3. තිස්සත්ථෙරවත්ථු

අක්කොච්ඡි මන්ති ඉමං ධම්මදෙසනං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො තිස්සත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි.

සො කිරායස්මා තිස්සත්ථෙරො භගවතො පිතුච්ඡාපුත්තො අහොසි, මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිත්වා බුද්ධානං උප්පන්නලාභසක්කාරං පරිභුඤ්ජන්තො ථූලසරීරො ආකොටිතපච්චාකොටිතෙහි චීවරෙහි නිවාසෙත්වා යෙභුය්‍යෙන විහාරමජ්ඣෙ උපට්ඨානසාලායං නිසීදති. තථාගතං දස්සනත්ථාය ආගතා ආගන්තුකභික්ඛූ තං දිස්වා ‘‘එකො මහාථෙරො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වත්තං ආපුච්ඡන්ති, පාදසම්බාහනාදීනි ආපුච්ඡන්ති. සො තුණ්හී අහොසි. අථ නං එකො දහරභික්ඛු ‘‘කතිවස්සා තුම්හෙ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘වස්සං නත්ථි, මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිතා මය’’න්ති වුත්තෙ, ‘‘ආවුසො, දුබ්බිනීත, මහල්ලක, අත්තනො පමාණං න ජානාසි, එත්තකෙ මහාථෙරෙ දිස්වා සාමීචිකම්මමත්තම්පි න කරොසි, වත්තෙ ආපුච්ඡියමානෙ තුණ්හී හොසි, කුක්කුච්චමත්තම්පි තෙ නත්ථී’’ති අච්ඡරං පහරි. සො ඛත්තියමානං ජනෙත්වා ‘‘තුම්හෙ කස්ස සන්තිකං ආගතා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සත්ථු සන්තික’’න්ති වුත්තෙ ‘‘මං පන ‘කො එසො’ති සල්ලක්ඛෙථ, මූලමෙව වො ඡින්දිස්සාමී’’ති වත්වා රුදන්තො දුක්ඛී දුම්මනො සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සත්ථා ‘‘කිං නු ත්වං තිස්ස දුක්ඛී දුම්මනො අස්සුමුඛො රොදමානො ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. තෙපි භික්ඛූ ‘‘එස ගන්ත්වා කිඤ්චි ආලොළං කරෙය්‍යා’’ති තෙනෙව සද්ධිං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. සො සත්ථාරා පුච්ඡිතො ‘‘ඉමෙ මං, භන්තෙ, භික්ඛූ අක්කොසන්තී’’ති ආහ. ‘‘කහං පන ත්වං නිසින්නොසී’’ති? ‘‘විහාරමජ්ඣෙ උපට්ඨානසාලායං, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉමෙ තෙ භික්ඛූ ආගච්ඡන්තා දිට්ඨා’’ති? ‘‘ආම, දිට්ඨා, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං උට්ඨාය තෙ පච්චුග්ගමනං කත’’න්ති? ‘‘න කතං, භන්තෙ’’ති. ‘‘පරික්ඛාරග්ගහණං ආපුච්ඡිත’’න්ති? ‘‘නාපුච්ඡිතං, භන්තෙ’’ති. ‘‘වත්තං වා පානීයං වා ආපුච්ඡිත’’න්ති. ‘‘නාපුච්ඡිතං භන්තෙ’’ති? ‘‘ආසනං නීහරිත්වා අභිවාදෙත්වා පාදසම්බාහනං කත’’න්ති? ‘‘න කතං, භන්තෙ’’ති. ‘‘තිස්ස මහල්ලකභික්ඛූනං සබ්බං එතං වත්තං කාතබ්බං, එතං වත්තං අකරොන්තෙන විහාරමජ්ඣෙ නිසීදිතුං න වට්ටති, තවෙව දොසො, එතෙ භික්ඛූ ඛමාපෙහී’’ති? ‘‘එතෙ මං, භන්තෙ, අක්කොසිංසු, නාහං එතෙ ඛමාපෙමී’’ති. ‘‘තිස්ස මා එවං කරි, තවෙව දොසො, ඛමාපෙහි නෙ’’ති? ‘‘න ඛමාපෙමි, භන්තෙ’’ති. අථ සත්ථා ‘‘දුබ්බචො එස, භන්තෙ’’ති භික්ඛූහි වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව දුබ්බචො එස, පුබ්බෙපි එස දුබ්බචොයෙවා’’ති වත්වා ‘‘ඉදානි තාවස්ස, භන්තෙ, දුබ්බචභාවො අම්හෙහි ඤාතො, අතීතෙ එස කිං අකාසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථා’’ති වත්වා අතීතමාහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බාරාණසිරඤ්ඤෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ දෙවිලො නාම තාපසො අට්ඨ මාසෙ හිමවන්තෙ වසිත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය චත්තාරො මාසෙ නගරමුපනිස්සාය වසිතුකාමො හිමවන්තතො ආගන්ත්වා නගරද්වාරෙ දාරකෙ දිස්වා පුච්ඡි – ‘‘ඉමං නගරං සම්පත්තපබ්බජිතා කත්ථ වසන්තී’’ති? ‘‘කුම්භකාරසාලායං, භන්තෙ’’ති. තාපසො කුම්භකාරසාලං ගන්ත්වා ද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘සචෙ තෙ භග්ගව අගරු, වසෙය්‍යාම එකරත්තිං සාලාය’’න්ති ආහ. කුම්භකාරො ‘‘මය්හං රත්තිං සාලායං කිච්චං නත්ථි, මහතී සාලා, යථාසුඛං වසථ, භන්තෙ’’ති සාලං නිය්‍යාදෙසි. තස්මිං පවිසිත්වා නිසින්නෙ අපරොපි නාරදො නාම තාපසො හිමවන්තතො ආගන්ත්වා කුම්භකාරං එකරත්තිවාසං යාචි. කුම්භකාරො ‘‘පඨමං ආගතො ඉමිනා සද්ධිං එකතො වසිතුකාමො භවෙය්‍ය වා නො වා, අත්තානං පරිමොචෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘සචෙ, භන්තෙ, පඨමං උපගතො රොචෙස්සති, තස්ස රුචියා වසථා’’ති ආහ. සො තමුපසඞ්කමිත්වා ‘‘සචෙ තෙ, ආචරිය අගරු, මයඤ්චෙත්ථ එකරත්තිං වසෙය්‍යාමා’’ති යාචි. ‘‘මහතී සාලා, පවිසිත්වා එකමන්තෙ වසාහී’’ති වුත්තෙ පවිසිත්වා පුරෙතරං පවිට්ඨස්ස දෙවිලස්ස අපරභාගෙ නිසීදි. උභොපි සාරණීයකථං කථෙත්වා නිපජ්ජිංසු.

සයනකාලෙ නාරදො දෙවිලස්ස නිපජ්ජනට්ඨානඤ්ච ද්වාරඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා නිපජ්ජි. සො පන දෙවිලො නිපජ්ජමානො අත්තනො නිපජ්ජනට්ඨානෙ අනිපජ්ජිත්වා ද්වාරමජ්ඣෙ තිරියං නිපජ්ජි. නාරදො රත්තිං නික්ඛමන්තො තස්ස ජටාසු අක්කමි. ‘‘කො මං අක්කමී’’ති ච වුත්තෙ, ‘‘ආචරිය, අහ’’න්ති ආහ. ‘‘කූටජටිල, අරඤ්ඤතො ආගන්ත්වා මම ජටාසු අක්කමසී’’ති. ‘‘ආචරිය, තුම්හාකං ඉධ නිපන්නභාවං න ජානාමි, ඛමථ මෙ’’ති වත්වා තස්ස කන්දන්තස්සෙව බහි නික්ඛමි. ඉතරො ‘‘අයං පවිසන්තොපි මං අක්කමෙය්‍යා’’ති පරිවත්තෙත්වා පාදට්ඨානෙ සීසං කත්වා නිපජ්ජි. නාරදොපි පවිසන්තො ‘‘පඨමංපාහං ආචරියෙ අපරජ්ඣිං, ඉදානිස්ස පාදපස්සෙන පවිසිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ආගච්ඡන්තො ගීවාය අක්කමි. ‘‘කො එසො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘අහං, ආචරියා’’ති වත්වා ‘‘කූටජටිල, පඨමං මම ජටාසු අක්කමිත්වා ඉදානි ගීවාය අක්කමසි, අභිසපිස්සාමි ත’’න්ති වුත්තෙ, ‘‘ආචරිය, මය්හං දොසො නත්ථි, අහං තුම්හාකං එවං නිපන්නභාවං න ජානාමි, ‘පඨමම්පි මෙ අපරද්ධං, ඉදානි පාදපස්සෙන පවිසිස්සාමී’ති පවිට්ඨොම්හි, ඛමථ මෙ’’ති ආහ. ‘‘කූටජටිල, අභිසපිස්සාමි ත’’න්ති. ‘‘මා එවං කරිත්ථ ආචරියා’’ති. සො තස්ස වචනං අනාදියිත්වා –

‘‘සහස්සරංසී සතතෙජො, සූරියො තමවිනොදනො;

පාතොදයන්තෙ සූරියෙ, මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා’’ති. –

තං අභිසපි එව. නාරදො, ‘‘ආචරිය, මය්හං දොසො නත්ථීති මම වදන්තස්සෙව තුම්හෙ අභිසපථ, යස්ස දොසො අත්ථි, තස්ස මුද්ධා ඵලතු, මා නිද්දොසස්සා’’ති වත්වා –

‘‘සහස්සරංසී සතතෙජො, සූරියො තමවිනොදනො;

පාතොදයන්තෙ සූරියෙ, මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධා’’ති. –

අභිසපි. සො පන මහානුභාවො අතීතෙ චත්තාලීස, අනාගතෙ චත්තාලීසාති අසීතිකප්පෙ අනුස්සරති. තස්මා ‘‘කස්ස නු ඛො උපරි අභිසපො පතිස්සතී’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘ආචරියස්සා’’ති ඤත්වා තස්මිං අනුකම්පං පටිච්ච ඉද්ධිබලෙන අරුණුග්ගමනං නිවාරෙති.

නාගරා අරුණෙ අනුග්ගච්ඡන්තෙ රාජද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, තයි රජ්ජං කාරෙන්තෙ අරුණො න උට්ඨහති, අරුණං නො උට්ඨාපෙහී’’ති කන්දිංසු. රාජා අත්තනො කායකම්මාදීනි ඔලොකෙන්තො කිඤ්චි අයුත්තං අදිස්වා ‘‘කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘පබ්බජිතානං විවාදෙන භවිතබ්බ’’න්ති පරිසඞ්කමානො ‘‘කච්චි ඉමස්මිං නගරෙ පබ්බජිතා අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘හිය්‍යො සායං කුම්භකාරසාලායං ආගතා අත්ථි දෙවා’’ති වුත්තෙ තංඛණඤ්ඤෙව රාජා උක්කාහි ධාරියමානාහි තත්ථ ගන්ත්වා නාරදං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ආහ –

‘‘කම්මන්තා නප්පවත්තන්ති, ජම්බුදීපස්ස නාරද;

කෙන ලොකො තමොභූතො, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

නාරදො සබ්බං තං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ඉමිනා කාරණෙන අහං ඉමිනා අභිසපිතො, අථාහං ‘‘මය්හං දොසො නත්ථි, යස්ස දොසො අත්ථි, තස්සෙව උපරි අභිසපො පතතූ’’ති වත්වා අභිසපිං. අභිසපිත්වා ච පන ‘‘කස්ස නු ඛො උපරි අභිසපො පතිස්සතී’’ති උපධාරෙන්තො ‘‘සූරියුග්ගමනවෙලාය ආචරියස්ස මුද්ධා සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති දිස්වා එතස්මිං අනුකම්පං පටිච්ච අරුණස්ස උග්ගමනං න දෙමීති. ‘‘කථං පන අස්ස, භන්තෙ, අන්තරායො න භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘සචෙ මං ඛමාපෙය්‍ය, න භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි ඛමාපෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘එසො, මහාරාජ, මං ජටාසු ච ගීවාය ච අක්කමි, නාහං එතං කූටජටිලං ඛමාපෙමී’’ති. ‘‘ඛමාපෙහි, භන්තෙ, මා එවං කරිත්ථා’’ති. ‘‘න ඛමාපෙමී’’ති. ‘‘මුද්ධා තෙ සත්තධා ඵලිස්සතී’’ති වුත්තෙපි න ඛමාපෙතියෙව. අථ නං රාජා ‘‘න ත්වං අත්තනො රුචියා ඛමාපෙස්සසී’’ති හත්ථපාදකුච්ඡිගීවාසු ගාහාපෙත්වා නාරදස්ස පාදමූලෙ ඔනමාපෙසි. නාරදොපි ‘‘උට්ඨෙහි, ආචරිය, ඛමාමි තෙ’’ති වත්වා, ‘‘මහාරාජ, නායං යථාමනෙන ඛමාපෙති, නගරස්ස අවිදූරෙ එකො සරො අත්ථි, තත්ථ නං සීසෙ මත්තිකාපිණ්ඩං කත්වා ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඨපාපෙහී’’ති ආහ. රාජා තථා කාරෙසි. නාරදො දෙවිලං ආමන්තෙත්වා, ‘‘ආචරිය, මයා ඉද්ධියා විස්සට්ඨාය සූරියසන්තාපෙ උට්ඨහන්තෙ උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා අඤ්ඤෙන ඨානෙන උත්තරිත්වා ගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ආහ. ‘‘තස්ස සූරියරංසීහි සංඵුට්ඨමත්තොව මත්තිකාපිණ්ඩො සත්තධා ඵලි, සො නිමුජ්ජිත්වා අඤ්ඤෙන ඨානෙන පලායී’’ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘තදා, භික්ඛවෙ, රාජා ආනන්දො අහොසි, දෙවිලො තිස්සො, නාරදො අහමෙවාති එවං තදාපෙස දුබ්බචොයෙවා’’ති වත්වා තිස්සත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා, ‘‘තිස්ස, භික්ඛුනො නාම ‘අසුකෙනාහං අක්කුට්ඨො, අසුකෙන පහටො, අසුකෙන ජිතො, අසුකො ඛො මෙ භණ්ඩං අහාසී’ති චින්තෙන්තස්ස වෙරං නාම න වූපසම්මති, එවං පන අනුපනය්හන්තස්සෙව උපසම්මතී’’ති වත්වා ඉමා ගාථා අභාසි –

3. ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං, අජිනි මං අහාසි මෙ;

යෙ ච තං උපනය්හන්ති, වෙරං තෙසං න සම්මති.

4. ‘‘අක්කොච්ඡි මං අවධි මං, අජිනි මං අහාසි මෙ;

යෙ ච තං නුපනය්හන්ති, වෙරං තෙසූපසම්මතී’’ති.

තත්ථ අක්කොච්ඡීති අක්කොසි. අවධීති පහරි. අජිනීති කූටසක්ඛිඔතාරණෙන වා වාදපටිවාදෙන වා කරණුත්තරියකරණෙන වා අජෙසි. අහාසි මෙති මම සන්තකං පත්තාදීසු කිඤ්චිදෙව අවහරි. යෙ ච තන්ති යෙ කෙචි දෙවතා වා මනුස්සා වා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා තං ‘‘අක්කොච්ඡි ම’’න්තිආදිවත්ථුකං කොධං සකටධුරං විය නද්ධිනා පූතිමච්ඡාදීනි විය ච කුසාදීහි පුනප්පුනං වෙඨෙත්වා උපනය්හන්ති, තෙසං සකිං උප්පන්නං වෙරං න සම්මතීති වූපසම්මති. යෙ ච තං නුපනය්හන්තීති අසතියා අමනසිකාරවසෙන වා කම්මපච්චවෙක්ඛණාදිවසෙන වා යෙ තං අක්කොසාදිවත්ථුකං කොධං තයාපි කොචි නිද්දොසො පුරිමභවෙ අක්කුට්ඨො භවිස්සති, පහටො භවිස්සති, කූටසක්ඛිං ඔතාරෙත්වා ජිතො භවිස්සති, කස්සචි තෙ පසය්හ කිඤ්චි අච්ඡින්නං භවිස්සති, තස්මා නිද්දොසො හුත්වාපි අක්කොසාදීනි පාපුණාසීති එවං න උපනය්හන්ති. තෙසු පමාදෙන උප්පන්නම්පි වෙරං ඉමිනා අනුපනය්හනෙන නිරින්ධනො විය ජාතවෙදො වූපසම්මතීති.

දෙසනාපරියොසානෙ සතසහස්සභික්ඛූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසු. ධම්මදෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසි. දුබ්බචොපි සුබ්බචොයෙව ජාතොති.

තිස්සත්ථෙරවත්ථු තතියං.