2. සුමෙධපත්ථනාකථාවණ්ණනා

ඉදානි –

1-2. ‘‘කප්පෙ ච සතසහස්සෙ, චතුරො ච අසඞ්ඛියෙ;

අමරං නාම නගරං, දස්සනෙය්‍යං මනොරම’’න්ති. –

ආදිනයප්පවත්තාය බුද්ධවංසවණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා බුද්ධවංසවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපවිචාරණා තාව වෙදිතබ්බා. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා අත්තජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො පුච්ඡාවසිකො අට්ඨුප්පත්තිකොති. තත්ථ යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙන කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තං (ම. නි. 1.64 ආදයො) වත්ථසුත්තන්ති (ම. නි. 1.70 ආදයො) එවමාදීනි, තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

යානි වා පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.121) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං මනං බුජ්ඣනකභාවඤ්ච ඔලොකෙත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි. සෙය්‍යථිදං – රාහුලොවාදසුත්තංධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13 ආදයො; පටි. ම. 2.30) එවමාදීනි, තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තෙ තෙ දෙවමනුස්සා පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන පන භගවතා යානි කථිතානි දෙවතාසංයුත්ත (සං. නි. 1.1 ආදයො) බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි (සං. නි. 5.182 ආදයො) තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො.

යානි වා පන උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච දෙසිතානි ධම්මදායාද- (ම. නි. 1.29 ආදයො) පුත්තමංසූපමාදීනි (සං. නි. 2.63), තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. එවමෙතෙසු චතූසු සුත්තනික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස බුද්ධවංසස්ස පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො. පුච්ඡාවසෙන හි භගවතා අයං නික්ඛිත්තො. කස්ස පුච්ඡාවසෙන? ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස. වුත්තඤ්හෙතං අස්මිං නිදානස්මිං එව –

‘‘සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤො, සමාධිජ්ඣානකොවිදො;

පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්තො, පුච්ඡති ලොකනායකං;

කීදිසො තෙ මහාවීර, අභිනීහාරො නරුත්තමා’’ති. (බු. වං. 1.74-75) –

ආදි. තෙනෙසා බුද්ධවංසදෙසනා පුච්ඡාවසිකාති වෙදිතබ්බා.

තත්ථ කප්පෙ ච සතසහස්සෙති එත්ථ කප්ප-සද්දො පනායං අභිසද්දහනවොහාරකාලපඤ්ඤත්තිඡෙදනවිකප්පනලෙසසමන්තභාවආයුකප්පමහාකප්පාදීසු දිස්සති. තථා හි ‘‘ඔකප්පනීයමෙතං භොතො ගොතමස්ස. යථා තං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) අභිසද්දහනෙ දිස්සති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවමාදීසු (චූළව. 250) වොහාරෙ. ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.387) කාලෙ. ‘‘ඉච්චායස්මා කප්පො’’ති (සු. නි. 1098; චූළනි. කප්පමාණවපුච්ඡා 117; කප්පමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 61) ච, ‘‘නිග්‍රොධකප්පො ඉති තස්ස නාමං, තයා කතං භගවා බ්‍රාහ්මණස්සා’’ති ච එවමාදීසු (සු. නි. 346) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘අලඞ්කතො කප්පිතකෙසමස්සූ’’ති එවමාදීසු (ජා. 2.22.1368) ඡෙදනෙ. ‘‘කප්පති ද්වඞ්ගුලකප්පො’’තිආදීසු (චූළව. 446) විකප්පෙ. ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතු’’න්තිආදීසු (අ. නි. 8.80) ලෙසෙ. ‘‘කෙවලකප්පං ජෙතවනං ඔභාසෙත්වා’’තිආදීසු සමන්තභාවෙ. ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්ප’’න්ති (දී. නි. 2.178; උදා. 51) එත්ථ ආයුකප්පෙ. ‘‘කීව දීඝො නු ඛො, භන්තෙ, කප්පො’’ති (සං. නි. 2.128-129) එත්ථ මහාකප්පෙ. ආදිසද්දෙන ‘‘සත්ථුකප්පෙන වත කිර, භො, මයං සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා න ජානිම්හා’’ති (ම. නි. 1.260) එත්ථ පටිභාගෙ. ‘‘කප්පො නට්ඨො හොති. කප්පකතොකාසො ජිණ්ණො හොතී’’ති (පාචි. 371) එත්ථ විනයකප්පෙ. ඉධ පන මහාකප්පෙ දට්ඨබ්බො. තස්මා කප්පෙ ච සතසහස්සෙති මහාකප්පානං සතසහස්සානන්ති අත්ථො (දී. නි. අට්ඨ. 1.29; 3.275; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.1; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.128; ඛු. පා. අට්ඨ. 5.මඞ්ගලසුත්ත, එවමිච්චාදිපාඨවණ්ණනා; සු. නි. අට්ඨ. 2.මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනා; චරියා. අට්ඨ. නිදානකථා.1; චූළනි. අට්ඨ. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසවණ්ණනා). චතුරො ච අසඞ්ඛියෙති ‘‘චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙ’’ති වචනසෙසො දට්ඨබ්බො. කප්පසතසහස්සාධිකානං චතුන්නං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්ථකෙති අත්ථො. අමරං නාම නගරන්ති ‘‘අමර’’න්ති ච ‘‘අමරවතී’’ති ච ලද්ධනාමං නගරං අහොසි. කෙචි පනෙත්ථ අඤ්ඤෙනාපි පකාරෙන වණ්ණයන්ති, කිං තෙහි, නාමමත්තං පනෙතං තස්ස නගරස්ස. දස්සනෙය්‍යන්ති සුවිභත්තවිචිත්‍ර-චච්චරද්වාර-චතුක්කසිඞ්ඝාටික-පාකාර-පරික්ඛෙපපාසාද- හම්මිය-භවන-සමලඞ්කතත්තා දස්සනීයං. මනොරමන්ති සමසුචිපරමරමණීයභූමිභාගත්තා ඡායූදකසම්පන්නත්තා සුලභාහාරත්තා සබ්බොපකරණයුත්තත්තා ච සමිද්ධත්තා දෙවමනුස්සාදීනං මනො රමයතීති මනොරමං.

දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තන්ති හත්ථිසද්දෙන අස්සසද්දෙන රථසද්දෙන භෙරිසද්දෙන සඞ්ඛසද්දෙන මුදිඞ්ගසද්දෙන වීණාසද්දෙන ගීතසද්දෙන සම්මතාළසද්දෙන ‘‘භුඤ්ජථ පිවථ ඛාදථා’’ති දසමෙන සද්දෙනාති; ඉමෙහි දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තං අහොසි, සබ්බකාලං අනුපමුස්සවසමජ්ජනාටකා කීළන්තීති අත්ථො. අන්නපානසමායුතන්ති අන්නෙන චතුබ්බිධෙනාහාරෙන ච පානෙන ච සුට්ඨු ආයුතං අන්නපානසමායුතං, ඉමිනා සුභික්ඛතා දස්සිතා, බහුඅන්නපානසමායුතන්ති අත්ථො.

ඉදානි තෙ දස සද්දෙ වත්ථුතො දස්සනත්ථං –

‘‘හත්ථිසද්දං අස්සසද්දං, භෙරිසඞ්ඛරථානි ච;

ඛාදථ පිවථ චෙව, අන්නපානෙන ඝොසිත’’න්ති. – වුත්තං;

තත්ථ හත්ථිසද්දන්ති හත්ථීනං කොඤ්චනාදසද්දෙන, කරණත්ථෙ උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං. එස නයො සෙසපදෙසුපි. භෙරිසඞ්ඛරථානි චාති භෙරිසද්දෙන ච සඞ්ඛසද්දෙන ච රථසද්දෙන චාති අත්ථො. ලිඞ්ගවිපරියාසෙන වුත්තං, ‘ඛාදථ පිවථා’ති එවමාදිනයප්පවත්තෙන අන්නපානපටිසංයුත්තෙන ඝොසිතං අභිනාදිතන්ති අත්ථො. එත්ථාහ – තෙසං පන සද්දානං එකදෙසොව දස්සිතො, න සකලොති? න එකදෙසො සකලො දසවිධො දස්සිතොව. කථං? භෙරිසද්දෙන මුදිඞ්ගසද්දො සඞ්ගහිතො, සඞ්ඛසද්දෙන වීණාගීතසම්මතාළසද්දා සඞ්ගහිතාති දසෙව දස්සිතා.

එවං එකෙන පරියායෙන නගරසම්පත්තිං වණ්ණෙත්වා පුන තමෙව දස්සෙතුං –

3. ‘‘නගරං සබ්බඞ්ගසම්පන්නං, සබ්බකම්මමුපාගතං, සත්තරතනසම්පන්නං, නානාජනසමාකුලං;

සමිද්ධං දෙවනගරංව, ආවාසං පුඤ්ඤකම්මින’’න්ති. – වුත්තං;

තත්ථ සබ්බඞ්ගසම්පන්නන්ති පාකාරගොපුරට්ටාලකාදිසබ්බනගරාවයවසම්පන්නං, පරිපුණ්ණසබ්බවිත්තූපකරණධනධඤ්ඤතිණකට්ඨොදකන්ති වා අත්ථො. සබ්බකම්මමුපාගතන්ති සබ්බකම්මන්තෙන උපගතං, සමුපගතසබ්බකම්මන්තන්ති අත්ථො. සත්තරතනසම්පන්නන්ති පරිපුණ්ණමුත්තාදිසත්තරතනං, චක්කවත්තිනිවාසභූමිතො වා හත්ථිරතනාදීහි සත්තරතනෙහි සම්පන්නං. නානාජනසමාකුලන්ති නානාවිධදෙසභාසෙහි ජනෙහි සමාකුලං. සමිද්ධන්ති මනුස්සොපභොගසබ්බොපකරණෙහි සමිද්ධං ඵීතං. දෙවනගරං වාති දෙවනගරං විය ආලකමන්දා විය අමරවතී සමිද්ධන්ති වුත්තං හොති. ආවාසං පුඤ්ඤකම්මිනන්ති ආවසන්ති එත්ථ පුඤ්ඤකම්මිනො ජනාති ආවාසො. ‘‘ආවාසො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ආවාස’’න්ති ලිඞ්ගභෙදං කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පඤ්ඤායති තෙනාති පුඤ්ඤං, කුලරූපමහාභොගිස්සරියවසෙන පඤ්ඤායතීති අත්ථො. පුනාතීති වා පුඤ්ඤං. සබ්බකුසලමලරජාපවාහකත්තා පුඤ්ඤං කම්මං යෙසං අත්ථි තෙ පුඤ්ඤකම්මිනො, තෙසං පුඤ්ඤකම්මිනං ආවාසභූතන්ති අත්ථො.

තත්ථ සුමෙධො නාම බ්‍රාහ්මණො පටිවසති උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙන, අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො, සො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ අහොසි සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො අනවයො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු. තස්ස පන දහරකාලෙයෙව මාතාපිතරො කාලමකංසු. අථස්ස රාසිවඩ්ඪකො අමච්චො ආයපොත්ථකං ආහරිත්වා සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදිවිවිධරතනභරිතෙ ගබ්භෙ විවරිත්වා – ‘‘එත්ථකං තෙ, කුමාර, මාතු සන්තකං, එත්ථකං පිතු සන්තකං, එත්ථකං අය්‍යකපය්‍යකාන’’න්ති යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ධනං ආචික්ඛිත්වා – ‘‘එතං පටිපජ්ජාහී’’ති නිය්‍යාතෙසි. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පුඤ්ඤානි කරොන්තො අගාරං අජ්ඣාවසි. තෙන වුත්තං –

4. ‘‘නගරෙ අමරවතියා, සුමෙධො නාම බ්‍රාහ්මණො;

අනෙකකොටිසන්නිචයො, පහූතධනධඤ්ඤවා.

5. ‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො, තිණ්ණං වෙදාන පාරගූ;

ලක්ඛණෙ ඉතිහාසෙ ච, සධම්මෙ පාරමිං ගතො’’ති.

තත්ථ නගරෙ අමරවතියාති අමරවතීසඞ්ඛාතෙ නගරෙ. සුමෙධො නාමාති එත්ථ ‘‘මෙධා’’ති පඤ්ඤා වුච්චති. සා තස්ස සුන්දරා පසත්ථාති සුමෙධොති පඤ්ඤායිත්ථ. බ්‍රාහ්මණොති බ්‍රහ්මං අණති සික්ඛතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. අක්ඛරචින්තකා පන ‘‘බ්‍රහ්මුනො අපච්චං බ්‍රාහ්මණො’’ති වදන්ති. අරියා පන බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණාති. අනෙකකොටිසන්නිචයොති කොටීනං සන්නිචයො කොටිසන්නිචයො, අනෙකො කොටිසන්නිචයො යස්ස සොයං අනෙකකොටිසන්නිචයො, අනෙකකොටි ධනසන්නිචයොති අත්ථො. පහූතධනධඤ්ඤවාති බහුලධනධඤ්ඤවා. පුරිමං භූමිගතගබ්භගතධනධඤ්ඤවසෙන වුත්තං, ඉදං නිච්චපරිභොගූපගතධනධඤ්ඤවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අජ්ඣායකොති න ඣායතීති අජ්ඣායකො, ඣානභාවනාරහිතොති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘න දානිමෙ ඣායන්තීති. න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො, වාසෙට්ඨ, ‘අජ්ඣායකා අජ්ඣායකා’ ත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති (දී. නි. 3.132) එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං උප්පන්නං. ඉදානි මන්තං ඣායතීති අජ්ඣායකො, මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසවචනං කත්වා වොහරන්ති. මන්තෙ ධාරෙතීති මන්තධරො. තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදානං තිණ්ණං වෙදානං. අයං පන වෙද-සද්දො ඤාණසොමනස්සගන්ථෙසු දිස්සති. තථා හෙස – ‘‘යං බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමාභිජඤ්ඤා, අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු (සු. නි. 1065) ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු (අ. නි. 4.57) සොමනස්සෙ. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභාන’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.256) ගන්ථෙ. ඉධාපි ගන්ථෙ (ම. නි. අට්ඨ. 1.75). පාරගූති තිණ්ණං වෙදානං ඔට්ඨපහතකරණමත්තෙන පාරං ගතොති පාරගූ. ලක්ඛණෙති ඉත්ථිලක්ඛණපුරිසලක්ඛණමහාපුරිසලක්ඛණාදිකෙ ලක්ඛණෙ. ඉතිහාසෙති ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසාති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තෙ පුරාණසඞ්ඛාතෙ ගන්ථවිසෙසෙ. සධම්මෙති බ්‍රාහ්මණානං සකෙ ධම්මෙ, සකෙ ආචරියකෙ වා. පාරමිං ගතොති පාරං ගතො, දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො අහොසීති අත්ථො.

අථෙකදිවසං සො දසගුණගණාරාධිතපණ්ඩිතො සුමෙධපණ්ඩිතො උපරිපාසාදවරතලෙ රහොගතො හුත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො චින්තෙසි – ‘‘පුනබ්භවෙ පටිසන්ධිග්ගහණං නාම දුක්ඛං, තථා නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සරීරභෙදනං, අහඤ්ච ජාතිධම්මො, ජරාධම්මො, බ්‍යාධිධම්මො, මරණධම්මො, එවංභූතෙන මයා අජාතිං අජරං අබ්‍යාධිං අමරණං සුඛං සිවං නිබ්බානං පරියෙසිතුං වට්ටති, අවස්සං භවචාරකතො මුච්චිත්වා නිබ්බානගාමිනා එකෙන මග්ගෙන භවිතබ්බ’’න්ති. තෙන වුත්තං –

6. ‘‘රහොගතො නිසීදිත්වා, එවං චින්තෙසහං තදා;

දුක්ඛො පුනබ්භවො නාම, සරීරස්ස ච භෙදනං.

7. ‘‘ජාතිධම්මො ජරාධම්මො, බ්‍යාධිධම්මො සහං තදා;

අජරං අමරං ඛෙමං, පරියෙසිස්සාමි නිබ්බුතිං.

8. ‘‘යංනූනිමං පූතිකායං, නානාකුණපපූරිතං;

ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡෙය්‍යං, අනපෙක්ඛො අනත්ථිකො.

9. ‘‘අත්ථි හෙහිති සො මග්ගො, න සො සක්කා න හෙතුයෙ;

පරියෙසිස්සාමි තං මග්ගං, භවතො පරිමුත්තියා’’ති.

එත්ථ පන ගාථාසම්බන්ධඤ්ච අනුත්තානපදානමත්ථඤ්ච වත්වාව ගමිස්සාම. තත්ථ රහොගතොති රහසි ගතො, රහසි ඨානෙ නිසින්නො. එවං චින්තෙසහන්ති එවං චින්තෙසිං අහං. එවන්ති ඉමිනා චින්තනාකාරං දස්සෙති. තදාති තස්මිං සුමෙධපණ්ඩිතකාලෙ. ‘‘එවං චින්තෙසහ’’න්ති භගවා ඉමිනා අත්තනා සද්ධිං සුමෙධපණ්ඩිතං එකත්තං කරොති. තස්මා තදා සො සුමෙධො අහමෙවාති පකාසෙන්තො ‘‘එවං චින්තෙසහං තදා’’ති භගවා උත්තමපුරිසවසෙනාහ. ජාතිධම්මොති ජාතිසභාවො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. නිබ්බුතින්ති නිබ්බානං.

යංනූනාති පරිවිතක්කනත්ථෙ නිපාතො, යදි පනාහන්ති අත්ථො. පූතිකායන්ති පූතිභූතං කායං. නානාකුණපපූරිතන්ති මුත්ත-කරීස-පුබ්බලොහිත-පිත්ත-සෙම්හ-ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදිඅනෙකකුණපපූරිතං. අනපෙක්ඛොති අනාලයො. අත්ථීති අවස්සං උපලබ්භති. හෙහිතීති භවිස්සති, පරිවිතක්කනවචනමිදං. න සො සක්කා න හෙතුයෙති තෙන මග්ගෙන න සක්කා න භවිතුං. සො පන මග්ගො හෙතුයෙති හෙතුභාවාය න න හොති, හෙතුයෙවාති අත්ථො. භවතො පරිමුත්තියාති භවබන්ධනවිමුත්තියාති අත්ථො.

ඉදානි අත්තනා පරිවිතක්කිතමත්ථං සම්පාදයිතුං ‘‘යථාපී’’ති ආදිමාහ. යථා හි ලොකෙ දුක්ඛස්ස පටිපක්ඛභූතං සුඛං නාම අත්ථි, එවං භවෙ සති තප්පටිපක්ඛෙන විභවෙනාපි භවිතබ්බං, යථා ච උණ්හෙ සති තස්ස වූපසමභූතං සීතලම්පි අත්ථි, එවං රාගාදිඅග්ගීනං වූපසමෙන නිබ්බානෙන භවිතබ්බං. යථා ච පාපස්ස ලාමකස්ස ධම්මස්ස පටිපක්ඛභූතො කල්‍යාණො අනවජ්ජධම්මොපි අත්ථියෙව, එවමෙව පාපිකාය ජාතියා සති සබ්බජාතිඛෙපනතො අජාතිසඞ්ඛාතෙන නිබ්බානෙනාපි භවිතබ්බමෙවාති. තෙන වුත්තං –

10. ‘‘යථාපි දුක්ඛෙ විජ්ජන්තෙ, සුඛං නාමපි විජ්ජති;

එවං භවෙ විජ්ජමානෙ, විභවොපිච්ඡිතබ්බකො.

11. ‘‘යථාපි උණ්හෙ විජ්ජන්තෙ, අපරං විජ්ජති සීතලං;

එවං තිවිධග්ගි විජ්ජන්තෙ, නිබ්බානං ඉච්ඡිතබ්බකං.

12. ‘‘යථාපි පාපෙ විජ්ජන්තෙ, කල්‍යාණමපි විජ්ජති;

එවමෙව ජාති විජ්ජන්තෙ, අජාතිපිච්ඡිතබ්බක’’න්ති.

තත්ථ යථාපීති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. සුඛන්ති කායිකචෙතසිකසුඛං, සුට්ඨු දුක්ඛං ඛණතීති සුඛං. භවෙති ජනනෙ. විභවොති අජනනං, ජනනෙ විජ්ජමානෙ අජනනධම්මොපි ඉච්ඡිතබ්බො. තිවිධග්ගි විජ්ජන්තෙති තිවිධෙ රාගාදිකෙ අග්ගිම්හි විජ්ජමානෙති අත්ථො. නිබ්බානන්ති තස්ස තිවිධස්ස රාගාදිඅග්ගිස්ස නිබ්බාපනං උපසමනං නිබ්බානඤ්ච ඉච්ඡිතබ්බං. පාපෙති අකුසලෙ ලාමකෙ. කල්‍යාණමපීති කුසලමපි. එවමෙවාති එවමෙවං. ජාති විජ්ජන්තෙති ජාතියා විජ්ජමානායාති අත්ථො. ලිඞ්ගභෙදඤ්ච විභත්තිලොපඤ්ච කත්වා වුත්තං. අජාතිපීති ජාතිඛෙපනං අජාතිනිබ්බානම්පි ඉච්ඡිතබ්බං.

අථාහං පරම්පි චින්තෙසිං – ‘‘යථා නාම ගූථරාසිම්හි නිමුග්ගෙන පුරිසෙන දූරතොව කමලකුවලයපුණ්ඩරීකසණ්ඩමණ්ඩිතං විමලසලිලං තළාකං දිස්වා – ‘කතරෙන නු ඛො මග්ගෙන තත්ථ ගන්තබ්බ’න්ති තළාකං ගවෙසිතුං යුත්තං. යං තස්ස අගවෙසනං, න සො තස්ස තළාකස්ස දොසො, තස්ස පුරිසස්සෙව දොසො. එවමෙව කිලෙසමලධොවනෙ අමතමහාතළාකෙ විජ්ජමානෙ යං තස්ස අගවෙසනං, න සො අමතසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානමහාතළාකස්ස දොසො, පුරිසස්සෙව දොසො. යථා පන චොරෙහි සංපරිවාරිතො පුරිසො පලායනමග්ගෙ විජ්ජමානෙපි සචෙ සො න පලායති, න සො තස්ස මග්ගස්ස දොසො, තස්ස පුරිසස්සෙව දොසො. එවමෙව කිලෙසචොරෙහි පරිවාරෙත්වා ගහිතස්ස පුරිසස්ස විජ්ජමානෙයෙව නිබ්බානමහානගරගාමිම්හි සිවෙ මහාමග්ගෙ තස්ස මග්ගස්ස අගවෙසනං නාම න මග්ගස්ස දොසො, පුරිසස්සෙව දොසො. යථා බ්‍යාධිපීළිතො පුරිසො විජ්ජමානෙ බ්‍යාධිතිකිච්ඡකෙ වෙජ්ජෙ සචෙ තං වෙජ්ජං ගවෙසිත්වා තං බ්‍යාධිං න තිකිච්ඡාපෙති, න සො වෙජ්ජස්ස දොසො, තස්ස පුරිසස්සෙව දොසො. එවමෙව පන යො කිලෙසබ්‍යාධිපරිපීළිතො කිලෙසවූපසමමග්ගකොවිදං විජ්ජමානමෙව ආචරියං න ගවෙසති, තස්සෙව දොසො, න කිලෙසබ්‍යාධිවිනායකස්ස ආචරියස්ස දොසො’’ති. තෙන වුත්තං –

13. ‘‘යථා ගූථගතො පුරිසො, තළාකං දිස්වාන පූරිතං;

න ගවෙසති තං තළාකං, න දොසො තළාකස්ස සො.

14. ‘‘එවං කිලෙසමලධොවං, විජ්ජන්තෙ අමතන්තළෙ;

න ගවෙසති තං තළාකං, න දොසො අමතන්තළෙ.

15. ‘‘යථා අරීහි පරිරුද්ධො, විජ්ජන්තෙ ගමනම්පථෙ;

න පලායති සො පුරිසො, න දොසො අඤ්ජසස්ස සො.

16. ‘‘එවං කිලෙසපරිරුද්ධො, විජ්ජමානෙ සිවෙ පථෙ;

න ගවෙසති තං මග්ගං, න දොසො සිවමඤ්ජසෙ.

17. ‘‘යථාපි බ්‍යාධිතො පුරිසො, විජ්ජමානෙ තිකිච්ඡකෙ;

න තිකිච්ඡාපෙති තං බ්‍යාධිං, න දොසො සො තිකිච්ඡකෙ.

18. ‘‘එවං කිලෙසබ්‍යාධීහි, දුක්ඛිතො පතිපීළිතො;

න ගවෙසති තං ආචරියං, න දොසො සො විනායකෙ’’ති.

තත්ථ ගූථගතොති ගූථකූපගතො, ගූථෙන ගතො මක්ඛිතො වා. කිලෙසමලධොවන්ති කිලෙසමලසොධනෙ, භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. අමතන්තළෙති අමතසඞ්ඛාතස්ස තළාකස්ස, සාමිඅත්ථෙ භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං, අනුස්සරං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං. අරීහීති පච්චත්ථිකෙහි. පරිරුද්ධොති සමන්තතො නිරුද්ධො. ගමනම්පථෙති ගමනපථෙ. ඡන්දාවිනාසත්ථං අනුස්සරාගමනං කත්වා වුත්තං. න පලායතීති යදි න පලායෙය්‍ය. සො පුරිසොති සො චොරෙහි පරිරුද්ධො පුරිසො. අඤ්ජසස්සාති මග්ගස්ස. මග්ගස්ස හි –

‘‘මග්ගො පන්ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමායනං;

නාවා උත්තරසෙතු ච, කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො’’ති. (චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 101) –

බහූනි නාමානි. ස්වායමිධ අඤ්ජසනාමෙන වුත්තො. සිවෙති සබ්බුපද්දවාභාවතො සිවෙ. සිවමඤ්ජසෙති සිවස්ස අඤ්ජසස්සාති අත්ථො. තිකිච්ඡකෙති වෙජ්ජෙ. න තිකිච්ඡාපෙතීති න තිකිච්ඡාපෙය්‍ය. න දොසො සො තිකිච්ඡකෙති තිකිච්ඡකස්ස දොසො නත්ථි, බ්‍යාධිතස්සෙව දොසොති අත්ථො. දුක්ඛිතොති සඤ්ජාතකායිකචෙතසිකදුක්ඛො. ආචරියන්ති මොක්ඛමග්ගාචරියං. විනායකෙති ආචරියස්ස.

එවං පනාහං චින්තෙත්වා උත්තරිම්පි එවං චින්තෙසිං – ‘‘යථාපි මණ්ඩනකජාතිකො පුරිසො කණ්ඨෙ ආසත්තං කුණපං ඡඩ්ඩෙත්වා සුඛී ගච්ඡෙය්‍ය, එවං මයාපි ඉමං පූතිකායං ඡඩ්ඩෙත්වා අනපෙක්ඛෙන නිබ්බානමහානගරං පවිසිතබ්බං. යථා ච නරනාරියො උක්කාරභූමියං උච්චාරපස්සාවං කත්වා න තං උච්ඡඞ්ගෙන වා ආදාය දසන්තෙ වා වෙඨෙත්වා ආදාය ගච්ඡන්ති, අථ ඛො ජිගුච්ඡමානා ඔලොකෙතුම්පි අනිච්ඡන්තා අනපෙක්ඛා ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති, එවං මයාපි ඉමං පූතිකායං අනපෙක්ඛෙන ඡඩ්ඩෙත්වා අමතං නිබ්බානනගරං පවිසිතුං වට්ටති. යථා ච නාවිකා නාම ජජ්ජරං නාවං උදකගාහිනිං ඡඩ්ඩෙත්වා අනපෙක්ඛාව ගච්ඡන්ති, එවමහම්පි ඉමං නවහි වණමුඛෙහි පග්ඝරන්තං කායං ඡඩ්ඩෙත්වා අනපෙක්ඛො නිබ්බානමහානගරං පවිසිස්සාමි. යථා ච කොචි පුරිසො මුත්තාමණිවෙළුරියාදීනි නානාවිධානි රතනානි ආදාය චොරෙහි සද්ධිං මග්ගං ගච්ඡන්තො අත්තනො රතනවිනාසභයෙන තෙ චොරෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ඛෙමං මග්ගං ගණ්හාති, එවමයම්පි පූතිකායො රතනවිලොපකචොරසදිසො. සචාහං එත්ථ තණ්හං කරිස්සාමි, අරියමග්ගකුසලධම්මරතනානි මෙ නස්සිස්සන්ති, තස්මා මයා ඉමං මහාචොරසදිසං කරජකායං ඡඩ්ඩෙත්වා නිබ්බානමහානගරං පවිසිතුං වට්ටතී’’ති. තෙන වුත්තං –

19. ‘‘යථාපි කුණපං පුරිසො, කණ්ඨෙ බද්ධං ජිගුච්ඡිය;

මොචයිත්වාන ගච්ඡෙය්‍ය, සුඛී සෙරී සයංවසී.

20. ‘‘තථෙවිමං පූතිකායං, නානාකුණපසඤ්චයං;

ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡෙය්‍යං, අනපෙක්ඛො අනත්ථිකො.

21. ‘‘යථා උච්චාරට්ඨානම්හි, කරීසං නරනාරියො;

ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡන්ති, අනපෙක්ඛා අනත්ථිකා.

22. ‘‘එවමෙවාහං ඉමං කායං, නානාකුණපපූරිතං;

ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡිස්සං, වච්චං කත්වා යථා කුටිං.

23. ‘‘යථාපි ජජ්ජරං නාවං, පලුග්ගං උදගාහිනිං;

සාමී ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති, අනපෙක්ඛා අනත්ථිකා.

24. ‘‘එවමෙවාහං ඉමං කායං, නවච්ඡිද්දං ධුවස්සවං;

ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡිස්සං, ජිණ්ණනාවංව සාමිකා.

25. ‘‘යථාපි පුරිසො චොරෙහි, ගච්ඡන්තො භණ්ඩමාදිය;

භණ්ඩච්ඡෙදභයං දිස්වා, ඡඩ්ඩයිත්වාන ගච්ඡති.

26. ‘‘එවමෙව ඉමං කායො, මහාචොරසමො විය;

පහායිමං ගමිස්සාමි, කුසලච්ඡෙදනාභයා’’ති.

තත්ථ යථාපි කුණපං පුරිසොති යථාපි දහරො යුවා මණ්ඩනකජාතිකො පුරිසො අහිකුණපෙන වා කුක්කුරකුණපෙන වා මනුස්සකුණපෙන වා කණ්ඨෙ ආසත්තෙන අට්ටීයිත්වා හරායිත්වා ජිගුච්ඡිත්වා තං කුණපං මොචෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය. සුඛීති සුඛිතො. සෙරීති යථිච්ඡකවිහාරී. නානාකුණපසඤ්චයන්ති අනෙකවිධකුණපරාසිභූතං ‘‘නානාකුණපපූරිත’’න්තිපි පාඨො.

උච්චාරට්ඨානම්හීති උච්චාරෙන්ති වච්චං කරොන්ති එත්ථාති උච්චාරො, උච්චාරො ච සො ඨානං චෙති උච්චාරට්ඨානං. අථ වා උස්සාසිය්‍යතීති උස්සාසො, වච්චස්සෙතං නාමං, තස්ස ඨානං උස්සාසට්ඨානං, තස්මිං උස්සාසට්ඨානම්හි, උක්කාරට්ඨානෙති අත්ථො. වච්චං කත්වා යථා කුටින්ති වච්චං කත්වා කුටිං නරනාරියො වියාති අත්ථො.

ජජ්ජරන්ති ජිණ්ණං. පලුග්ගන්ති පලුජ්ජන්තිං, විකිරන්තින්ති අත්ථො. උදගාහිනින්ති උදකගාහිනිං. සාමීති නාවාසාමිකා. නවච්ඡිද්දන්ති චක්ඛුසොතාදීහි නවහි වණමුඛෙහි ඡිද්දාවච්ඡිද්දෙහි යුත්තත්තා නවච්ඡිද්දං. ධුවස්සවන්ති ධුවනිස්සන්දං, නිච්චං පග්ඝරණාසුචින්ති අත්ථො.

භණ්ඩමාදියාති යංකිඤ්චි රතනාදිකං භණ්ඩං ආදිය. භණ්ඩච්ඡෙදභයං දිස්වාති භණ්ඩස්ස අච්ඡින්දනෙන භයං දිස්වාති අත්ථො. එවමෙවාති සො භණ්ඩමාදාය ගච්ඡන්තො පුරිසො විය. අයං කායොති අයං පන කුච්ඡිතානං පරමජෙගුච්ඡානං ආයොති කායො. ආයොති උපත්තිට්ඨානං. ආයන්ති තතොති ආයො, කුච්ඡිතා කෙසාදයො. ඉති කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. මහාචොරසමො වියාති චක්ඛුආදීහි රූපාදීසු පියරූපෙසු සාරජ්ජනාදිවසෙන පාණාතිපාතාදින්නාදානාදිචොරො හුත්වා සබ්බකුසලං විලුම්පතීති මහාචොරසමො. තස්මා යථා සො රතනභණ්ඩමාදාය චොරෙහි සද්ධිං ගච්ඡන්තො පුරිසො තෙ චොරෙ පහාය ගච්ඡති, එවමෙවාහම්පි ඉමං මහාචොරසමං කායං පහාය අත්තනො සොත්ථිභාවකරං මග්ගං ගවෙසිතුං ගමිස්සාමීති අත්ථසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. කුසලච්ඡෙදනාභයාති කුසලධම්මවිලොපනභයෙනාති අත්ථො.

අථෙවං සුමෙධපණ්ඩිතො නානාවිධාහි උපමාහි නෙක්ඛම්මකාරණං චින්තෙත්වා පුනපි චින්තෙසි – ‘‘ඉමං මහාධනරාසිං සංහරිත්වා මය්හං පිතුපිතාමහාදයො පරලොකං ගච්ඡන්තා එකකහාපණම්පි ගහෙත්වා න ගතා, මයා පන ගහෙත්වා ගමනකාරණං කාතුං වට්ටතී’’ති ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි – ‘‘අහං, මහාරාජ, ජාතිජරාදීහි උපද්දුතහදයො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි, මය්හං අනෙකකොටිසතසහස්සං ධනං අත්ථි, තං දෙවො පටිපජ්ජතූ’’ති. රාජා ආහ – ‘‘න මය්හං තෙ ධනෙන අත්ථො, ත්වංයෙව යථිච්ඡකං කරොහී’’ති.

සො ච ‘‘සාධු දෙවා’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා මහාජනස්ස දානං දත්වා වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පහාය අමරවරනගරසදිසතො අමරනගරතො නික්ඛමිත්වා එකකොව නානාමිගගණවන්තෙ හිමවන්තෙ ධම්මිකං නාම පබ්බතං නිස්සාය අස්සමං කත්වා තත්ථ පණ්ණසාලං කත්වා පඤ්චදොසවිවජ්ජිතං චඞ්කමං මාපෙත්වා අට්ඨගුණසමුපෙතං අභිඤ්ඤාබලං සමාහරිතුං නවදොසසමන්නාගතං සාටකං පජහිත්වා ද්වාදසගුණමුපාගතං වාකචීරං නිවාසෙත්වා පබ්බජි. එවං පන සො පබ්බජිතො අට්ඨදොසසමාකිණ්ණං පණ්ණසාලං පහාය දසගුණසමන්නාගතං රුක්ඛමූලං උපගන්ත්වා සබ්බධඤ්ඤවිකතිං පහාය පවත්තඵලභොජනො හුත්වා නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමනවසෙන පධානං පදහන්තො සත්තාහබ්භන්තරෙයෙව අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං පඤ්චන්නඤ්ච අභිඤ්ඤානං ලාභී අහොසි. තෙන වුත්තං –

27. ‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, නෙකකොටිසතං ධනං;

නාථානාථානං දත්වාන, හිමවන්තමුපාගමිං.

28. ‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, ධම්මිකො නාම පබ්බතො;

අස්සමො සුකතො මය්හං, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

29. ‘‘චඞ්කමං තත්ථ මාපෙසිං, පඤ්චදොසවිවජ්ජිතං.

අට්ඨගුණසමුපෙතං, අභිඤ්ඤාබලමාහරිං.

30. ‘‘සාටකං පජහිං තත්ථ, නවදොසමුපාගතං;

වාකචීරං නිවාසෙසිං, ද්වාදසගුණමුපාගතං.

31. ‘‘අට්ඨදොසසමාකිණ්ණං, පජහිං පණ්ණසාලකං;

උපාගමිං රුක්ඛමූලං, ගුණෙ දසහුපාගතං.

32. ‘‘වාපිතං රොපිතං ධඤ්ඤං, පජහිං නිරවසෙසතො;

අනෙකගුණසම්පන්නං, පවත්තඵලමාදියිං.

33. ‘‘තත්ථප්පධානං පදහිං, නිස්සජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙ;

අබ්භන්තරම්හි සත්තාහෙ, අභිඤ්ඤාබලපාපුණි’’න්ති.

තත්ථ එවාහන්ති එවං අහං, හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරෙන චින්තෙත්වාති අත්ථො. නාථානාථානන්ති සනාථානමනාථානඤ්ච අඩ්ඪානඤ්චෙව දලිද්දානඤ්ච ‘‘අත්ථිකා ගණ්හන්තූ’’ති සහ කොට්ඨාගාරෙහි දත්වාති අත්ථො. හිමවන්තස්සාවිදූරෙති හිමවන්තපබ්බතරාජස්ස අවිදූරෙ සමීපෙ. ධම්මිකො නාම පබ්බතොති එවංනාමකො පබ්බතො. කස්මා පනායං ධම්මිකොති? යෙභුය්‍යෙන පන බොධිසත්තා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තං පබ්බතං උපනිස්සාය අභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා සමණධම්මං අකංසු. තස්මා සමණධම්මස්ස නිස්සයභූතත්තා ‘‘ධම්මිකො’’ත්වෙව පාකටො අහොසි. අස්සමො සුකතො මය්හන්තිආදිනා සුමෙධපණ්ඩිතෙන අස්සමපණ්ණසාලා චඞ්කමා සහත්ථා මාපිතා විය වුත්තා, න ච පන සහත්ථා මාපිතා, කින්තු සක්කෙන දෙවෙන පෙසිතෙ විස්සකම්මුනා දෙවපුත්තෙන නිම්මිතා. භගවා පන තදා අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තං තං සම්පදං සන්ධාය – ‘‘සාරිපුත්ත, තස්මිං පබ්බතෙ –

‘අස්සමො සුකතො මය්හං, පණ්ණසාලා සුමාපිතා;

චඞ්කමං තත්ථ මාපෙසිං, පඤ්චදොසවිවජ්ජිත’’’න්ති. – ආදිමාහ;

තත්ථ පණ්ණසාලාති පණ්ණඡදනසාලා. තත්ථාති තස්මිං අස්සමපදෙ. පඤ්චදොසවිවජ්ජිතන්ති පඤ්චහි චඞ්කමදොසෙහි විවජ්ජිතං. කතමෙ පඤ්ච චඞ්කමදොසා නාම? ථද්ධවිසමතා, අන්තොරුක්ඛතා, ගහනච්ඡන්නතා, අතිසම්බාධතා, අතිවිසාලතාති ඉමෙහි පඤ්චහි දොසෙහි විවජ්ජිතං. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන දීඝතො සට්ඨිරතනො විත්ථාරතො දියඩ්ඪරතනො චඞ්කමො වුත්තො. අථ වා පඤ්චදොසවිවජ්ජිතන්ති පඤ්චහි නීවරණදොසෙහි විවජ්ජිතං පරිහීනං අභිඤ්ඤාබලමාහරින්ති ඉමිනා උත්තරපදෙන සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා, සුමෙධකථා). අට්ඨගුණසමුපෙතන්ති ‘‘එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ’’ති එවං වුත්තෙහි අට්ඨගුණෙහි (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384-386, 431-433; පාරා. 12-14) සමන්නාගතං අභිඤ්ඤාබලං ආහරිං ආනෙසින්ති අත්ථො.

කෙචි පන ‘‘අට්ඨහි සමණසුඛෙහි උපෙතං, අට්ඨිමානි සමණසුඛානි නාම ධනධඤ්ඤපරිග්ගහාභාවො, අනවජ්ජපිණ්ඩපාතපරියෙසනභාවො, නිබ්බුතපිණ්ඩභුඤ්ජනභාවො, රට්ඨං පීළෙත්වා ධනධඤ්ඤාදීසු ගණ්හන්තෙසු රාජපුරිසෙසු රට්ඨපීළනකිලෙසාභාවො, උපකරණෙසු නිච්ඡන්දරාගභාවො, චොරවිලොපනෙ නිබ්භයභාවො, රාජරාජමහාමත්තෙහි අසංසට්ඨභාවො, චතූසු දිසාසු අප්පටිහතභාවොති ඉමෙහි අට්ඨහි සමණසුඛෙහි (අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදාන, සුමෙධකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) උපෙතං සමුපෙතං අස්සමං මාපෙසි’’න්ති අස්සමෙන සම්බන්ධං කත්වා වදන්ති, තං පාළියා න සමෙති.

සාටකන්ති වත්ථං. තත්ථාති තස්මිං අස්සමෙ. නවදොසමුපාගතන්ති, සාරිපුත්ත, තත්ථ වසන්තො අත්තනො නිවත්ථපාරුතං මහග්ඝසාටකං පජහිං පරිච්චජිං. සාටකං පජහන්තො ච තත්ථ නව දොසෙ දිස්වා පජහින්ති දීපෙති. තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිතානඤ්හි සාටකස්මිං නව දොසා පකාසිතා. කතමෙ නව? සාටකස්ස මහග්ඝභාවො, පරපටිබද්ධභාවො, පරිභොගෙන ලහුකං කිලිස්සනභාවො, කිලිට්ඨො ච ධොවිතබ්බො පුන රජිතබ්බො ච හොති පරිභොගෙන ජීරණභාවො, ජිණ්ණස්ස පුන තුන්නකරණං වා අග්ගළදානං වා කාතබ්බං හොති පුන පරියෙසනාය දුරභිසම්භවභාවො, තාපසපබ්බජ්ජාය අනනුච්ඡවිකභාවො, පච්චත්ථිකානං සාධාරණභාවො, යථා නං න පච්චත්ථිකා ගණ්හන්ති, එවං ගොපෙතබ්බො හොති පරිදහතො විභූසනට්ඨානභාවො, ගහෙත්වා චරන්තස්ස මහිච්ඡභාවොති එතෙහි නවහි දොසෙහි (අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදාන, සුමෙධකථා) උපගතං සාටකං පහාය වාකචීරං නිවාසෙසින්ති දීපෙති. වාකචීරන්ති මුඤ්ජතිණං හීරාහීරං කත්වා ගන්ථෙත්වා කතං වාකමයචීරං නිවාසනපාරුපනත්ථාය ආදියින්ති අත්ථො. ද්වාදසගුණමුපාගතන්ති ද්වාදසහි ආනිසංසෙහි උපෙතං. එත්ථ ගුණ-සද්දො ආනිසංසට්ඨො ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.379) විය. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. වාකචීරස්මිං ද්වාදසානිසංසා අප්පග්ඝතා, අපරායත්තතා, සහත්ථා කාතුං සක්කුණෙය්‍යතා, පරිභොගෙන ජිණ්ණෙපි සිබ්බිතබ්බාභාවො, චොරභයාභාවො පරියෙසන්තස්ස සුඛෙන කරණභාවො, තාපසපබ්බජ්ජාය සාරුප්පභාවො, සෙවමානස්ස විභූසනට්ඨානාභාවො, චීවරප්පච්චයෙ අප්පිච්ඡභාවො, පරිභොගසුඛභාවො, වාකුප්පත්තියා සුලභභාවො, වාකචීරෙ නට්ඨෙපි අනපෙක්ඛභාවොති ඉමෙහි ද්වාදසහි ගුණෙහි සම්පන්නං (අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදාන, සුමෙධකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා).

අථ සුමෙධපණ්ඩිතො තත්ථ පණ්ණසාලායං විහරන්තො පච්චූසසමයෙ පච්චුට්ඨාය අත්තනො නික්ඛමනකාරණං පච්චවෙක්ඛමානො එවං කිර චින්තෙසි – ‘‘අහං පන නවකනකකටකනූපුරාදිසඞ්ඝට්ටනසද්දසම්මිස්සිත-මධුරහසිතකථිතගෙහජනරමණීයං උළාරවිභවසොභිතං සුරවරභවනාකාරමගාරං ඛෙළපිණ්ඩං විය පහාය විවෙකාරාමතාය සබ්බජනපාපපවාහනං තපොවනං පවිට්ඨොස්මි, ඉධ පන මෙ පණ්ණසාලාය වාසො දුතියො ඝරාවාසො විය හොති, හන්දාහං රුක්ඛමූලෙ වසෙය්‍ය’’න්ති. තෙන වුත්තං –

31. ‘‘අට්ඨදොසසමාකිණ්ණං, පජහිං පණ්ණසාලක’’න්ති.

තත්ථ අට්ඨදොසසමාකිණ්ණන්ති අට්ඨහි දොසෙහි සමාකිණ්ණං සංයුත්තං. කතමෙහි අට්ඨහි? මහාසම්භාරෙහි නිප්ඵාදනීයතා, තිණපණ්ණමත්තිකාදීහි නිච්චං පටිජග්ගනීයතා, සෙනාසනං නාම මහල්ලකස්ස පාපුණාතීති අවෙලාය වුට්ඨාපියමානස්ස චිත්තෙකග්ගතා න හොතීති වුට්ඨාපනීයභාවො, සීතුණ්හස්ස පටිඝාතෙන කායස්ස සුඛුමාලකරණභාවො, ඝරං පවිට්ඨෙන යං කිඤ්චි පාපං සක්කා කාතුන්ති ගරහපටිච්ඡාදනකරණභාවො, ‘‘මය්හමිද’’න්ති සපරිග්ගහභාවො, ගෙහස්ස අත්ථිභාවො සදුතියකවාසො, ඌකාමඞ්ගුලඝරගොළිකාදීනං සාධාරණතාය බහුසාධාරණභාවොති ඉති ඉමෙ අට්ඨ ආදීනවෙ (අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදාන, සුමෙධකථා) දිස්වා මහාසත්තො පණ්ණසාලං පජහිං.

ගුණෙ දසහුපාගතන්ති ඡන්නං පටික්ඛිපිත්වා දසහි ගුණෙහි උපෙතං, රුක්ඛමූලං උපගතොස්මීති අත්ථො. කතමෙහි දසහි? අප්පසමාරම්භතා, උපගමනමත්තමෙවෙත්ථ හොතීති සුලභානවජ්ජතා, අභිණ්හං තරුපණ්ණවිකාරදස්සනෙන අනිච්චසඤ්ඤාසමුට්ඨාපනතා, සෙනාසනමච්ඡෙරාභාවො, තත්ථ හි පාපං කරොන්තො ලජ්ජතීති පාපකරණාරහාභාවො, පරිග්ගහකරණාභාවො, දෙවතාහි සහ වාසො, ඡන්නපටික්ඛෙපො, පරිභොගසුඛතා, රුක්ඛමූලසෙනාසනස්ස ගතගතට්ඨානෙ සුලභතාය අනපෙක්ඛභාවොති ඉති ඉමෙ දස ගුණෙ (අප. අට්ඨ. 1.දූරෙනිදාන, සුමෙධකථා) දිස්වා රුක්ඛමූලං උපගතොස්මීති වදති. ආහ ච –

‘‘වණ්ණිතො බුද්ධසෙට්ඨෙන, නිස්සයොති ච භාසිතො;

නිවාසො පවිවිත්තස්ස, රුක්ඛමූලසමො කුතො.

‘‘ආවාසමච්ඡෙරහරෙ, දෙවතාපරිපාලිතෙ;

පවිවිත්තෙ වසන්තො හි, රුක්ඛමූලම්හි සුබ්බතො.

‘‘අභිරත්තානි නීලානි, පණ්ඩූනි පතිතානි ච;

පස්සන්තො තරුපණ්ණානි, නිච්චසඤ්ඤං පනූදති.

‘‘තස්මා හි බුද්ධදායජ්ජං, භාවනාභිරතාලයං;

විවිත්තං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, රුක්ඛමූලං විචක්ඛණො’’ති. (විසුද්ධි. 1.32);

අථ සුමෙධපණ්ඩිතො පණ්ණසාලාය දිට්ඨදොසො හුත්වා රුක්ඛමූලසෙනාසනෙ ලද්ධානිසංසො විහරන්තො උත්තරිපි චින්තෙසි – ‘‘ආහාරත්ථාය මෙ ගාමගමනං ආහාරපරියෙසනදුක්ඛං, නාහං කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන නික්ඛමිත්වා ආහාරත්ථාය පබ්බජිතො, ආහාරපරියෙසනමූලස්ස ච දුක්ඛස්ස පමාණං නත්ථි, යංනූනාහං පවත්තඵලෙන යාපෙය්‍ය’’න්ති. ඉමං පන අත්ථවිසෙසං දීපෙන්තො –

32-33. ‘‘වාපිතං රොපිතං ධඤ්ඤං, පජහිං නිරවසෙසතො.

අනෙකගුණසම්පන්නං, පවත්තඵලමාදියි’’න්ති. – ආදිමාහ;

තත්ථ වාපිතන්ති වපිත්වා නිප්ඵන්නං. රොපිතන්ති රොපිත්වා නිප්ඵන්නං, වපනරොපනවසෙන දුවිධාව සස්සනිප්ඵත්ති, තං දුවිධම්පි අත්තනො අප්පිච්ඡතාය පහාය පවත්තඵලෙන යාපෙසිං. පවත්තඵලන්ති සයමෙව පතිතඵලං. ආදියින්ති පරිභුඤ්ජිං.

‘‘පවත්තඵලසන්තුට්ඨො, අපරායත්තජීවිකො;

පහීනාහාරලොලුප්පො, හොති චාතුද්දිසො මුනි.

‘‘ජහාති රසතණ්හඤ්ච, ආජීවො තස්ස සුජ්ඣති;

තස්මා හි නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, පවත්තඵලභොජන’’න්ති. (විසුද්ධි. 1.26 ථොකං විසදිසං) –

එවං පවත්තමානො සුමෙධපණ්ඩිතො නචිරස්සෙව අන්තොසත්තාහෙ අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච අභිඤ්ඤායො ච පාපුණි. ඉමමත්ථං පකාසෙන්තෙන ‘‘තත්ථප්පධානං පදහි’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං අස්සමෙ. පධානන්ති වීරියං, වීරියඤ්හි පදහිතබ්බතො පධානභාවකරණතො වා ‘‘පධාන’’න්ති වුච්චති. පදහින්ති වීරියමාරභිං. නිස්සජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙති නිසජ්ජාය ච ඨානෙන ච චඞ්කමෙන ච.

සුමෙධපණ්ඩිතො පන සෙය්‍යං පටික්ඛිපිත්වා නිසජ්ජට්ඨානචඞ්කමෙහෙව රත්තින්දිවං වීතිනාමෙත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙයෙව අභිඤ්ඤාබලං පාපුණි. එවං පන අභිඤ්ඤාබලං පත්වා සුමෙධතාපසෙ සමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙන්තෙ තදා සබ්බජනසඞ්ගහකරො මාරබලභයංකරො ඤාණදීපඞ්කරො දීපඞ්කරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි.

සඞ්ඛෙපෙනෙව තස්සායමානුපුබ්බිකථා – අයං කිර දීපඞ්කරො නාම මහාසත්තො සමත්තිංස පාරමියො පූරෙත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවසදිසෙ අත්තභාවෙ ඨිතො පථවිකම්පනාදීනි මහාදානානි දත්වා ආයුපරියොසානෙ තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතාහි සන්නිපතිත්වා –

‘‘කාලො ඛො තෙ මහාවීර, උප්පජ්ජ මාතුකුච්ඡියං;

සදෙවකං තාරයන්තො, බුජ්ඣස්සු අමතං පද’’න්ති. (බු. වං. 1.67) –

වුත්තෙ තතො සො දෙවතානං වචනං සුත්වා ච පඤ්ච මහාවිලොකනානි විලොකෙත්වා තතො චුතො රම්මවතීනගරෙ අත්තනො යසවිභූතියා විජිතවාසුදෙවස්ස නරදෙවස්ස සුදෙවස්ස නාම රඤ්ඤො කුලෙ සුමෙධාය දෙවියා කුච්ඡිස්මිං ආසාළ්හිපුණ්ණමියා උත්තරාසාළ්හනක්ඛත්තෙන පටිසන්ධිං ගහෙත්වා මහතා පරිවාරෙන පරිහරියමානො මහාදෙවියා කුච්ඡිම්හි මණිකූටගතො විය කෙනචි අසුචිනා අමක්ඛිතො දස මාසෙ වසිත්වා සලිලධරවිවරගතො සරදකාලචන්දො විය තස්සා උදරතො නික්ඛමි.

ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි

තස්ස පන දීපඞ්කරකුමාරස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙපි විජාතක්ඛණෙපි ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි පාටිහාරියානි පාතුරහෙසුං. සබ්බසබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තෙසු මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙසු නික්ඛමන්තෙසු සම්බුජ්ඣන්තෙසු ධම්මචක්කං පවත්තන්තෙසූති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු ද්වත්තිංස පාටිහාරියානි පවත්තන්තෙව. තස්මා මයා පාකටත්තා දීපඞ්කරකුමාරස්ස ජාතියං දස්සිතානි –

‘‘දීපඞ්කරෙ චාරුකරෙ කුමාරෙ, සිවංකරෙ සන්තිකරෙව ජාතෙ;

පකම්පි සඞ්කම්පි තදා සමන්තා, සහස්සසඞ්ඛ්‍යා දසලොකධාතු.

‘‘චක්කවාළසහස්සෙසු, දසසහස්සෙව දෙවතා;

එකස්මිං චක්කවාළස්මිං, තදා සන්නිපතිංසු තා.

‘‘බොධිසත්තං මහාසත්තං, ජාතමත්තන්තු දෙවතා;

පඨමං පටිග්ගණ්හිංසු, පච්ඡා තං මනුජා පන.

‘‘අවාදිතා කෙනචි චම්මනද්ධා, සුපොක්ඛරා දුන්දුභියො ච වීණා;

අඝට්ටිතානාභරණානි තස්මිං, ඛණෙ සමන්තා මධුරං රවිංසු.

‘‘ඡිජ්ජිංසු සබ්බත්ථ ච බන්ධනානි, සයං විගච්ඡිංසු ච සබ්බරොගා;

රූපානි පස්සිංසු ච ජාතිඅන්ධා, සද්දං සමන්තා බධිරා සුණිංසු.

‘‘අනුස්සතිං ජාතිජළා මනුස්සා, ලභිංසු යානං පදසාව පඞ්ගුලා;

විදෙසයාතා සයමෙව නාවා, සපට්ටනං සීඝමුපාගමිංසු.

‘‘ආකාසට්ඨං භූමිගතඤ්ච සබ්බං, සයං සමන්තා රතනං විරොචි;

නිබ්බායි ඝොරෙ නිරයෙ හුතාසො, නදීසු තොයම්පි ච නප්පවත්ති.