2. වක්කලිත්ථෙරඅපදානවණ්ණනා

දුතියාපදානෙ ඉතො සතසහස්සම්හීතිආදිකං ආයස්මතො වක්කලිත්ථෙරස්ස අපදානං. අයම්පි ථෙරො පුරිමජිනවරෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයානි පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡන්තෙහි උපාසකෙහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරා එකං භික්ඛුං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපිතං දිස්වා සයම්පි තං ඨානන්තරං පත්ථෙන්තො සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා පණිධානං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරි.

සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං භගවතො කාලෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස වක්කලීති නාමං කරිංසු. තත්ථ කලීති අපරාධතිලකාළකාදිදොසස්ස අධිවචනං. නිද්ධන්තසුවණ්ණපිණ්ඩසදිසතාය අපගතො බ්‍යපගතො කලි දොසො අස්සාති ව-කාරාගමං කත්වා වක්කලීති වුච්චති. සො වුද්ධිප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා බ්‍රාහ්මණසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො, සත්ථාරං දිස්වා රූපකායසම්පත්තිදස්සනෙන අතිත්තො සත්ථාරා සද්ධිංයෙව විචරති. ‘‘අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො නිච්චකාලං සත්ථු දස්සනං න ලභිස්සාමී’’ති සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඨපෙත්වා භොජනකාලං සරීරකිච්චකාලඤ්ච සෙසකාලෙ යත්ථ ඨිතෙන සක්කා දසබලං පස්සිතුං, තත්ථ ඨිතො අඤ්ඤං කිච්චං පහාය භගවන්තං ඔලොකෙන්තොයෙව විහරති. සත්ථා තස්ස ඤාණපරිපාකං ආගමෙන්තො බහුකාලං තස්මිං රූපදස්සනෙනෙව විචරන්තෙ කිඤ්චි අවත්වා පුනෙකදිවසං – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සති; යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සති. ධම්මඤ්හි, වක්කලි, පස්සන්තො මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87) ආහ. සත්ථරි එවං වදන්තෙපි ථෙරො සත්ථු දස්සනං පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න සක්කොති. තතො සත්ථා, ‘‘නායං භික්ඛු සංවෙගං අලභිත්වා බුජ්ඣිස්සතී’’ති වස්සූපනායිකදිවසෙ – ‘‘අපෙහි, වක්කලී’’ති ථෙරං පණාමෙසි. සො සත්ථාරා පණාමිතො සත්ථු සම්මුඛෙ ඨාතුං අසක්කොන්තො – ‘‘කිං මය්හං ජීවිතෙන, යොහං සත්ථාරං දට්ඨුං න ලභාමී’’ති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ පපාතට්ඨානං අභිරුහි? සත්ථා තස්ස තං පවත්තිං ඤත්වා – ‘‘අයං භික්ඛු මම සන්තිකා අස්සාසං අලභන්තො මග්ගඵලානං උපනිස්සයං නාසෙය්‍යා’’ති අත්තානං දස්සෙත්වා ඔභාසං විස්සජ්ජෙන්තො –

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 381) –

ගාථං වත්වා ‘‘එහි, වක්කලී’’ති (ධ. ප. අට්ඨ. 2.381) හත්ථං පසාරෙසි. ථෙරො ‘‘දසබලො මෙ දිට්ඨො, ‘එහී’ති අව්හායනම්පි ලද්ධ’’න්ති බලවපීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා ‘‘කුතො ගච්ඡාමී’’ති අත්තනො ගමනභාවං අජානිත්වාව සත්ථු සම්මුඛෙ ආකාසෙ පක්ඛන්දිත්වා පඨමෙන පාදෙන පබ්බතෙ ඨිතොයෙව සත්ථාරා වුත්තගාථායො ආවජ්ජෙන්තො ආකාසෙයෙව පීතිං වික්ඛම්භෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.208) ධම්මපදවණ්ණනායඤ්ච (ධ. ප. අට්ඨ. 2.381 වක්කලිත්ථෙරවත්ථු) ආගතං.

ඉධ පන එවං වෙදිතබ්බං – ‘‘කිං තෙ, වක්කලී’’තිආදිනා සත්ථාරා ඔවදිතො ගිජ්ඣකූටෙ විහරන්තො විපස්සනං පට්ඨපෙසි, තස්ස සද්ධාය බලවභාවතො එව විපස්සනා වීථිං න ඔතරති? භගවා තං ඤත්වා කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා අදාසි. සො පුන විපස්සනං මත්ථකං පාපෙතුං නාසක්ඛියෙව. අථස්ස ආහාරවෙකල්ලෙන වාතාබාධො උප්පජ්ජි, තං වාතාබාධෙන පීළියමානං ඤත්වා භගවා තත්ථ ගන්ත්වා පුච්ඡන්තො –

‘‘වාතරොගාභිනීතො ත්වං, විහරං කානනෙ වනෙ;

පවිද්ධගොචරෙ ලූඛෙ, කථං භික්ඛු කරිස්සසී’’ති. (ථෙරගා. 350) –

ආහ. තං සුත්වා ථෙරො –

‘‘පීතිසුඛෙන විපුලෙන, ඵරමානො සමුස්සයං;

ලූඛම්පි අභිසම්භොන්තො, විහරිස්සාමි කානනෙ.

‘‘භාවෙන්තො සතිපට්ඨානෙ, ඉන්ද්‍රියානි බලානි ච;

බොජ්ඣඞ්ගානි ච භාවෙන්තො, විහරිස්සාමි කානනෙ.

‘‘ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ, නිච්චං දළ්හපරක්කමෙ;

සමග්ගෙ සහිතෙ දිස්වා, විහරිස්සාමි කානනෙ.

‘‘අනුස්සරන්තො සම්බුද්ධං, අග්ගං දන්තං සමාහිතං;

අතන්දිතො රත්තින්දිවං, විහරිස්සාමි කානනෙ’’ති. (ථෙරගා. 351-354) –

චතස්සො ගාථායො අභාසි. තාසං අත්ථො ථෙරගාථාවණ්ණනායං (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.351-354) වුත්තොයෙව. එවං ථෙරො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

28. සො අරහත්තං පත්වා අත්තනො පුබ්බකම්මං සරිත්වා සොමනස්සජාතො පුබ්බචරිතාපදානං පකාසෙන්තො ඉතො සතසහස්සම්හීතිආදිමාහ. තත්ථ ඉතොති කකුසන්ධාදීනං උප්පන්නභද්දකප්පතො හෙට්ඨා කප්පසතසහස්සමත්ථකෙති අත්ථො.

29. පදුමාකාරවදනොති සුපුප්ඵිතපදුමසස්සිරීකමුඛො. පදුමපත්තක්ඛොති සෙතපදුමපුප්ඵපණ්ණසදිසඅක්ඛීති අත්ථො.

30. පදුමුත්තරගන්ධොවාති පදුමගන්ධමුඛොති අත්ථො.

31. අන්ධානං නයනූපමොති චක්ඛුවිරහිතානං සත්තානං නයනසදිසො, ධම්මදෙසනාය සබ්බසත්තානං පඤ්ඤාචක්ඛාදිචක්ඛුදායකොති අත්ථො. සන්තවෙසොති සන්තසභාවො සන්තඉරියාපථො. ගුණනිධීති ගුණානං නිධි, සබ්බගුණගණානං නිධානට්ඨානභූතොති අත්ථො. කරුණාමතිආකරොති සාධූනං චිත්තකම්පනසඞ්ඛාතාය කරුණාය ච අත්ථානත්ථමිනනපරිච්ඡින්නමතියා ච ආකරො ආධාරභූතො.

32. බ්‍රහ්මාසුරසුරච්චිතොති බ්‍රහ්මෙහි ච අසුරෙහි ච දෙවෙහි ච අච්චිතො පූජිතොති අත්ථො.

33. මධුරෙන රුතෙන චාති කරවීකරුතමධුරෙන සද්දෙන සකලං ජනං රඤ්ජයන්තීති සම්බන්ධො. සන්ථවී සාවකං සකන්ති අත්තනො සාවකං මධුරධම්මදෙසනාය සන්ථවී, ථුතිං අකාසීති අත්ථො.

34. සද්ධාධිමුත්තොති සද්දහනසද්ධාය සාසනෙ අධිමුත්තො පතිට්ඨිතොති අත්ථො. මම දස්සනලාලසොති මය්හං දස්සනෙ බ්‍යාවටො තප්පරො.

35. තං ඨානමභිරොචයින්ති තං සද්ධාධිමුත්තට්ඨානන්තරං අභිරොචයිං, ඉච්ඡිං පත්ථෙසින්ති අත්ථො.

40. පීතමට්ඨනිවාසනන්ති සිලිට්ඨසුවණ්ණවණ්ණවත්ථෙ නිවත්ථන්ති අත්ථො. හෙමයඤ්ඤොපචිතඞ්ගන්ති සුවණ්ණපාමඞ්ගලග්ගිතගත්තන්ති අත්ථො.

47-48. නොනීතසුඛුමාලං මන්ති නවනීතමිව මුදුතලුණහත්ථපාදං. ජාතපල්ලවකොමලන්ති අසොකපල්ලවපත්තකොමලමිව මුදුකන්ති අත්ථො. පිසාචීභයතජ්ජිතාති තදා එවංභූතං කුමාරං මං අඤ්ඤා පිසාචී එකා රක්ඛසී භයෙන තජ්ජෙසි භිංසාපෙසීති අත්ථො. තදා මහෙසිස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාදමූලෙ මං සායෙසුං නිපජ්ජාපෙසුං. දීනමානසා භීතචිත්තා මම මාතාපිතරො ඉමං දාරකං තෙ දදාම, ඉමස්ස සරණං පතිට්ඨා හොතු නාථ නායකාති සම්බන්ධො.

49. තදා පටිග්ගහි සො මන්ති සො භගවා තදා තස්මිං මම මාතුයා දින්නකාලෙ ජාලිනා ජාලයුත්තෙන සඞ්ඛාලකෙන චක්කලක්ඛණාදීහි ලක්ඛිතෙන මුදුකොමලපාණිනා මුදුකෙන විසුද්ධෙන හත්ථතලෙන මං අග්ගහෙසීති අත්ථො.

52. සබ්බපාරමිසම්භූතන්ති සබ්බෙහි දානපාරමිතාදීහි සම්භූතං ජාතං. නීලක්ඛිනයනං වරං පුඤ්ඤසම්භාරජං උත්තමනීලඅක්ඛිවන්තං. සබ්බසුභාකිණ්ණං සබ්බෙන සුභෙන වණ්ණෙන සණ්ඨානෙන ආකිණ්ණං ගහනීභූතං රූපං භගවතො හත්ථපාදසීසාදිරූපං දිස්වාති අත්ථො, තිත්තිං අපත්තො විහරාමි අහන්ති සම්බන්ධො.

61. තදා මං චරණන්තගොති තස්මිං මය්හං අරහත්තං පත්තකාලෙ සීලාදිපන්නරසන්නං චරණධම්මානං අන්තගො, පරියොසානප්පත්තො පරිපූරකාරීති අත්ථො. ‘‘මරණන්තගො’’තිපි පාඨො. තස්ස මරණස්ස අන්තං නිබ්බානං පත්තොති අත්ථො. සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගං පඤ්ඤපෙසීති සම්බන්ධො. අථ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං සද්ධාධිමුත්තානං යදිදං, වක්කලී’’ති (අ. නි. 1.198, 208) මං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති වුත්තං හොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

වක්කලිත්ථෙරඅපදානවණ්ණනා සමත්තා.