13. කිසාගොතමීවත්ථු
යො ච වස්සසතං ජීවෙති ඉමං ධම්මදෙසනං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කිසාගොතමිං ආරබ්භ කථෙසි.
සාවත්ථියං කිරෙකස්ස සෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ චත්තාලීසකොටිධනං අඞ්ගාරා එව හුත්වා අට්ඨාසි. සෙට්ඨි තං දිස්වා උප්පන්නසොකො ආහාරං පටික්ඛිපිත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජි. තස්සෙකො සහායකො ගෙහං ගන්ත්වා, ‘‘සම්ම, කස්මා සොචසී’’ති පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා, ‘‘සම්ම, මා සොචි, අහං එකං උපායං ජානාමි, තං කරොහී’’ති. ‘‘කිං කරොමි, සම්මා’’ති? අත්තනො ආපණෙ කිලඤ්ජං පසාරෙත්වා තත්ථ තෙ අඞ්ගාරෙ රාසිං කත්වා වික්කිණන්තො විය නිසීද, ආගතාගතෙසු මනුස්සෙසු යෙ එවං වදන්ති – ‘‘සෙසජනා වත්ථතෙලමධුඵාණිතාදීනි වික්කිණන්ති, ත්වං පන අඞ්ගාරෙ වික්කිණන්තො නිසින්නො’’ති. තෙ වදෙය්‍යාසි – ‘‘අත්තනො සන්තකං අවික්කිණන්තො කිං කරොමී’’ති? යො පන තං එවං වදති ‘‘සෙසජනා වත්ථතෙලමධුඵාණිතාදීනි වික්කිණන්ති, ත්වං පන හිරඤ්ඤසුවණ්ණං වික්කිණන්තො නිසින්නො’’ති. තං වදෙය්‍යාසි ‘‘කහං හිරඤ්ඤසුවණ්ණ’’න්ති. ‘‘ඉද’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘ආහර, තාව න’’න්ති හත්ථෙහි පටිච්ඡෙය්‍යාසි. එවං දින්නං තව හත්ථෙ හිරඤ්ඤසුවණ්ණං භවිස්සති. සා පන සචෙ කුමාරිකා හොති, තව ගෙහෙ පුත්තස්ස නං ආහරිත්වා චත්තාලීසකොටිධනං තස්සා නිය්‍යාදෙත්වා තාය දින්නං වලඤ්ජෙය්‍යාසි. සචෙ කුමාරකො හොති, තව ගෙහෙ වයප්පත්තං ධීතරං තස්ස දත්වා චත්තාලීසකොටිධනං නිය්‍යාදෙත්වා තෙන දින්නං වලඤ්ජෙය්‍යාසීති. සො ‘‘භද්දකො උපායො’’ති අත්තනො ආපණෙ අඞ්ගාරෙ රාසිං කත්වා වික්කිණන්තො විය නිසීදි. යෙ පන නං එවමාහංසු – ‘‘සෙසජනා වත්ථතෙලමධුඵාණිතාදීනි වික්කිණන්ති, කිං පන ත්වං අඞ්ගාරෙ වික්කිණන්තො නිසින්නො’’ති? තෙසං ‘‘අත්තනො සන්තකං අවික්කිණන්තො කිං කරොමී’’ති පටිවචනං අදාසි. අථෙකා ගොතමී නාම කුමාරිකා කිසසරීරතාය කිසාගොතමීති පඤ්ඤායමානා පරිජිණ්ණකුලස්ස ධීතා අත්තනො එකෙන කිච්චෙන ආපණද්වාරං ගන්ත්වා තං සෙට්ඨිං දිස්වා එවමාහ – ‘‘කිං, තාත, සෙසජනා වත්ථතෙලමධුඵාණිතාදීනි වික්කිණන්ති, ත්වං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං වික්කිණන්තො නිසින්නො’’ති? ‘‘කහං, අම්ම, හිරඤ්ඤසුවණ්ණ’’න්ති? ‘‘නනු ‘ත්වං තදෙව ගහෙත්වා නිසින්නොසී’ති, ආහර, තාව නං, අම්මා’’ති. සා හත්ථපූරං ගහෙත්වා තස්ස හත්ථෙසු ඨපෙසි, තං හිරඤ්ඤසුවණ්ණමෙව අහොසි.
අථ නං සෙට්ඨි ‘‘කතරං තෙ, අම්ම, ගෙහ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අසුකං නාමා’’ති වුත්තෙ තස්සා අස්සාමිකභාවං ඤත්වා ධනං පටිසාමෙත්වා තං අත්තනො පුත්තස්ස ආනෙත්වා චත්තාලීසකොටිධනං පටිච්ඡාපෙසි. සබ්බං හිරඤ්ඤසුවණ්ණමෙව අහොසි. තස්සා අපරෙන සමයෙන ගබ්භො පතිට්ඨහි. සා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායි. සො පදසා ගමනකාලෙ කාලමකාසි. සා අදිට්ඨපුබ්බමරණතාය තං ඣාපෙතුං නීහරන්තෙ වාරෙත්වා ‘‘පුත්තස්ස මෙ භෙසජ්ජං පුච්ඡිස්සාමී’’ති මතකළෙවරං අඞ්කෙනාදාය ‘‘අපි නු මෙ පුත්තස්ස භෙසජ්ජං ජානාථා’’ති පුච්ඡන්තී ඝරපටිපාටියා විචරති. අථ නං මනුස්සා, ‘‘අම්ම, ත්වං උම්මත්තිකා ජාතා, මතකපුත්තස්ස භෙසජ්ජං පුච්ඡන්තී විචරසී’’ති වදන්ති. සා ‘‘අවස්සං මම පුත්තස්ස භෙසජ්ජං ජානනකං ලභිස්සාමී’’ති මඤ්ඤමානා විචරති. අථ නං එකො පණ්ඩිතපුරිසො දිස්වා, ‘‘අයං මම ධීතා පඨමං පුත්තකං විජාතා භවිස්සති අදිට්ඨපුබ්බමරණා, මයා ඉමිස්සා අවස්සයෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘අම්ම, අහං භෙසජ්ජං න ජානාමි, භෙසජ්ජජානනකං පන ජානාමී’’ති. ‘‘කො ජානාති, තාතා’’ති? ‘‘සත්ථා, අම්ම, ජානාති, ගච්ඡ, තං පුච්ඡාහී’’ති. සා ‘‘ගමිස්සාමි, තාත, පුච්ඡිස්සාමි, තාතා’’ති වත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතා පුච්ඡි – ‘‘තුම්හෙ කිර මෙ පුත්තස්ස භෙසජ්ජං ජානාථ, භන්තෙ’’ති? ‘‘ආම, ජානාමී’’ති. ‘‘කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘අච්ඡරග්ගහණමත්තෙ සිද්ධත්ථකෙ ලද්ධුං වට්ටතී’’ති. ‘‘ලභිස්සාමි, භන්තෙ’’. ‘‘කස්ස පන ගෙහෙ ලද්ධුං වට්ටතී’’ති? ‘‘යස්ස ගෙහෙ පුත්තො වා ධීතා වා න කොචි මතපුබ්බො’’ති. සා ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සත්ථාරං වන්දිත්වා මතපුත්තකං අඞ්කෙනාදාය අන්තොගාමං පවිසිත්වා පඨමගෙහස්ස ද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්මිං ගෙහෙ සිද්ධත්ථකො, පුත්තස්ස කිර මෙ භෙසජ්ජං එත’’න්ති වත්වා ‘‘අත්ථී’’ති වුත්තෙ තෙන හි දෙථාති. තෙහි ආහරිත්වා සිද්ධත්ථකෙසු දිය්‍යමානෙසු ‘‘ඉමස්මිං ගෙහෙ පුත්තො වා ධීතා වා මතපුබ්බො කොචි නත්ථි, අම්මා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කිං වදෙසි, අම්ම? ජීවමානා හි කතිපයා, මතකා එව බහුකා’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි ගණ්හථ වො සිද්ධත්ථකෙ, නෙතං මම පුත්තස්ස භෙසජ්ජ’’න්ති පටිඅදාසි.
සා ඉමිනා නීයාමෙන ආදිතො පට්ඨාය නං පුච්ඡන්තී විචරි. සා එකගෙහෙපි සිද්ධත්ථකෙ අගහෙත්වා සායන්හසමයෙ චින්තෙසි – ‘‘අහො භාරියං කම්මං, අහං ‘මමෙව පුත්තො මතො’ති සඤ්ඤමකාසිං, සකලගාමෙපි පන ජීවන්තෙහි මතකාව බහුතරා’’ති. තස්සා එවං චින්තයමානාය පුත්තසිනෙහං මුදුකහදයං ථද්ධභාවං අගමාසි. සා පුත්තං අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා ‘‘ලද්ධා තෙ එකච්ඡරමත්තා සිද්ධත්ථකා’’ති ආහ. ‘‘න ලද්ධා, භන්තෙ, සකලගාමෙ ජීවන්තෙහි මතකාව බහුතරා’’ති. අථ නං සත්ථා ‘‘ත්වං ‘මමෙව පුත්තො මතො’ති සල්ලක්ඛෙසි, ධුවධම්මො එස සත්තානං. මච්චුරාජා හි සබ්බසත්තෙ අපරිපුණ්ණජ්ඣාසයෙ එව මහොඝො විය පරිකඩ්ඪමානොයෙව අපායසමුද්දෙ පක්ඛිපතී’’ති වත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –
‘‘තං පුත්තපසුසම්මත්තං, බ්‍යාසත්තමනසං නරං;
සුත්තං ගාමං මහොඝොව, මච්චු ආදාය ගච්ඡතී’’ති. (ධ. ප. 287);
ගාථාපරියොසානෙ කිසාගොතමී සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි, අඤ්ඤෙපි බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසූති.
සා පන සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචි, සත්ථා තං භික්ඛුනීනං සන්තිකං පෙසෙත්වා පබ්බාජෙසි. සා ලද්ධූපසම්පදා කිසාගොතමී ථෙරීති පඤ්ඤායි. සා එකදිවසං උපොසථාගාරෙ වාරං පත්වා දීපං ජාලෙත්වා නිසින්නා දීපජාලා උප්පජ්ජන්තියො ච භිජ්ජන්තියො ච දිස්වා ‘‘එවමෙව ඉමෙ සත්තා උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති ච, නිබ්බානප්පත්තා එව න පඤ්ඤායන්තී’’ති ආරම්මණං අග්ගහෙසි. සත්ථා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඔභාසං ඵරිත්වා තස්සා සම්මුඛෙ නිසීදිත්වා කථෙන්තො විය ‘‘එවමෙව, ගොතමි, ඉමෙ සත්තා දීපජාලා විය උප්පජ්ජන්ති චෙව නිරුජ්ඣන්ති ච, නිබ්බානප්පත්තා එව න පඤ්ඤායන්ති, එවං නිබ්බානං අපස්සන්තානං වස්සසතං ජීවනතො නිබ්බානං පස්සන්තස්ස ඛණමත්තම්පි ජීවිතං සෙය්‍යො’’ති වත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –
114. ‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං අමතං පදං;
එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො අමතං පද’’න්ති.
තත්ථ අමතං පදන්ති මරණවිරහිතකොට්ඨාසං, අමතමහානිබ්බානන්ති අත්ථො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.
දෙසනාවසානෙ කිසාගොතමී යථානිසින්නාව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තෙ පතිට්ඨහීති.
කිසාගොතමීවත්ථු තෙරසමං.