහං නොතීති තමහං දෙවතං උපොසථිකත්තා පටික්ඛිපන්තො නොති බ්‍රූමි, න විප්පලපාමි සම්මාති.

අථස්ස සො තතියං ගාථමාහ –

41. ‘‘එතාදිසං බ්‍රාහ්මණ දිස්වාන යක්ඛං, පුච්ඡෙය්‍ය පොසො සුඛමාසිසානො;

උට්ඨෙහි නං පඤ්ජලිකාභිපුච්ඡ, දෙවී නුසි ත්වං උද මානුසී නූ’’ති.

තත්ථ සුඛමාසිසානොති එතාදිසං යක්ඛං දිස්වා අත්තනො සුඛං ආසීසන්තො පණ්ඩිතො පුරිසො ‘‘අම්හාකං සුඛං භවිස්සති, න භවිස්සතී’’ති පුච්ඡෙය්‍ය. උට්ඨෙහීති උදකතො උට්ඨානාකාරං දස්සෙන්තො උට්ඨහ. පඤ්ජලිකාභිපුච්ඡාති අඤ්ජලිකො හුත්වා අභිපුච්ඡ. උද මානුසීති උදාහු මහිද්ධිකා මානුසී ත්වන්ති.

බොධිසත්තො ‘‘යුත්තං කථෙසී’’ති තං පුච්ඡන්තො චතුත්ථං ගාථමාහ –

42. ‘‘යං ත්වං සුඛෙනාභිසමෙක්ඛසෙ මං, භුඤ්ජස්සු භත්තං ඉති මං වදෙසි;

පුච්ඡාමි තං නාරි මහානුභාවෙ, දෙවී නුසි ත්වං උද මානුසී නූ’’ති.

තත්ථ යං ත්වන්ති යස්මා ත්වං සුඛෙන මං අභිසමෙක්ඛසෙ, පියචක්ඛූහි ඔලොකෙසි. පුච්ඡාමි තන්ති තෙන කාරණෙන තං පුච්ඡාමි.

තතො දෙවධීතා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

43. ‘‘දෙවී අහං සඞ්ඛ මහානුභාවා, ඉධාගතා සාගරවාරිමජ්ඣෙ;

අනුකම්පිකා නො ච පදුට්ඨචිත්තා, තවෙව අත්ථාය ඉධාගතාස්මි.

44. ‘‘ඉධන්නපානං සයනාසනඤ්ච, යානානි නානාවිවිධානි සඞ්ඛ;

සබ්බස්ස ත්‍යාහං පටිපාදයාමි, යං කිඤ්චි තුය්හං මනසාභිපත්ථිත’’න්ති.

තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං මහාසමුද්දෙ. නානාවිවිධානීති බහූනි ච අනෙකප්පකාරානි ච හත්ථියානඅස්සයානාදීනි අත්ථි. සබ්බස්ස ත්‍යාහන්ති තස්ස අන්නපානාදිනො සබ්බස්ස සාමිකං කත්වා තං තෙ අන්නපානාදිං පටිපාදයාමි දදාමි. යං කිඤ්චීති අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි මනසා ඉච්ඡිතං, තං සබ්බං තෙ දම්මීති.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘අයං දෙවධීතා සමුද්දපිට්ඨෙ මය්හං ‘ඉදඤ්චිදඤ්ච දම්මී’ති වදති, කිං නු ඛො එසා මයා කතෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දාතුකාමා, උදාහු අත්තනො බලෙන, පුච්ඡිස්සාමි තාව න’’න්ති චින්තෙත්වා පුච්ඡන්තො සත්තමං ගාථමාහ –

45. ‘‘යං කිඤ්චි යිට්ඨඤ්ච හුතඤ්ච මය්හං, සබ්බස්ස නො ඉස්සරා ත්වං සුගත්තෙ;

සුස්සොණි සුබ්භමු සුවිලග්ගමජ්ඣෙ, කිස්ස මෙ කම්මස්ස අයං විපාකො’’ති.

තත්ථ යිට්ඨන්ති දානවසෙන යජිතං. හුතන්ති ආහුනපාහුනවසෙන දින්නං. සබ්බස්ස නො ඉස්සරා ත්වන්ති තස්ස අම්හාකං පුඤ්ඤකම්මස්ස ත්වං ඉස්සරා, ‘‘ඉමස්ස අයං විපාකො, ඉමස්ස අය’’න්ති බ්‍යාකරිතුං සමත්ථාති අත්ථො. සුස්සොණීති සුන්දරඌරුලක්ඛණෙ. සුබ්භමූති සුන්දරභමුකෙ. සුවිලග්ගමජ්ඣෙති සුට්ඨුවිලග්ගිතතනුමජ්ඣෙ. කිස්ස මෙති මයා කතකම්මෙසු කතරකම්මස්ස අයං විපාකො, යෙනාහං අප්පතිට්ඨෙ සමුද්දෙ පතිට්ඨං ලභාමීති.

තං සුත්වා දෙවධීතා ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ‘යං තෙන කුසලං කතං, තං කම්මං න ජානාතී’ති අඤ්ඤාය පුච්ඡති මඤ්ඤෙ, කථයිස්සාමි දානිස්සා’’ති තං කථෙන්තී අට්ඨමං ගාථමාහ –

46. ‘‘ඝම්මෙ පථෙ බ්‍රාහ්මණ එකභික්ඛුං, උග්ඝට්ටපාදං තසිතං කිලන්තං;

පටිපාදයී සඞ්ඛ උපාහනානි, සා දක්ඛිණා කාමදුහා තවජ්ජා’’ති.

තත්ථ එකභික්ඛුන්ති එකං පච්චෙකබුද්ධං සන්ධායාහ. උග්ඝට්ටපාදන්ති උණ්හවාලුකාය ඝට්ටිතපාදං. තසිතන්ති පිපාසිතං. පටිපාදයීති පටිපාදෙසි, යොජෙසීති අත්ථො. කාමදුහාති සබ්බකාමදායිකා.

තං සුත්වා මහාසත්තො ‘‘එවරූපෙපි නාම අප්පතිට්ඨෙ මහාසමුද්දෙ මයා දින්නඋපාහනදානං මම සබ්බකාමදදං ජාතං, අහො සුදින්නං මෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස දාන’’න්ති තුට්ඨචිත්තො නවමං ගාථමාහ –

47. ‘‘සා හොතු නාවා ඵලකූපපන්නා, අනවස්සුතා එරකවාතයුත්තා;

අඤ්ඤස්ස යානස්ස න හෙත්ථ භූමි, අජ්ජෙව මං මොළිනිං පාපයස්සූ’’ති.

තස්සත්ථො – දෙවතෙ, එවං සන්තෙ මය්හං එකං නාවං මාපෙහි, ඛුද්දකං පන එකදොණිකනාවං මාපෙහි, යං නාවං මාපෙස්සසි, සා හොතු නාවා බහූහි සුසිබ්බිතෙහි ඵලකෙහි උපපන්නා, උදකපවෙසනස්සාභාවෙන අනවස්සුතා, එරකෙන සම්මා ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙන වාතෙන යුත්තා, ඨපෙත්වා දිබ්බනාවං අඤ්ඤස්ස යානස්ස එත්ථ භූමි නත්ථි, තාය පන දිබ්බනාවාය අජ්ජෙව මං මොළිනිනගරං පාපයස්සූති.

දෙවධීතා තස්ස වචනං සුත්වා තුට්ඨචිත්තා සත්තරතනමයං නාවං මාපෙසි. සා දීඝතො අට්ඨඋසභා අහොසි විත්ථාරතො චතුඋසභා, ගම්භීරතො වීසතියට්ඨිකා. තස්සා ඉන්දනීලමයා තයො කූපකා, සොවණ්ණමයානි යොත්තානි රජතමයානි පත්තානි සොවණ්ණමයානි ච ඵියාරිත්තානි අහෙසුං. දෙවතා තං නාවං සත්තන්නං රතනානං පූරෙත්වා බ්‍රාහ්මණං ආලිඞ්ගිත්වා අලඞ්කතනාවාය ආරොපෙසි, උපට්ඨාකං පනස්ස න ඔලොකෙසි. බ්‍රාහ්මණො අත්තනා කතකල්‍යාණතො තස්ස පත්තිං අදාසි, සො අනුමොදි. තදා දෙවතා තම්පි ආලිඞ්ගිත්වා නාවාය පතිට්ඨාපෙසි. අථ නං නාවං මොළිනිනගරං නෙත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරෙ ධනං පතිට්ඨාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි. සත්ථා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා –

48. ‘‘සා තත්ථ විත්තා සුමනා පතීතා, නාවං සුචිත්තං අභිනිම්මිනිත්වා;

ආදාය සඞ්ඛං පුරිසෙන සද්ධිං, උපානයී නගරං සාධුරම්ම’’න්ති. –

ඉමං ඔසානගාථං අභාසි.

තත්ථ සාති භික්ඛවෙ, සා දෙවතා තත්ථ සමුද්දමජ්ඣෙ තස්ස වචනං සුත්වා විත්තිසඞ්ඛාතාය පීතියා සමන්නාගතත්තා විත්තා. සුමනාති සුන්දරමනා පාමොජ්ජෙන පතීතචිත්තා හුත්වා විචිත්‍රනාවං නිම්මිනිත්වා බ්‍රාහ්මණං පරිචාරකෙන සද්ධිං ආදාය සාධුරම්මං අතිරමණීයං නගරං උපානයීති.

බ්‍රාහ්මණොපි යාවජීවං අපරිමිතධනං ගෙහං අජ්ඣාවසන්තො දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා ජීවිතපරියොසානෙ සපරිසො දෙවනගරං පරිපූරෙසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ උපාසකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තදා දෙවධීතා උප්පලවණ්ණා අහොසි, උපට්ඨාකපුරිසො ආනන්දො, සඞ්ඛබ්‍රාහ්මණො පන අහමෙව අහොසින්ති.

සඞ්ඛජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[443] 5. චූළබොධිජාතකවණ්ණනා

යො තෙ ඉමං විසාලක්ඛින්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කොධනං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර භික්ඛු නිය්‍යානිකෙ බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිත්වාපි කොධං නිග්ගහෙතුං නාසක්ඛි, කොධනො අහොසි උපායාසබහුලො, අප්පම්පි වුත්තො සමානො අභිසජ්ජි කුප්පි බ්‍යාපජ්ජි පතිට්ඨයි. සත්ථා තස්ස කොධනභාවං සුත්වා පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං කොධනො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛු කොධො නාම වාරෙතබ්බො, එවරූපො හි ඉධලොකෙ ච පරලොකෙ ච අනත්ථකාරකො, ත්වං නික්කොධස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා කස්මා කුජ්ඣසි, පොරාණකපණ්ඩිතා බාහිරසාසනෙ පබ්බජිත්වාපි කොධං න කරිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ අඤ්ඤතරස්මිං කාසිනිගමෙ එකො බ්‍රාහ්මණො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො අපුත්තකො අහොසි, තස්ස බ්‍රාහ්මණී පුත්තං පත්ථෙසි. තදා බොධිසත්තො බ්‍රහ්මලොකා චවිත්වා තස්සා කුච්ඡියං නිබ්බත්ති, තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘බොධිකුමාරො’’ති නාමං කරිංසු. තස්ස වයප්පත්තකාලෙ තක්කසිලං ගන්ත්වා සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා පච්චාගතස්ස අනිච්ඡන්තස්සෙව මාතාපිතරො සමානජාතිකා කුලා කුමාරිකං ආනෙසුං. සාපි බ්‍රහ්මලොකා චුතාව උත්තමරූපධරා දෙවච්ඡරපටිභාගා. තෙසං අනිච්ඡමානානඤ්ඤෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරිංසු. උභින්නං පනෙතෙසං කිලෙසසමුදාචාරො නාම න භූතපුබ්බො, සංරාගවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ඔලොකනං නාම නාහොසි, සුපිනෙපි මෙථුනධම්මො නාම න දිට්ඨපුබ්බො, එවං පරිසුද්ධසීලා අහෙසුං.

අථාපරභාගෙ මහාසත්තො මාතාපිතූසු කාලකතෙසු තෙසං සරීරකිච්චං කත්වා තං පක්කොසිත්වා ‘‘භද්දෙ, ත්වං ඉමං අසීතිකොටිධනං ගහෙත්වා සුඛෙන ජීවාහී’’ති ආහ. ‘‘කිං කරිස්සථ තුම්හෙ පන, අය්‍යපුත්තා’’ති? ‘‘මය්හං ධනෙන කිච්චං නත්ථි, හිමවන්තපදෙසං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අත්තනො පතිට්ඨං කරිස්සාමී’’ති. ‘‘කිං පන අය්‍යපුත්ත පබ්බජ්ජා නාම පුරිසානඤ්ඤෙව වට්ටතී’’ති? ‘‘ඉත්ථීනම්පි වට්ටති, භද්දෙ’’ති. ‘‘තෙන හි අහං තුම්හෙහි ඡට්ටිතඛෙළං න ගණ්හිස්සාමි, මය්හම්පි ධනෙන කිච්චං නත්ථි, අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති. ‘‘සාධු, භද්දෙ’’ති. තෙ උභොපි මහාදානං දත්වා නික්ඛමිත්වා රමණීයෙ භූමිභාගෙ අස්සමං කත්වා පබ්බජිත්වා උඤ්ඡාචරියාය ඵලාඵලෙහි යාපෙන්තා තත්ථ දසමත්තානි සංවච්ඡරානි වසිංසු, ඣානං පන නෙසං න තාව උප්පජ්ජති. තෙ තත්ථ පබ්බජ්ජාසුඛෙනෙව දස සංවච්ඡරෙ වසිත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදචාරිකං චරන්තා අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිංසු.