6. කාළුදායිත්ථෙරඅපදානවණ්ණනා

ඡට්ඨාපදානෙ පදුමුත්තරො නාම ජිනොතිආදිකං ආයස්මතො කාළුදායිත්ථෙරස්ස අපදානං. අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයානි පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තජ්ජං අභිනීහාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සත්ථාපි බ්‍යාකාසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ දෙවලොකතො චවිත්වා කපිලවත්ථුස්මිංයෙව අමච්චකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. බොධිසත්තෙන සහ එකදිවසෙයෙව ජාතො, තංදිවසංයෙව නං දුකූලචුම්බටකෙන නිපජ්ජාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස උපට්ඨානං නයිංසු. බොධිසත්තෙන හි සද්ධිං බොධිරුක්ඛො, රාහුලමාතා, චත්තාරො නිධී, ආරොහනියහත්ථී, කණ්ඩකො, ඡන්නො, කාළුදායීති ඉමෙ සත්ත එකදිවසෙ ජාතත්තා සහජාතා නාම අහෙසුං. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සකලනගරස්ස උදග්ගචිත්තදිවසෙ ජාතත්තා උදායීත්වෙව නාමං කරිංසු. ථොකං කාළධාතුකත්තා පන කාළුදායීති පඤ්ඤායිත්ථ. සො බොධිසත්තෙන සද්ධිං කුමාරකීළං කීළන්තො වුද්ධිං අගමාසි.

අපරභාගෙ ලොකනාථෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරන්තෙ සුද්ධොදනමහාරාජා තං පවත්තිං සුත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරං එකං අමච්චං ‘‘පුත්තං මෙ ඉධානෙහී’’ති පෙසෙසි. සො සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලායං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිවාරො අරහත්තං පාපුණි. අථ නෙ සත්ථා ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. සබ්බෙ තංඛණංයෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං. අරහත්තප්පත්තතො පට්ඨාය අරියා නාම මජ්ඣත්තාව හොන්ති, තස්මා රඤ්ඤා පෙසිතසාසනං දසබලස්ස නාරොචෙසි. රාජා නෙව ගතො ආගච්ඡති, න සාසනං සුය්‍යතීති අපරම්පි අමච්චං පුරිසසහස්සපරිවාරං පෙසෙසි. තස්මිම්පි තථා පටිපන්නෙ අපරම්පීති එතෙන නයෙන නවපුරිසසහස්සපරිවාරෙ නව අමච්චෙ පෙසෙසි. සබ්බෙ ගන්ත්වා අරහත්තං පත්වා තුණ්හීභූතා අහෙසුං.

අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘එත්තකා ජනා මයි සිනෙහාභාවෙන දසබලස්ස ඉධාගමනත්ථාය න කිඤ්චි කථයිංසු, අයං ඛො පන උදායී දසබලෙන සමවයො සහපංසුකීළිකො, මයි ච සිනෙහවා, ඉමං පෙසෙස්සාමී’’ති. අථ තං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං පුරිසසහස්සපරිවාරො ගන්ත්වා දසබලං ඉධානෙහී’’ති වත්වා පෙසෙසි. සො පන ගච්ඡන්තො ‘‘සචාහං, දෙව, පබ්බජිතුං ලභිස්සාමි, එවාහං භගවන්තං ඉධානෙස්සාමී’’ති වත්වා රඤ්ඤා ‘‘පබ්බජිතොපි මම පුත්තං දස්සෙහී’’ති වුත්තො රාජගහං ගන්ත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිවාරො අරහත්තං පත්වා එහිභික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාසි. සො අරහත්තං පත්වා – ‘‘න තාවායං දසබලස්ස කුලනගරං ගන්තුං කාලො, වස්සන්තෙ පන උපගතෙ පබ්බතෙසු වනසණ්ඩෙසු හරිතතිණසඤ්ඡන්නාය භූමියා ගමනකාලො භවිස්සතී’’ති ගමනකාලං ආගමෙන්තො වස්සන්තෙ සම්පත්තෙ සත්ථු කුලනගරං ගන්තුං ගමනවණ්ණං සංවණ්ණෙසි. වුත්තඤ්චෙතං ථෙරගාථාය (ථෙරගා. 527-530) –

‘‘අඞ්ගාරිනො දානි දුමා භදන්තෙ, ඵලෙසිනො ඡදනං විප්පහාය;

තෙ අච්චිමන්තොව පභාසයන්ති, සමයො මහාවීර භාගී රසානං.

‘‘දුමානි ඵුල්ලානි මනොරමානි, සමන්තතො සබ්බදිසා පවන්ති;

පත්තං පහාය ඵලමාසසානා, කාලො ඉතො පක්කමනාය වීර.

‘‘නෙවාතිසීතං න පනාතිඋණ්හං, සුඛා උතු අද්ධනියා භදන්තෙ;

පස්සන්තු තං සාකියා කොළියා ච, පච්ඡාමුඛං රොහිනියං තරන්තං.

‘‘ආසාය කසතෙ ඛෙත්තං, බීජං ආසාය වප්පති;

ආසාය වාණිජා යන්ති, සමුද්දං ධනහාරකා;

යාය ආසාය තිට්ඨාමි, සා මෙ ආසා සමිජ්ඣතු.

‘‘නාතිසීතං නාතිඋණ්හං, නාතිදුබ්භික්ඛඡාතකං;

සද්දලා හරිතා භූමි, එස කාලො මහාමුනි. (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.225);

‘‘පුනප්පුනඤ්චෙව වපන්ති බීජං, පුනප්පුනං වස්සති දෙවරාජා;

පුනප්පුනං ඛෙත්තං කසන්ති කස්සකා, පුනප්පුනං ධඤ්ඤමුපෙති රට්ඨං.

‘‘පුනප්පුනං යාචනකා චරන්ති, පුනප්පුනං දානපතී දදන්ති;

පුනප්පුනං දානපතී දදිත්වා, පුනප්පුනං සග්ගමුපෙන්ති ඨානං.

‘‘වීරො හවෙ සත්තයුගං පුනෙති; යස්මිං කුලෙ ජායති භූරිපඤ්ඤො;

මඤ්ඤාමහං සක්කති දෙවදෙවො, තයා හි ජාතො මුනි සච්චනාමො.

‘‘සුද්ධොදනො නාම පිතා මහෙසිනො, බුද්ධස්ස මාතා පන මායනාමා;

යා බොධිසත්තං පරිහරිය කුච්ඡිනා, කායස්ස භෙදා තිදිවම්හි මොදති.

‘‘සා ගොතමී කාලකතා ඉතො චුතා, දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතා;

සා මොදති කාමගුණෙහි පඤ්චහි, පරිවාරිතා දෙවගණෙහි තෙහි.

‘‘බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි අසය්හසාහිනො, අඞ්ගීරසස්සප්පටිමස්ස තාදිනො;

පිතුපිතා මය්හං තුවංසි සක්ක, ධම්මෙන මෙ ගොතම අය්‍යකොසී’’ති. (ථෙරගා. 531-536);

‘‘අම්බා පනසා කපිට්ඨා ච, පුප්ඵපල්ලවලඞ්කතා;

ධුවප්ඵලානි සවන්ති, ඛුද්දාමධුකකූපමා;

සෙවමානො උභො පස්සෙ, ගන්තුකාලො මහායස්ස.

‘‘ජම්බූ සුමධුරා නීපා, මධුගණ්ඩිදිවප්ඵලා;

තා උභොසු පජ්ජොතන්ති, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘තිණ්ඩුකානි පියාලානි, සොණ්ණවණ්ණා මනොරමා;

ඛුද්දකප්පඵලා නිච්චං, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘කදලී පඤ්චමොච්චි ච, සුපක්කඵලභූසිතා;

උභොපස්සෙසු ලම්බන්ති, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘මධුප්ඵලධරා නිච්චං, මොරරුක්ඛා මනොරමා;

ඛුද්දකප්පඵලා නිච්චං, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘හින්තාලතාලපන්තී ච, රජතක්ඛන්ධොව ජොතරෙ;

සුපක්කඵලසඤ්ඡන්නා, ඛුද්දකප්පා මධුස්සවා;

ඵලානි තානි ඛාදන්තෙ, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘උදුම්බරාරුණාවණ්ණා, සදාසුමධුරප්ඵලා;

උභොපස්සෙසු ලම්බන්ති, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘ඉත්ථම්භූතා අනෙකා තෙ, නානාඵලධරා දුමා;

උභොපස්සෙසු ලම්බන්ති, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘චම්පකා සලළා නාගා, සුගන්ධා මාලුතෙරිතා;

සුපුප්ඵිතග්ගා ජොතන්ති, සුගන්ධෙනාභිපූජයුං;

සාදරා විනතානෙව, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘පුන්නාගා ගිරිපුන්නාගා, පුප්ඵිතා ධරණීරුහා;

සුපුප්ඵිතග්ගා ජොතන්ති, සුගන්ධෙනාභිපූජයුං;

සාදරා විනතුග්ගග්ගා, ගන්තුකාලො මහායස.

‘‘අසොකා කොවිළාරා ච, සොමනස්සකරා වරා;

සුගන්ධා කණ්ණිකා බන්ධා, රත්තවණ්ණෙහි භූසිතා;

සාදරා විනතුග්ගග්ගා, සමයො තෙ මහායස.

‘‘කණ්ණිකාරා ඵුල්ලිතා නිච්චං, සොවණ්ණරංසිජොතකා;

දිබ්බගන්ධා පවායන්ති, දිසා සබ්බානි සොභයං;

සාදරා විනතානෙව, සමයො තෙ මහායස.

‘‘සුපත්තා ගන්ධසම්පන්නා, කෙතකී ධනුකෙතකී;

සුගන්ධා සම්පවායන්ති, දිසා සබ්බාභිගන්ධිනො;

සාදරා පූජයන්තාව, සමයො තෙ මහායස.

‘‘මල්ලිකා ජාතිසුමනා, සුගන්ධා ඛුද්දමල්ලිකා;

දිසා සබ්බා පවායන්ති, උභො මග්ගෙ පසොභයං;

සාදරා තෙ පලම්බන්ති, සමයො තෙ මහායස.

‘‘සින්ධුවාරා සීතගන්ධා, සුගන්ධා මාලුතෙරිතා;

දිසා සබ්බාභිපූජෙන්තා, උභො මග්ගෙ පසොභයං;

සාදරා විනතුග්ගග්ගා, සමයො තෙ මහායස.

‘‘සීහා කෙසරසීහා ච, චතුප්පදනිසෙවිතා;

අච්ඡම්භීතා සුරාපානෙ, මිගරාජා පතාපිනො.

‘‘සීහනාදෙන පූජෙන්ති, සාදරා තෙ මිගාභිභූ;

මග්ගම්හි උභතො වූළ්හා, සමයො තෙ මහායස.

‘‘බ්‍යග්ඝා සින්ධවා නකුලා, සාධුරූපා භයානකා;

ආකාසෙ සම්පතන්තාව, නිබ්භීතා යෙන කෙනචි;

තෙහි තෙ සාදරා නතා, සමයො තෙ මහායස.

‘‘තිධා පභින්නා ඡද්දන්තා, සුරූපා සුස්සරා සුභා;

සත්තප්පතිට්ඨිතඞ්ගා තෙ, උභො මග්ගෙසු කූජිනො;

සාදරා හාසමානාව, සමයො තෙ මහායස.

‘‘මිගා වරාහා පසදා, චිත්‍රාසාවයවා සුභා;

ආරොහපරිණාහෙන, සුරූපා අඞ්ගසංයුතා;

උභො මග්ගෙ ගායමානාව, සමයො තෙ මහායස.

‘‘ගොකණ්ණා සරභා රුරූ, ආරොහපරිණාහිනො;

සුරූපා අඞ්ගසම්පන්නා, සෙවමානාව අච්ඡරුං;

සෙවමානා තෙහි තදා, සමයො තෙ මහායස.

‘‘දීපී අච්ඡා තරච්ඡා ච, තුදරා වරුණා සදා;

තෙ දානි සික්ඛිතා සබ්බෙ, මෙත්තාය තව තාදිනො;

තෙ පච්චසෙවකා අද්ධා, සමයො තෙ මහායස.

‘‘සසා සිඞ්ගාලා නකුලා, කලන්දකාළකා බහූ;

කස්තුරා සූරා ගන්ධා තෙ, කෙවලා ගායමානාව.

සමයො තෙ මහායස;

‘‘මයූරා නීලගීවා තෙ, සුසිඛා සුභපක්ඛිකා;

සුපිඤ්ඡා තෙ සුනාදා ච, වෙළුරියමණිසන්නිභා;

නාදං කරොන්තා පූජෙන්ති, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘සුවණ්ණචිත්‍රහංසා ච, ජවහංසා විහාචරා;

තෙ සබ්බෙ ආසයා ඡුද්ධා, ජිනදස්සනබ්‍යාවටා;

මධුරස්සරෙන කූජන්ති, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘හංසා කොඤ්චා සුනදා තෙ, චක්කවාකා නදීචරා;

බකා බලාකා රුචිරා, ජලකාකා සරකුක්කුටා;

සාදරාභිනාදිනො එතෙ, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘චිත්‍රා සුරූපා සුස්සරා, සාළිකා සුවතණ්ඩිකා;

රුක්ඛග්ගා සම්පතන්තා තෙ, උභො මග්ගෙසු කූජිනො;

තෙසු තෙසු නිකූජන්ති, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘කොකිලා සකලා චිත්‍රා, සදා මඤ්ජුස්සරා වරා;

විම්හාපිතා තෙ ජනතං, සද්ධිමිත්තාදිකෙ සුරා;

සරෙහි පූජයන්තාව, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘භිඞ්කා කුරරා සාරා, පූරිතා කානනෙ සදා;

නින්නාදයන්තා පවනං, අඤ්ඤමඤ්ඤසමඞ්ගිනො;

ගායමානා සරෙනෙව, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘තිත්තිරා සුසරා සාරා, සුසරා වනකුක්කුටා;

මඤ්ජුස්සරා රාමණෙය්‍යා, කාලො තෙ පිතුදස්සනෙ.

‘‘සෙතවාලුකසඤ්ඡන්නා, සුපතිත්ථා මනොරමා;

මධුරොදකසම්පුණ්ණා, සරා ජොතන්ති තෙ සදා;

තත්ථ න්හත්වා පිවිත්වා ච, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ.

‘‘කුම්භීරාමකරාකිණ්ණා, වලයා මුඤ්ජරොහිතා;

මච්ඡකච්ඡපබ්‍යාවිද්ධා, සරා සීතොදකා සුභා;

තත්ථ න්හත්වා පිවිත්වා ච, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ.

‘‘නීලුප්පලසමාකිණ්ණා, තථා රත්තුප්පලෙහි ච;

කුමුදුප්පලසංකිණ්ණා, සරා සොභන්තිනෙකධා;

තත්ථ සීතලකා තොයා, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ.

‘‘පුණ්ඩරීකෙහි සඤ්ඡන්නා, පදුමෙහි සමොහතා;

උභො මග්ගෙසු සොභන්ති, පොක්ඛරඤ්ඤො තහිං තහිං;

තත්ථොදකානි න්හායන්ති, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ.

‘‘සෙතපුලිනසංකිණ්ණා, සුපතිත්ථා මනොරමා;

සීතොදකමහොඝෙහි, සම්පුණ්ණා තා නදී සුභා;

උභො මග්ගෙහි සන්දන්ති, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ.

‘‘මග්ගස්ස උභතොපස්සෙ, ගාමනිගමසමාකුලා;

සද්ධා පසන්නා ජනතා, රතනත්තයමාමකා;

තෙසං සම්පුණ්ණසඞ්කප්පො, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ.

‘‘තෙසු තෙසු පදෙසෙසු, දෙවා මානුස්සකා උභො;

ගන්ධමාලාභිපූජෙන්ති, සමයො තෙ ඤාතිදස්සනෙ’’ති.

එවං ථෙරො සට්ඨිමත්තාහි ගාථාහි සත්ථු ගමනවණ්ණං සංවණ්ණෙසි. අථ ඛො භගවා ‘‘කාළුදායී මම ගමනං පත්ථෙති, පූරෙස්සාමිස්ස සඞ්කප්ප’’න්ති තත්ථ ගමනෙ බහූනං විසෙසාධිගමං දිස්වා වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවුතො රාජගහතො අතුරිතචාරිකාවසෙන වුත්තප්පකාරඵලාඵලෙ අනුභවන්තො ද්විපදචතුප්පදාදිසමූහානං සෙවනපූජාය පූජියමානො වුත්තප්පකාරසුගන්ධපුප්ඵගන්ධෙහි ගන්ධියමානො ගාමනිගමවාසීනං සඞ්ගහං කුරුමානො කපිලවත්ථුගාමිමග්ගං පටිපජ්ජි. ථෙරො ඉද්ධියා කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො ආකාසෙ ඨිතො අදිට්ඨපුබ්බං වෙසං දිස්වා, රඤ්ඤා – ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡිතො ‘‘සචෙ අමච්චපුත්තං තයා භගවතො සන්තිකෙ පෙසිතං න ජානාසි, එවං ජානාහී’’ති වදන්තො –

‘‘බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි අසය්හසාහිනො, අඞ්ගීරසස්සප්පටිමස්ස තාදිනො;

පිතුපිතා මය්හං තුවංසි සක්ක, ධම්මෙන මෙ ගොතම අය්‍යකොසී’’ති. (ථෙරගා. 536) – ගාථමාහ;

තත්ථ බුද්ධස්ස පුත්තොම්හීති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස උරෙ වායාමජනිතාහි ධම්මදෙසනාහි ජාතතාය ඔරසපුත්තො අම්හි. අසය්හසාහිනොති අභිසම්බොධිතො පුබ්බෙ ඨපෙත්වා මහාබොධිසත්තං අඤ්ඤෙහි සහිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අසය්හස්ස සකලබොධිසම්භාරස්ස, මහාකරුණාකරස්ස ච සහනතො තතො පරම්පි අඤ්ඤෙහි සහිතුං අභිභවිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අසය්හානං පඤ්චන්නං මාරානං සහනතො අභිභවනතො ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිවිභාගාවබොධෙන යථාරහං වෙනෙය්‍යානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි අනුසාසනීසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤෙහි අසය්හස්ස බුද්ධකිච්චස්ස සහනතො තත්ථ වා සාධුකාරීභාවතො අසය්හසාහිනො. අඞ්ගීරසස්සාති අඞ්ගීකතසීලාදිසම්පත්තිකස්ස. ‘‘අඞ්ගමඞ්ගෙහි නිච්ඡරණකඔභාසස්සා’’ති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘අඞ්ගීරසො සිද්ධත්ථොති ඉමානි ද්වෙ නාමානි පිතරායෙව ගහිතානී’’ති වදන්ති. අප්පටිමස්සාති අනුපමස්ස ඉට්ඨාදීසු තාදිලඛණසම්පත්තියා තාදිනො. පිතුපිතා මය්හං තුවංසීති අරියජාතිවසෙන මය්හං පිතු සම්මාසම්බුද්ධස්ස ලොකවොහාරවසෙන ත්වං පිතා අසි. සක්කාති වංසෙන රාජානං ආලපති. ධම්මෙනාති සභාවෙන අරියජාතිලොකියජාතීහි ද්වින්නං ජාතීනං සභාවසමොධානෙන. ගොතමාති ගොත්තෙන රාජානං ආලපති. අය්‍යකොසීති පිතාමහො අහොසි. එත්ථ ච ‘‘බුද්ධස්ස පුත්තොම්හී’’තිආදිං වදන්තො ථෙරො අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි.

එවං පන අත්තානං ජානාපෙත්වා හට්ඨතුට්ඨෙන රඤ්ඤා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනො පටියාදිතස්ස නානග්ගරසභොජනස්ස පත්තං පූරෙත්වා පත්තෙ දින්නෙ ගමනාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කස්මා ගන්තුකාමත්ථ, භුඤ්ජථා’’ති වුත්තෙ, සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භුඤ්ජිස්සාමීති. කහං පන සත්ථාති? වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො තුම්හාකං දස්සනත්ථාය මග්ගං පටිපන්නොති. තුම්හෙ ඉමං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජථ, අඤ්ඤං භගවතො හරථ. යාව ච මම පුත්තො ඉමං නගරං පාපුණාති, තාවස්ස ඉතොයෙව පිණ්ඩපාතං හරථාති. ථෙරො භත්තකිච්චං කත්වා රඤ්ඤො ච පරිසාය ච ධම්මං දෙසෙත්වා සත්ථු ආගමනතො පුරෙතරමෙව රාජනිවෙසනං රතනත්තයගුණෙසු අභිප්පසන්නං කරොන්තො සබ්බෙසං පස්සන්තානංයෙව සත්ථු ආහරිතබ්බභත්තපුණ්ණං පත්තං ආකාසෙ විස්සජ්ජෙත්වා සයම්පි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පිණ්ඩපාතං උපනෙත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. සත්ථාපි තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. එවං සට්ඨියොජනං මග්ගං දිවසෙ දිවසෙ යොජනං ගච්ඡන්තස්ස භගවතො රාජගෙහතො භත්තං ආහරිත්වා අදාසි. භගවා කමෙන කපිලවත්ථුනගරං පත්වා පුනදිවසෙ රාජවීථියං පිණ්ඩාය චරති. තං සුත්වා සුද්ධොදනමහාරාජා තත්ථ ගන්ත්වා, ‘‘මා එවං කත්තබ්බං මඤ්ඤි, නයිදං රාජවංසප්පවෙණී’’ති. ‘‘අයං තුම්හාකං, මහාරාජ, වංසො, ඊදිසො අම්හාකං පන බුද්ධවංසො’’ති වත්වා –

‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, ධම්මං සුචරිතං චරෙ;

ධම්මචාරී සුඛං සෙති, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි ච.

‘‘ධම්මං චරෙ සුචරිතං, න නං දුච්චරිතං චරෙ;

ධම්මචාරී සුඛං සෙති, අස්මිං ලොකෙ පරම්හි චා’’ති. (ධ. ප. 168-169) –

ධම්මං දෙසෙසි. රාජා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තතො රාජා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා සකමන්දිරෙ භොජෙත්වා සම්පවාරෙත්වා භොජනාවසානෙ ධම්මපාලජාතකං (ජා. 1.10.92 ආදයො) සුත්වා සපරිසො අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි. අපරභාගෙ සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා නිපන්නොව අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බායි.

තතො භගවා රාහුලමාතුයා බිම්බාදෙවියා පාසාදං ගන්ත්වා තස්සා ධම්මං දෙසෙත්වා සොකං විනොදෙත්වා චන්දකින්නරීජාතකදෙසනාය (ජා. 1.14.18 ආදයො) පසාදං ජනෙත්වා නිග්‍රොධාරාමං අගමාසි. අථ බිම්බාදෙවී පුත්තං රාහුලකුමාරං ආහ – ‘‘ගච්ඡ, තව පිතු සන්තකං ධනං යාචාහී’’ති. කුමාරො ‘‘දායජ්ජං, මෙ සමණ, දෙහී’’ති වත්වා භගවන්තං අනුබන්ධිත්වා, ‘‘සුඛා, තෙ සමණ, ඡායා’’ති වදන්තො ගච්ඡති. තං භගවා නිග්‍රොධාරාමං නෙත්වා ‘‘ලොකුතරදායජ්ජං ගණ්හාහී’’ති වත්වා පබ්බාජෙසි. අථ භගවා අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං කුලප්පසාදකානං යදිදං කාළුදායී’’ති (අ. නි. 1.219, 225) ථෙරං එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

165. ථෙරො පත්තඑතදග්ගට්ඨානො අත්තනො පුබ්බකම්මං සරිත්වා සොමනස්සජාතො පුබ්බචරිතාපදානං පකාසෙන්තො පදුමුත්තරො නාම ජිනොතිආදිගාථායො අභාසි. තත්ථ අනුත්තානපදමෙව වණ්ණයිස්සාම.

166. ගුණාගුණවිදූති ගුණඤ්ච අගුණඤ්ච ගුණාගුණං, වණ්ණාවණ්ණං, කුසලාකුසලං වා තං ජානාතීති ගුණාගුණවිදූ. කතඤ්ඤූති අඤ්ඤෙහි කතගුණං ජානාතීති කතඤ්ඤූ, එකදිවසම්පි භත්තදානාදිනා කතූපකාරස්ස රජ්ජම්පි දාතුං සමත්ථත්තා කතඤ්ඤූ. කතවෙදීති කතං වින්දති අනුභවති සම්පටිච්ඡතීති කතවෙදී. තිත්ථෙ යොජෙති පාණිනෙති සබ්බසත්තෙ නිබ්බානපවෙසනුපායෙ කුසලපථෙ මග්ගෙ ධම්මදෙසනාය යොජෙති සම්පයොජෙති පතිට්ඨාපෙතීති අත්ථො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ගමනවණ්ණනගාථානමත්ථො ථෙරගාථායං වුත්තොයෙවාති.

කාළුදායිත්ථෙරඅපදානවණ්ණනා සමත්තා.