2. මහාකස්සපත්ථෙරවත්ථු

උය්‍යුඤ්ජන්තීති ඉමං ධම්මදෙසනං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො මහාකස්සපත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි.

එකස්මිඤ්හි සමයෙ සත්ථා රාජගහෙ වුට්ඨවස්සො ‘‘අද්ධමාසච්චයෙන චාරිකං පක්කමිස්සාමී’’ති භික්ඛූනං ආරොචාපෙසි. වත්තං කිරෙතං බුද්ධානං භික්ඛූහි සද්ධිං චාරිකං චරිතුකාමානං ‘‘එවං භික්ඛූ අත්තනො පත්තපචනචීවරරජනාදීනි කත්වා සුඛං ගමිස්සන්තී’’ති ‘‘ඉදානි අද්ධමාසච්චයෙන චාරිකං පක්කමිස්සාමී’’ති භික්ඛූනං ආරොචාපනං. භික්ඛූසු පන අත්තනො පත්තචීවරාදීනි කරොන්තෙසු මහාකස්සපත්ථෙරොපි චීවරානි ධොවි. භික්ඛූ උජ්ඣායිංසු ‘‘ථෙරො කස්මා චීවරානි ධොවති, ඉමස්මිං නගරෙ අන්තො ච බහි ච අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො වසන්ති. තත්ථ යෙ ථෙරස්ස න ඤාතකා, තෙ උපට්ඨාකා, යෙ න උපට්ඨාකා, තෙ ඤාතකා. තෙ ථෙරස්ස චතූහි පච්චයෙහි සම්මානසක්කාරං කරොන්ති. එත්තකං උපකාරං පහාය එස කහං ගමිස්සති? සචෙපි ගච්ඡෙය්‍ය, මාපමාදකන්දරතො පරං න ගමිස්සතී’’ති. සත්ථා කිර යං කන්දරං පත්වා නිවත්තෙතබ්බයුත්තකෙ භික්ඛූ ‘‘තුම්හෙ ඉතො නිවත්තථ, මා පමජ්ජිත්ථා’’ති වදති. තං ‘‘මාපමාදකන්දර’’න්ති වුච්චති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

සත්ථාපි චාරිකං පක්කමන්තො චින්තෙසි – ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ අන්තො ච බහි ච අට්ඨාරස මනුස්සකොටියො වසන්ති. මනුස්සානං මඞ්ගලාමඞ්ගලට්ඨානෙසු භික්ඛූහි ගන්තබ්බං හොති, න සක්කා විහාරං තුච්ඡං කාතුං, කං නු ඛො නිවත්තෙස්සාමී’’ති? අථස්ස එතදහොසි –‘‘කස්සපස්ස හෙතෙ මනුස්සා ඤාතකා ච උපට්ඨාකා ච, කස්සපං නිවත්තෙතුං වට්ටතී’’ති. සො ථෙරං ආහ – ‘‘කස්සප, න සක්කා විහාරං තුච්ඡං කාතුං, මනුස්සානං මඞ්ගලාමඞ්ගලට්ඨානෙසු භික්ඛූහි අත්ථො හොති, ත්වං අත්තනො පරිසාය සද්ධිං නිවත්තස්සූ’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො පරිසං ආදාය නිවත්ති. භික්ඛූ උපජ්ඣායිංසු ‘‘දිට්ඨං වො, ආවුසො, නනු ඉදානෙව අම්හෙහි වුත්තං ‘මහාකස්සපො කස්මා චීවරානි ධොවති, න එසො සත්ථාරා සද්ධිං ගමිස්සතී’ති, යං අම්හෙහි වුත්තං, තදෙව ජාත’’න්ති. සත්ථා භික්ඛූනං කථං සුත්වා නිවත්තිත්වා ඨිතො ආහ – ‘‘භික්ඛවෙ, කිං නාමෙතං කථෙථා’’ති? ‘‘මහාකස්සපත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙම, භන්තෙ’’ති අත්තනා කථිතනියාමෙනෙව සබ්බං ආරොචෙසුං. තං සුත්වා සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තුම්හෙ කස්සපං ‘කුලෙසු ච පච්චයෙසු ච ලග්ගො’ති වදෙථ, සො ‘මම වචනං කරිස්සාමී’ති නිවත්තො. එසො හි පුබ්බෙ පත්ථනං කරොන්තොයෙව ‘චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගො චන්දූපමො හුත්වා කුලානි උපසඞ්කමිතුං සමත්ථො භවෙය්‍ය’න්ති පත්ථනං අකාසි. නත්ථෙතස්ස කුලෙ වා පච්චයෙ වා ලග්ගො, අහං චන්දොපමප්පටිපදඤ්චෙව (සං. නි. 2.146) අරියවංසප්පටිපදඤ්ච කථෙන්තො මම පුත්තං කස්සපං ආදිං කත්වා කථෙසි’’න්ති ආහ.

භික්ඛූ සත්ථාරං පුච්ඡිංසු – ‘‘භන්තෙ, කදා පන ථෙරෙන පත්ථනා ඨපිතා’’ති? ‘‘සොතුකාමාත්ථ, භික්ඛවෙ’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. සත්ථා තෙසං, ‘‘භික්ඛවෙ, ඉතො කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදී’’ති වත්වා පදුමුත්තරපාදමූලෙ තෙන ඨපිතපත්ථනං ආදිං කත්වා සබ්බං ථෙරස්ස පුබ්බචරිතං කථෙසි. තං ථෙරපාළියං (ථෙරගා. 1054 ආදයො) විත්ථාරිතමෙව. සත්ථා පන ඉමං ථෙරස්ස පුබ්බචරිතං විත්ථාරෙත්වා ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, අහං චන්දොපමප්පටිපදඤ්චෙව අරියවංසප්පටිපදඤ්ච මම පුත්තං කස්සපං ආදිං කත්වා කථෙසිං, මම පුත්තස්ස කස්සපස්ස පච්චයෙසු වා කුලෙසු වා විහාරෙසු වා පරිවෙණෙසු වා ලග්ගො නාම නත්ථි, පල්ලලෙ ඔතරිත්වා තත්ථ චරිත්වා ගච්ඡන්තො රාජහංසො විය කත්ථචි අලග්ගොයෙව මම පුත්තො’’ති අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

91. ‘‘උය්‍යුඤ්ජන්ති සතීමන්තො, න නිකෙතෙ රමන්ති තෙ;

හංසාව පල්ලලං හිත්වා, ඔකමොකං ජහන්ති තෙ’’ති.

තත්ථ උය්‍යුඤ්ජන්ති සතීමන්තොති සතිවෙපුල්ලප්පත්තා ඛීණාසවා අත්තනා පටිවිද්ධගුණෙසු ඣානවිපස්සනාදීසු ආවජ්ජනසමාපජ්ජනවුට්ඨානාධිට්ඨානපච්චවෙක්ඛණාහි යුඤ්ජන්ති ඝටෙන්ති. න නිකෙතෙ රමන්ති තෙති තෙසං ආලයෙ රති නාම නත්ථි. හංසාවාති දෙසනාසීසමෙතං, අයං පනෙත්ථ අත්ථො – යථා ගොචරසම්පන්නෙ පල්ලලෙ සකුණා අත්තනො ගොචරං ගහෙත්වා ගමනකාලෙ ‘‘මම උදකං, මම පදුමං, මම උප්පලං, මම කණ්ණිකා’’ති තස්මිං ඨානෙ කඤ්චි ආලයං අකත්වා අනපෙක්ඛාව තං ඨානං පහාය උප්පතිත්වා ආකාසෙ කීළමානා ගච්ඡන්ති; එවමෙවං ඛීණාසවා යත්ථ කත්ථචි විහරන්තාපි කුලාදීසු අලග්ගා එව විහරිත්වා ගමනසමයෙපි තං ඨානං පහාය ගච්ඡන්තා ‘‘මම විහාරො, මම පරිවෙණං, මමූපට්ඨාකා’’ති අනාලයා අනුපෙක්ඛාව ගච්ඡන්ති. ඔකමොකන්ති ආලයාලයං, සබ්බාලයෙ පරිච්චජන්තීති අත්ථො.

දෙසනාවසානෙ බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසූති.

මහාකස්සපත්ථෙරවත්ථු දුතියං.