නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

දීඝනිකායෙ

පාථිකවග්ගට්ඨකථා

1. පාථිකසුත්තවණ්ණනා

සුනක්ඛත්තවත්ථුවණ්ණනා

1. එවං මෙ සුතං…පෙ… මල්ලෙසු විහරතීති පාථිකසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. මල්ලෙසු විහරතීති මල්ලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීසද්දෙන ‘‘මල්ලා’’ති වුච්චති, තස්මිං මල්ලෙසු ජනපදෙ. ‘‘අනුපියං නාම මල්ලානං නිගමො’’ති අනුපියන්ති එවංනාමකො මල්ලානං ජනපදස්ස එකො නිගමො, තං ගොචරගාමං කත්වා එකස්මිං ඡායූදකසම්පන්නෙ වනසණ්ඩෙ විහරතීති අත්ථො. අනොපියන්තිපි පාඨො. පාවිසීති පවිට්ඨො. භගවා පන න තාව පවිට්ඨො, පවිසිස්සාමීති නික්ඛන්තත්තා පන පාවිසීති වුත්තො. යථා කිං, යථා ‘‘ගාමං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තො පුරිසො තං ගාමං අපත්තොපි ‘‘කුහිං ඉත්ථන්නාමො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගාමං ගතො’’ති වුච්චති, එවං. එතදහොසීති ගාමසමීපෙ ඨත්වා සූරියං ඔලොකෙන්තස්ස එතදහොසි. අතිප්පගො ඛොති අතිවිය පගො ඛො, න තාව කුලෙසු යාගුභත්තං නිට්ඨිතන්ති. කිං පන භගවා කාලං අජානිත්වා නික්ඛන්තොති? න අජානිත්වා. පච්චූසකාලෙයෙව හි භගවා ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා ලොකං වොලොකෙන්තො ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨං භග්ගවගොත්තං ඡන්නපරිබ්බාජකං දිස්වා ‘‘අජ්ජාහං ඉමස්ස පරිබ්බාජකස්ස මයා පුබ්බෙ කතකාරණං සමාහරිත්වා ධම්මං කථෙස්සාමි, සා ධම්මකථා අස්ස මයි පසාදප්පටිලාභවසෙන සඵලා භවිස්සතී’’ති ඤත්වාව පරිබ්බාජකාරාමං පවිසිතුකාමො අතිප්පගොව නික්ඛමි. තස්මා තත්ථ පවිසිතුකාමතාය එවං චිත්තං උප්පාදෙසි.

2. එතදවොචාති භගවන්තං දිස්වා මානථද්ධතං අකත්වා සත්ථාරං පච්චුග්ගන්ත්වා එතං එතු ඛො, භන්තෙතිආදිකං වචනං අවොච. ඉමං පරියායන්ති ඉමං වාරං, අජ්ජ ඉමං ආගමනවාරන්ති අත්ථො. කිං පන භගවා පුබ්බෙපි තත්ථ ගතපුබ්බොති? න ගතපුබ්බො, ලොකසමුදාචාරවසෙන පන එවමාහ. ලොකියා හි චිරස්සං ආගතම්පි අනාගතපුබ්බම්පි මනාපජාතිකං ආගතං දිස්වා ‘‘කුතො භවං ආගතො, චිරස්සං භවං ආගතො, කථං තෙ ඉධාගමනමග්ගො ඤාතො, කිං මග්ගමූළ්හොසී’’තිආදීනි වදන්ති. තස්මා අයම්පි ලොකසමුදාචාරවසෙන එවමාහාති වෙදිතබ්බො. ඉදමාසනන්ති අත්තනො නිසින්නාසනං පප්ඵොටෙත්වා සම්පාදෙත්වා දදමානො එවමාහ. සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තොති සුනක්ඛත්තො නාම ලිච්ඡවිරාජපුත්තො. සො කිර තස්ස ගිහිසහායො හොති, කාලෙන කාලං තස්ස සන්තිකං ගච්ඡති. පච්චක්ඛාතොති ‘‘පච්චක්ඛාමි දානාහං, භන්තෙ, භගවන්තං න දානාහං, භන්තෙ, භගවන්තං උද්දිස්ස විහරිස්සාමී’’ති එවං පටිඅක්ඛාතො නිස්සට්ඨො පරිච්චත්තො.

3. භගවන්තං උද්දිස්සාති භගවා මෙ සත්ථා ‘‘භගවතො අහං ඔවාදං පටිකරොමී’’ති එවං අපදිසිත්වා. කො සන්තො කං පච්චාචික්ඛසීති යාචකො වා යාචිතකං පච්චාචික්ඛෙය්‍ය, යාචිතකො වා යාචකං. ත්වං පන නෙව යාචකො න යාචිතකො, එවං සන්තෙ, මොඝපුරිස, කො සන්තො කො සමානො කං පච්චාචික්ඛසීති දස්සෙති. පස්ස මොඝපුරිසාති පස්ස තුච්ඡපුරිස. යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධන්ති යත්තකං ඉදං තව අපරද්ධං, යත්තකො තෙ අපරාධො තත්තකො දොසොති එවාහං භග්ගව තස්ස දොසං ආරොපෙසින්ති දස්සෙති.

4. උත්තරිමනුස්සධම්මාති පඤ්චසීලදසසීලසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මාඋත්තරි. ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති ඉද්ධිභූතං පාටිහාරියං. කතෙ වාති කතම්හි වා. යස්සත්ථායාති යස්ස දුක්ඛක්ඛයස්ස අත්ථාය. සො නිය්‍යාති තක්කරස්සාති සො ධම්මො තක්කරස්ස යථා මයා ධම්මො දෙසිතො, තථා කාරකස්ස සම්මා පටිපන්නස්ස පුග්ගලස්ස සබ්බවට්ටදුක්ඛක්ඛයාය අමතනිබ්බානසච්ඡිකිරියාය ගච්ඡති, න ගච්ඡති, සංවත්තති, න සංවත්තතීති පුච්ඡති. තත්‍ර සුනක්ඛත්තාති තස්මිං සුනක්ඛත්ත මයා දෙසිතෙ ධම්මෙ තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය සංවත්තමානෙ කිං උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කතං කරිස්සති, කො තෙන කතෙන අත්ථො. තස්මිඤ්හි කතෙපි අකතෙපි මම සාසනස්ස පරිහානි නත්ථි, දෙවමනුස්සානඤ්හි අමතනිබ්බානසම්පාපනත්ථාය අහං පාරමියො පූරෙසිං, න පාටිහාරියකරණත්ථායාති පාටිහාරියස්ස නිරත්ථකතං දස්සෙත්වා ‘‘පස්ස, මොඝපුරිසා’’ති දුතියං දොසං ආරොපෙසි.

5. අග්ගඤ්ඤන්ති ලොකපඤ්ඤත්තිං. ‘‘ඉදං නාම ලොකස්ස අග්ග’’න්ති එවං ජානිතබ්බම්පි අග්ගං මරියාදං න තං පඤ්ඤපෙතීති වදති. සෙසමෙත්ථ අනන්තරවාදානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං.

6. අනෙකපරියායෙන ඛොති ඉදං කස්මා ආරද්ධං. සුනක්ඛත්තො කිර ‘‘භගවතො ගුණං මක්ඛෙස්සාමි, ‘‘දොසං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති එත්තකං විප්පලපිත්වා භගවතො කථං සුණන්තො අප්පතිට්ඨො නිරවො අට්ඨාසි.

අථ භගවා – ‘‘සුනක්ඛත්ත, එවං ත්වං මක්ඛිභාවෙ ඨිතො සයමෙව ගරහං පාපුණිස්සසී’’ති මක්ඛිභාවෙ ආදීනවදස්සනත්ථං අනෙකපරියායෙනාතිආදිමාහ. තත්ථ අනෙකපරියායෙනාති අනෙකකාරණෙන. වජ්ජිගාමෙති වජ්ජිරාජානං ගාමෙ, වෙසාලීනගරෙ නො විසහීති නාසක්ඛි. සො අවිසහන්තොති සො සුනක්ඛත්තො යස්ස පුබ්බෙ තිණ්ණං රතනානං වණ්ණං කථෙන්තස්ස මුඛං නප්පහොති, සො දානි තෙනෙව මුඛෙන අවණ්ණං කථෙති, අද්ධා අවිසහන්තො අසක්කොන්තො බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං අත්තනො බාලතාය අවණ්ණං කථෙත්වා හීනායාවත්තො. බුද්ධො පන සුබුද්ධොව, ධම්මො ස්වාක්ඛාතොව, සඞ්ඝො සුප්පටිපන්නොව. එවං තීණි රතනානි ථොමෙන්තා මනුස්සා තුය්හෙව දොසං දස්සෙස්සන්තීති. ඉති ඛො තෙති එවං ඛො තෙ, සුනක්ඛත්ත, වත්තාරො භවිස්සන්ති. තතො එවං දොසෙ උප්පන්නෙ සත්ථා අතීතානාගතෙ අප්පටිහතඤාණො, මය්හං එවං දොසො උප්පජ්ජිස්සතීති ජානන්තොපි පුරෙතරං න කථෙසීති වත්තුං න ලච්ඡසීති දස්සෙති. අපක්කමෙවාති අපක්කමියෙව, අපක්කන්තො වා චුතොති අත්ථො. යථා තං ආපායිකොති යථා අපායෙ නිබ්බත්තනාරහො සත්තො අපක්කමෙය්‍ය, එවමෙව අපක්කමීති අත්ථො.

කොරක්ඛත්තියවත්ථුවණ්ණනා

7. එකමිදාහන්ති ඉමිනා කිං දස්සෙති? ඉදං සුත්තං ද්වීහි පදෙහි ආබද්ධං ඉද්ධිපාටිහාරියං න කරොතීති ච අග්ගඤ්ඤං න පඤ්ඤපෙතීති ච. තත්ථ ‘‘අග්ගඤ්ඤං න පඤ්ඤපෙතී’’ති ඉදං පදං සුත්තපරියොසානෙ දස්සෙස්සති. ‘‘පාටිහාරියං න කරොතී’’ති ඉමස්ස පන පදස්ස අනුසන්ධිදස්සනවසෙන අයං දෙසනා ආරද්ධා.

තත්ථ එකමිදාහන්ති එකස්මිං අහං. සමයන්ති සමයෙ, එකස්මිං කාලෙ අහන්ති අත්ථො. ථූලූසූති ථූලූ නාම ජනපදො, තත්ථ විහරාමි. උත්තරකා නාමාති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන උත්තරකාති එවංනාමකො ථූලූනං ජනපදස්ස නිගමො, තං නිගමං ගොචරගාමං කත්වාති අත්ථො. අචෙලොති නග්ගො. කොරක්ඛත්තියොති අන්තොවඞ්කපාදො ඛත්තියො. කුක්කුරවතිකොති සමාදින්නකුක්කුරවතො සුනඛො විය ඝායිත්වා ඛාදති, උද්ධනන්තරෙ නිපජ්ජති, අඤ්ඤම්පි සුනඛකිරියමෙව කරොති. චතුක්කුණ්ඩිකොති චතුසඞ්ඝට්ටිතො ද්වෙ ජාණූනි ද්වෙ ච කප්පරෙ භූමියං ඨපෙත්වා විචරති. ඡමානිකිණ්ණන්ති භූමියං නිකිණ්ණං පක්ඛිත්තං ඨපිතං. භක්ඛසන්ති භක්ඛං යංකිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයං. මුඛෙනෙවාති හත්ථෙන අපරාමසිත්වා ඛාදනීයං මුඛෙනෙව ඛාදති, භොජනීයම්පි මුඛෙනෙව භුඤ්ජති. සාධුරූපොති සුන්දරරූපො. අයං සමණොති අයං අරහතං සමණො එකොති. තත්ථ වතාති පත්ථනත්ථෙ නිපාතො. එවං කිරස්ස පත්ථනා අහොසි ‘‘ඉමිනා සමණෙන සදිසො අඤ්ඤො සමණො නාම නත්ථි, අයඤ්හි අප්පිච්ඡතාය වත්ථං න නිවාසෙති, ‘එස පපඤ්චො’ති මඤ්ඤමානො භික්ඛාභාජනම්පි න පරිහරති, ඡමානිකිණ්ණමෙව ඛාදති, අයං සමණො නාම. මයං පන කිං සමණා’’ති? එවං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස පච්ඡතො චරන්තොව ඉමං පාපකං විතක්කං විතක්කෙසි.

එතදවොචාති භගවා කිර චින්තෙසි ‘‘අයං සුනක්ඛත්තො පාපජ්ඣාසයො, කිං නු ඉමං දිස්වා චින්තෙසී’’ති? අථෙවං චින්තෙන්තො තස්ස අජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘අයං මොඝපුරිසො මාදිසස්ස සබ්බඤ්ඤුනො පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො අචෙලං අරහාති මඤ්ඤති, ඉධෙව දානායං බාලො නිග්ගහං අරහතී’’ති අනිවත්තිත්වාව එතං ත්වම්පි නාමාතිආදිවචනමවොච. තත්ථ ත්වම්පි නාමාති ගරහත්ථෙ පිකාරො. ගරහන්තො හි නං භගවා ‘‘ත්වම්පි නාමා’’ති ආහ. ‘‘ත්වම්පි නාම එවං හීනජ්ඣාසයො, අහං සමණො සක්‍යපුත්තියොති එවං පටිජානිස්සසී’’ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. කිං පන මං, භන්තෙති මය්හං, භන්තෙ, කිං ගාරය්හං දිස්වා භගවා ‘‘එවමාහා’’ති පුච්ඡති. අථස්ස භගවා ආචික්ඛන්තො ‘‘නනු තෙ’’තිආදිමාහ. මච්ඡරායතීති ‘‘මා අඤ්ඤස්ස අරහත්තං හොතූ’’ති කිං භගවා එවං අරහත්තස්ස මච්ඡරායතීති පුච්ඡති. න ඛො අහන්ති අහං, මොඝපුරිස, සදෙවකස්ස ලොකස්ස අරහත්තප්පටිලාභමෙව පච්චාසීසාමි, එතදත්ථමෙව මෙ බහූනි දුක්කරානි කරොන්තෙන පාරමියො පූරිතා, න ඛො අහං, මොඝපුරිස, අරහත්තස්ස මච්ඡරායාමි. පාපකං දිට්ඨිගතන්ති න අරහන්තං අරහාති, අරහන්තෙ ච අනරහන්තොති එවං තස්ස දිට්ඨි උප්පන්නා. තං සන්ධාය ‘‘පාපකං දිට්ඨිගත’’න්ති ආහ. යං ඛො පනාති යං එතං අචෙලං එවං මඤ්ඤසි. සත්තමං දිවසන්ති සත්තමෙ දිවසෙ. අලසකෙනාති අලසකබ්‍යාධිනා. කාලඞ්කරිස්සතීති උද්ධුමාතඋදරො මරිස්සති.

කාලකඤ්චිකාති තෙසං අසුරානං නාමං. තෙසං කිර තිගාවුතො අත්තභාවො අප්පමංසලොහිතො පුරාණපණ්ණසදිසො කක්කටකානං විය අක්ඛීනි නික්ඛමිත්වා මත්ථකෙ තිට්ඨන්ති, මුඛං සූචිපාසකසදිසං මත්ථකස්මිංයෙව හොති, තෙන ඔණමිත්වා ගොචරං ගණ්හන්ති. බීරණත්ථම්බකෙති බීරණතිණත්ථම්බො තස්මිං සුසානෙ අත්ථි, තස්මා තං බීරණත්ථම්බකන්ති වුච්චති.

තෙනුපසඞ්කමීති භගවති එත්තකං වත්වා තස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා විහාරං ගතෙ විහාරා නික්ඛමිත්වා උපසඞ්කමි. යෙන ත්වන්ති යෙන කාරණෙන ත්වං. යස්මාපි භගවතා බ්‍යාකතො, තස්මාති අත්ථො. මත්තං මත්තන්ති පමාණයුත්තං පමාණයුත්තං. ‘‘මන්තා මන්තා’’තිපි පාඨො, පඤ්ඤාය උපපරික්ඛිත්වා උපපරික්ඛිත්වාති අත්ථො. යථා සමණස්ස ගොතමස්සාති යථා සමණස්ස ගොතමස්ස මිච්ඡා වචනං අස්ස, තථා කරෙය්‍යාසීති ආහ. එවං වුත්තෙ අචෙලො සුනඛො විය උද්ධනට්ඨානෙ නිපන්නො සීසං උක්ඛිපිත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තො කිං කථෙසි ‘‘සමණො නාම ගොතමො අම්හාකං වෙරී විසභාගො, සමණස්ස ගොතමස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය මයං සූරියෙ උග්ගතෙ ඛජ්ජොපනකා විය ජාතා. සමණො ගොතමො අම්හෙ, එවං වාචං වදෙය්‍ය අඤ්ඤථා වා. වෙරිනො පන කථා නාම තච්ඡා න හොති, ගච්ඡ ත්වං අහමෙත්ථ කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති වත්වා පුනදෙව නිපජ්ජි.

8. එකද්වීහිකායාති එකං ද්වෙති වත්වා ගණෙසි. යථා තන්ති යථා අසද්දහමානො කොචි ගණෙය්‍ය, එවං ගණෙසි. එකදිවසඤ්ච තික්ඛත්තුං උපසඞ්කමිත්වා එකො දිවසො අතීතො, ද්වෙ දිවසා අතීතාති ආරොචෙසි. සත්තමං දිවසන්ති සො කිර සුනක්ඛත්තස්ස වචනං සුත්වා සත්තාහං නිරාහාරොව අහොසි. අථස්ස සත්තමෙ දිවසෙ එකො උපට්ඨාකො ‘‘අම්හාකං කුලූපකසමණස්ස අජ්ජ සත්තමො දිවසො ගෙහං අනාගච්ඡන්තස්ස අඵාසු නු ඛො ජාත’’න්ති සූකරමංසං පචාපෙත්වා භත්තමාදාය ගන්ත්වා පුරතො භූමියං නික්ඛිපි. අචෙලො දිස්වා චින්තෙසි ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස කථා තච්ඡා වා අතච්ඡා වා හොතු, ආහාරං පන ඛාදිත්වා සුහිතස්ස මෙ මරණම්පි සුමරණ’’න්ති ද්වෙ හත්ථෙ ජණ්ණුකානි ච භූමියං ඨපෙත්වා කුච්ඡිපූරං භුඤ්ජි. සො රත්තිභාගෙ ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො අලසකෙන කාලමකාසි. සචෙපි හි සො ‘‘න භුඤ්ජෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙය්‍ය, තථාපි තං දිවසං භුඤ්ජිත්වා අලසකෙන කාලං කරෙය්‍ය. අද්වෙජ්ඣවචනා හි තථාගතාති.

බීරණත්ථම්බකෙති තිත්ථියා කිර ‘‘කාලඞ්කතො කොරක්ඛත්තියො’’ති සුත්වා දිවසානි ගණෙත්වා ඉදං තාව සච්චං ජාතං, ඉදානි නං අඤ්ඤත්ථ ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘මුසාවාදෙන සමණං ගොතමං නිග්ගණ්හිස්සාමා’’ති ගන්ත්වා තස්ස සරීරං වල්ලියා බන්ධිත්වා ආකඩ්ඪන්තා ‘‘එත්ථ ඡඩ්ඩෙස්සාම, එත්ථ ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. ගතගතට්ඨානං අඞ්ගණමෙව හොති. තෙ කඩ්ඪමානා බීරණත්ථම්බකසුසානංයෙව ගන්ත්වා සුසානභාවං ඤත්වා ‘‘අඤ්ඤත්ථ ඡඩ්ඩෙස්සාමා’’ති ආකඩ්ඪිංසු. අථ නෙසං වල්ලි ඡිජ්ජිත්ථ, පච්ඡා චාලෙතුං නාසක්ඛිංසු. තෙ තතොව පක්කන්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘බීරණත්ථම්බකෙ සුසානෙ ඡඩ්ඩෙසු’’න්ති.

9. තෙනුපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? සො කිර චින්තෙසි ‘‘අවසෙසං තාව සමණස්ස ගොතමස්ස වචනං සමෙති, මතස්ස පන උට්ඨාය අඤ්ඤෙන සද්ධිං කථනං නාම නත්ථි, හන්දාහං ගන්ත්වා පුච්ඡාමි. සචෙ කථෙති, සුන්දරං. නො චෙ කථෙති, සමණං ගොතමං මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති ඉමිනා කාරණෙන උපසඞ්කමි. ආකොටෙසීති පහරි. ජානාමි ආවුසොති මතසරීරං උට්ඨහිත්වා කථෙතුං සමත්ථං නාම නත්ථි, ඉදං කථං කථෙසීති? බුද්ධානුභාවෙන. භගවා කිර කොරක්ඛත්තියං අසුරයොනිතො ආනෙත්වා සරීරෙ අධිමොචෙත්වා කථාපෙසි. තමෙව වා සරීරං කථාපෙසි, අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො.

10. තථෙව තං විපාකන්ති තස්ස වචනස්ස විපාකං තථෙව, උදාහු නොති ලිඞ්ගවිපල්ලාසො කතො, තථෙව සො විපාකොති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘විපක්ක’’න්තිපි පඨන්ති, නිබ්බත්තන්ති අත්ථො.

එත්ථ ඨත්වා පාටිහාරියානි සමානෙතබ්බානි. සබ්බානෙව හෙතානි පඤ්ච පාටිහාරියානි හොන්ති. ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ මරිස්සතී’’ති වුත්තං, සො තථෙව මතො, ඉදං පඨමං පාටිහාරියං. ‘‘අලසකෙනා’’ති වුත්තං, අලසකෙනෙව මතො, ඉදං දුතියං. ‘‘කාලකඤ්චිකෙසු නිබ්බත්තිස්සතී’’ති වුත්තං, තත්ථෙව නිබ්බත්තො, ඉදං තතියං. ‘‘බීරණත්ථම්බකෙ සුසානෙ ඡඩ්ඩෙස්සන්තී’’ති වුත්තං, තත්ථෙව ඡඩ්ඩිතො, ඉදං චතුත්ථං. ‘‘නිබ්බත්තට්ඨානතො ආගන්ත්වා සුනක්ඛත්තෙන සද්ධිං කථෙස්සතී’’ති වුත්තො, සො කථෙසියෙව, ඉදං පඤ්චමං පාටිහාරියං.

අචෙලකළාරමට්ටකවත්ථුවණ්ණනා

11. කළාරමට්ටකොති නික්ඛන්තදන්තමත්තකො. නාමමෙව වා තස්සෙතං. ලාභග්ගප්පත්තොති ලාභග්ගං පත්තො, අග්ගලාභං පත්තොති වුත්තං හොති. යසග්ගප්පත්තොති යසග්ගං අග්ගපරිවාරං පත්තො. වතපදානීති වතානියෙව, වතකොට්ඨාසා වා. සමත්තානීති ගහිතානි. සමාදින්නානීති තස්සෙව වෙවචනං. පුරත්ථිමෙන වෙසාලින්ති වෙසාලිතො අවිදූරෙ පුරත්ථිමාය දිසාය. චෙතියන්ති යක්ඛචෙතියට්ඨානං. එස නයො සබ්බත්ථ.

12. යෙන අචෙලකොති භගවතො වත්තං කත්වා යෙන අචෙලො කළාරමට්ටකො තෙනුපසඞ්කමි. පඤ්හං අපුච්ඡීති ගම්භීරං තිලක්ඛණාහතං පඤ්හං පුච්ඡි. න සම්පායාසීති න සම්මා ඤාණගතියා පායාසි, අන්ධො විය විසමට්ඨානෙ තත්ථ තත්ථෙව පක්ඛලි. නෙව ආදිං, න පරියොසානමද්දස. අථ වා ‘‘න සම්පායාසී’’ති න සම්පාදෙසි, සම්පාදෙත්වා කථෙතුං නාසක්ඛි. අසම්පායන්තොති කබරක්ඛීනි පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘අසික්ඛිතකස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨොසි, අනොකාසෙපි පබ්බජිතො පඤ්හං පුච්ඡන්තො විචරසි, අපෙහි මා එතස්මිං ඨානෙ අට්ඨාසී’’ති වදන්තො. කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාත්වාකාසීති කුප්පනාකාරං කොපං, දුස්සනාකාරං දොසං, අතුට්ඨාකාරභූතං දොමනස්සසඞ්ඛාතං අප්පච්චයඤ්ච පාකටමකාසි. ආසාදිම්හසෙති ආසාදියිම්හ ඝට්ටයිම්හ. මා වත නො අහොසීති අහො වත මෙ න භවෙය්‍ය. මං වත නො අහොසීතිපි පාඨො. තත්ථ මන්ති සාමිවචනත්ථෙ උපයොගවචනං, අහොසි වත නු මමාති අත්ථො. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘ඛමථ මෙ, භන්තෙ’’ති තං ඛමාපෙසි. සොපි ඉතො පට්ඨාය අඤ්ඤං කිඤ්චි පඤ්හං නාම න පුච්ඡිස්සසීති. ආම න පුච්ඡිස්සාමීති. යදි එවං ගච්ඡ, ඛමාමි තෙති තං උය්‍යොජෙසි.

14. පරිහිතොති පරිදහිතො නිවත්ථවත්ථො. සානුචාරිකොති අනුචාරිකා වුච්චති භරියා, සහ අනුචාරිකාය සානුචාරිකො, තං තං බ්‍රහ්මචරියං පහාය සභරියොති අත්ථො. ඔදනකුම්මාසන්ති සුරාමංසතො අතිරෙකං ඔදනම්පි කුම්මාසම්පි භුඤ්ජමානො. යසා නිහීනොති යං ලාභග්ගයසග්ගං පත්තො, තතො පරිහීනො හුත්වා. ‘‘කතං හොති උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරිය’’න්ති ඉධ සත්තවතපදාතික්කමවසෙන සත්ත පාටිහාරියානි වෙදිතබ්බානි.

අචෙලපාථිකපුත්තවත්ථුවණ්ණනා

15. පාථිකපුත්තොති පාථිකස්ස පුත්තො. ඤාණවාදෙනාති ඤාණවාදෙන සද්ධිං. උපඩ්ඪපථන්ති යොජනං චෙ, නො අන්තරෙ භවෙය්‍ය, ගොතමො අඩ්ඪයොජනං, අහං අඩ්ඪයොජනං. එස නයො අඩ්ඪයොජනාදීසු. එකපදවාරම්පි අතික්කම්ම ගච්ඡතො ජයො භවිස්සති, අනාගච්ඡතො පරාජයොති. තෙ තත්ථාති තෙ මයං තත්ථ සමාගතට්ඨානෙ. තද්දිගුණං තද්දිගුණාහන්ති තතො තතො දිගුණං දිගුණං අහං කරිස්සාමි, භගවතා සද්ධිං පාටිහාරියං කාතුං අසමත්ථභාවං ජානන්තොපි ‘‘උත්තමපුරිසෙන සද්ධිං පට්ඨපෙත්වා අසක්කුණන්තස්සාපි පාසංසො හොතී’’ති ඤත්වා එවමාහ. නගරවාසිනොපි තං සුත්වා ‘‘අසමත්ථො නාම එවං න ගජ්ජති, අද්ධා අයම්පි අරහා භවිස්සතී’’ති තස්ස මහන්තං සක්කාරමකංසු.

16. යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සුනක්ඛත්තො කිර පාථිකපුත්තො එවං වදතී’’ති අස්සොසි. අථස්ස හීනජ්ඣාසයත්තා හීනදස්සනාය චිත්තං උදපාදි.

සො භගවතො වත්තං කත්වා භගවති ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ පාථිකපුත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡි ‘‘තුම්හෙ කිර එවරූපිං කථං කථෙථා’’ති? ‘‘ආම, කථෙමා’’ති. යදි එවං ‘‘මා භායිත්ථ විස්සත්ථා පුනප්පුනං එවං වදථ, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස උපට්ඨාකො, තස්ස විසයං විජානාමි, තුම්හෙහි සද්ධිං පාටිහාරියං කාතුං න සක්ඛිස්සති, අහං සමණස්ස ගොතමස්ස කථෙත්වා භයං උප්පාදෙත්වා තං අඤ්ඤතො ගහෙත්වා ගමිස්සාමි, තුම්හෙ මා භායිත්ථා’’ති තං අස්සාසෙත්වා භගවතො සන්තිකං ගතො. තෙන වුත්තං ‘‘යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමී’’ති. තං වාචන්තිආදීසු ‘‘අහං අබුද්ධොව සමානො බුද්ධොම්හීති විචරිං, අභූතං මෙ කථිතං නාහං බුද්ධො’’ති වදන්තො තං වාචං පජහති නාම. රහො නිසීදිත්වා චින්තයමානො ‘‘අහං ‘එත්තකං කාලං අබුද්ධොව සමානො බුද්ධොම්හී’ති විචරිං, ඉතො දානි පට්ඨාය නාහං බුද්ධො’’ති චින්තයන්තො තං චිත්තං පජහති නාම. ‘‘අහං ‘එත්තකං කාලං අබුද්ධොව සමානො බුද්ධොම්හී’ති පාපකං දිට්ඨිං ගහෙත්වා විචරිං, ඉතො දානි පට්ඨාය ඉමං දිට්ඨිං පජහාමී’’ති පජහන්තො තං දිට්ඨිං පටිනිස්සජ්ජති නාම. එවං අකරොන්තො පන තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වාති වුච්චති. විපතෙය්‍යාති බන්ධනා මුත්තතාලපක්කං විය ගීවතො පතෙය්‍ය, සත්තධා වා පන ඵලෙය්‍ය.

17. රක්ඛතෙතන්ති රක්ඛතු එතං. එකංසෙනාති නිප්පරියායෙන. ඔධාරිතාති භාසිතා. අචෙලො ච, භන්තෙ, පාථිකපුත්තොති එවං එකංසෙන භගවතො වාචාය ඔධාරිතාය සචෙ අචෙලො පාථිකපුත්තො. විරූපරූපෙනාති විගතරූපෙන විගච්ඡිතසභාවෙන රූපෙන අත්තනො රූපං පහාය අදිස්සමානෙන කායෙන. සීහබ්‍යග්ඝාදිවසෙන වා විවිධරූපෙන සම්මුඛීභාවං ආගච්ඡෙය්‍ය. තදස්ස භගවතො මුසාති එවං සන්තෙ භගවතො තං වචනං මුසා භවෙය්‍යාති මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හාති. ඨපෙත්වා කිර එතං න අඤ්ඤෙන භගවා මුසාවාදෙන නිග්ගහිතපුබ්බොති.

18. ද්වයගාමිනීති සරූපෙන අත්ථිභාවං, අත්ථෙන නත්ථිභාවන්ති එවං ද්වයගාමිනී. අලිකතුච්ඡනිප්ඵලවාචාය එතං අධිවචනං.

19. අජිතොපි නාම ලිච්ඡවීනං සෙනාපතීති සො කිර භගවතො උපට්ඨාකො අහොසි, සො කාලමකාසි. අථස්ස සරීරකිච්චං කත්වා මනුස්සා පාථිකපුත්තං පුච්ඡිංසු ‘‘කුහිං නිබ්බත්තො සෙනාපතී’’ති? සො ආහ – ‘‘මහානිරයෙ නිබ්බත්තො’’ති. ඉදඤ්ච පන වත්වා පුන ආහ ‘‘තුම්හාකං සෙනාපති මම සන්තිකං ආගම්ම අහං තුම්හාකං වචනමකත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස වාදං පතිට්ඨපෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තොම්හී’’ති පරොදිත්ථාති. තෙනුපසඞ්කමි දිවාවිහාරායාති එත්ථ ‘‘පාටිහාරියකරණත්ථායා’’ති කස්මා න වදති? අභාවා. සම්මුඛීභාවොපි හිස්ස තෙන සද්ධිං නත්ථි, කුතො පාටිහාරියකරණං, තස්මා තථා අවත්වා ‘‘දිවාවිහාරායා’’ති ආහ.

ඉද්ධිපාටිහාරියකථාවණ්ණනා

20. ගහපතිනෙචයිකාති ගහපති මහාසාලා. තෙසඤ්හි මහාධනධඤ්ඤනිචයො, තස්මා ‘‘නෙචයිකා’’ති වුච්චන්ති. අනෙකසහස්සාති සහස්සෙහිපි අපරිමාණගණනා. එවං මහතිං කිර පරිසං ඨපෙත්වා සුනක්ඛත්තං අඤ්ඤො සන්නිපාතෙතුං සමත්ථො නත්ථි. තෙනෙව භගවා එත්තකං කාලං සුනක්ඛත්තං ගහෙත්වා විචරි.

21. භයන්ති චිත්තුත්‍රාසභයං. ඡම්භිතත්තන්ති සකලසරීරචලනං. ලොමහංසොති ලොමානං උද්ධග්ගභාවො. සො කිර චින්තෙසි – ‘‘අහං අතිමහන්තං කථං කථෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන සද්ධිං පටිවිරුද්ධො, මය්හං ඛො පනබ්භන්තරෙ අරහත්තං වා පාටිහාරියකරණහෙතු වා නත්ථි, සමණො පන ගොතමො පාටිහාරියං කරිස්සති, අථස්ස පාටිහාරියං දිස්වා මහාජනො ‘ත්වං දානි පාටිහාරියං කාතුං අසක්කොන්තො කස්මා අත්තනො පමාණමජානිත්වා ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන සද්ධිං පටිමල්ලො හුත්වා ගජ්ජසී’ති කට්ඨලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි විහෙඨෙස්සතී’’ති. තෙනස්ස මහාජනසන්නිපාතඤ්චෙව තෙන භගවතො ච ආගමනං සුත්වා භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා උදපාදි. සො තතො දුක්ඛා මුච්චිතුකාමො තින්දුකඛාණුකපරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි. තමත්ථං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවාතිආදිමාහ. තත්ථ උපසඞ්කමීති න කෙවලං උපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පන දූරං අඩ්ඪයොජනන්තරං පරිබ්බාජකාරාමං පවිට්ඨො. තත්ථපි චිත්තස්සාදං අලභමානො අන්තන්තෙන ආවිජ්ඣිත්වා ආරාමපච්චන්තෙ එකං ගහනට්ඨානං උපධාරෙත්වා පාසාණඵලකෙ නිසීදි. අථ භගවා චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අයං බාලො කස්සචිදෙව කථං ගහෙත්වා ඉධාගච්ඡෙය්‍ය, මා නස්සතු බාලො’’ති ‘‘නිසින්නපාසාණඵලකං තස්ස සරීරෙ අල්ලීනං හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. සහ අධිට්ඨානචිත්තෙන තං තස්ස සරීරෙ අල්ලීයි. සො මහාඅද්දුබන්ධනබද්ධො විය ඡින්නපාදො විය ච අහොසි.

අස්සොසීති ඉතො චිතො ච පාථිකපුත්තං පරියෙසමානා පරිසා තස්ස අනුපදං ගන්ත්වා නිසින්නට්ඨානං ඤත්වා ආගතෙන අඤ්ඤතරෙන පුරිසෙන ‘‘තුම්හෙ කං පරියෙසථා’’ති වුත්තෙ පාථිකපුත්තන්ති. සො ‘‘තින්දුකඛාණුකපරිබ්බාජකාරාමෙ නිසින්නො’’ති වුත්තවචනෙන අස්සොසි.

22. සංසප්පතීති ඔසීදති. තත්ථෙව සඤ්චරති. පාවළා වුච්චති ආනිසදට්ඨිකා.

23. පරාභූතරූපොති පරාජිතරූපො, විනට්ඨරූපො වා.

25. ගොයුගෙහීති ගොයුත්තෙහි සතමත්තෙහි වා සහස්සමත්තෙහි වා යුගෙහි. ආවිඤ්ඡෙය්‍යාමාති ආකඩ්ඪෙය්‍යාම. ඡිජ්ජෙය්‍යුන්ති ඡින්දෙය්‍යුං. පාථිකපුත්තො වා බන්ධට්ඨානෙ ඡිජ්ජෙය්‍ය.

26. දාරුපත්තිකන්තෙවාසීති දාරුපත්තිකස්ස අන්තෙවාසී. තස්ස කිර එතදහොසි ‘‘තිට්ඨතු තාව පාටිහාරියං, සමණො ගොතමො ‘අචෙලො පාථිකපුත්තො ආසනාපි න වුට්ඨහිස්සතී’ති ආහ. හන්දාහං ගන්ත්වා යෙන කෙනචි උපායෙන තං ආසනා වුට්ඨාපෙමි. එත්තාවතා ච සමණස්ස ගොතමස්ස පරාජයො භවිස්සතී’’ති. තස්මා එවමාහ.

27. සීහස්සාති චත්තාරො සීහා තිණසීහො ච කාළසීහො ච පණ්ඩුසීහො ච කෙසරසීහො ච. තෙසං චතුන්නං සීහානං කෙසරසීහො අග්ගතං ගතො, සො ඉධාධිප්පෙතො. මිගරඤ්ඤොති සබ්බචතුප්පදානං රඤ්ඤො. ආසයන්ති නිවාසං. සීහනාදන්ති අභීතනාදං. ගොචරාය පක්කමෙය්‍යන්ති ආහාරත්ථාය පක්කමෙය්‍යං. වරං වරන්ති උත්තමුත්තමං, ථූලං ථූලන්ති අත්ථො. මුදුමංසානීති මුදූනි මංසානි. ‘‘මධුමංසානී’’තිපි පාඨො, මධුරමංසානීති අත්ථො. අජ්ඣුපෙය්‍යන්ති උපගච්ඡෙය්‍යං. සීහනාදං නදිත්වාති යෙ දුබ්බලා පාණා, තෙ පලායන්තූති අත්තනො සූරභාවසන්නිස්සිතෙන කාරුඤ්ඤෙන නදිත්වා.

28. විඝාසසංවඩ්ඪොති විඝාසෙන සංවඩ්ඪො, විඝාසං භක්ඛිතා තිරිත්තමංසං ඛාදිත්වා වඩ්ඪිතො. දිත්තොති දප්පිතො ථූලසරීරො. බලවාති බලසම්පන්නො. එතදහොසීති කස්මා අහොසි? අස්මිමානදොසෙන.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – එකදිවසං කිර සො සීහො ගොචරතො නිවත්තමානො තං සිඞ්ගාලං භයෙන පලායමානං දිස්වා කාරුඤ්ඤජාතො හුත්වා ‘‘වයස, මා භායි, තිට්ඨ කො නාම ත්ව’’න්ති ආහ. ජම්බුකො නාමාහං සාමීති. වයස, ජම්බුක, ඉතො පට්ඨාය මං උපට්ඨාතුං සක්ඛිස්සසීති. උපට්ඨහිස්සාමීති. සො තතො පට්ඨාය උපට්ඨාති. සීහො ගොචරතො ආගච්ඡන්තො මහන්තං මහන්තං මංසඛණ්ඩං ආහරති. සො තං ඛාදිත්වා අවිදූරෙ පාසාණපිට්ඨෙ වසති. සො කතිපාහච්චයෙනෙව ථූලසරීරො මහාඛන්ධො ජාතො. අථ නං සීහො අවොච – ‘‘වයස, ජම්බුක, මම විජම්භනකාලෙ අවිදූරෙ ඨත්වා ‘විරොච සාමී’ති වත්තුං සක්ඛිස්සසී’’ති. සක්කොමි සාමීති. සො තස්ස විජම්භනකාලෙ තථා කරොති. තෙන සීහස්ස අතිරෙකො අස්මිමානො හොති.

අථෙකදිවසං ජරසිඞ්ගාලො උදකසොණ්ඩියං පානීයං පිවන්තො අත්තනො ඡායං ඔලොකෙන්තො අද්දස අත්තනො ථූලසරීරතඤ්චෙව මහාඛන්ධතඤ්ච. දිස්වා ‘ජරසිඞ්ගාලොස්මී’ති මනං අකත්වා ‘‘අහම්පි සීහො ජාතො’’ති මඤ්ඤි. තතො අත්තනාව අත්තානං එතදවොච – ‘‘වයස, ජම්බුක, යුත්තං නාම තව ඉමිනා අත්තභාවෙන පරස්ස උච්ඡිට්ඨමංසං ඛාදිතුං, කිං ත්වං පුරිසො න හොසි, සීහස්සාපි චත්තාරො පාදා ද්වෙ දාඨා ද්වෙ කණ්ණා එකං නඞ්ගුට්ඨං, තවපි සබ්බං තථෙව, කෙවලං තව කෙසරභාරමත්තමෙව නත්ථී’’ති. තස්සෙවං චින්තයතො අස්මිමානො වඩ්ඪි. අථස්ස තෙන අස්මිමානදොසෙන එතං ‘‘කො චාහ’’න්තිආදි මඤ්ඤිතමහොසි. තත්ථ කො චාහන්ති අහං කො, සීහො මිගරාජා කො, න මෙ ඤාති, න සාමිකො, කිමහං තස්ස නිපච්චකාරං කරොමීති අධිප්පායො. සිඞ්ගාලකංයෙවාති සිඞ්ගාලරවමෙව. භෙරණ්ඩකංයෙවාති අප්පියඅමනාපසද්දමෙව. කෙ ච ඡවෙ සිඞ්ගාලෙති කො ච ලාමකො සිඞ්ගාලො. කෙ පන සීහනාදෙති කො පන සීහනාදො සිඞ්ගාලස්ස ච සීහනාදස්ස ච කො සම්බන්ධොති අධිප්පායො. සුගතාපදානෙසූති සුගතලක්ඛණෙසු. සුගතස්ස සාසනසම්භූතාසු තීසු සික්ඛාසු. කථං පනෙස තත්ථ ජීවති? එතස්ස හි චත්තාරො පච්චයෙ දදමානා සීලාදිගුණසම්පන්නානං සම්බුද්ධානං දෙමාති දෙන්ති, තෙන එස අබුද්ධො සමානො බුද්ධානං නියාමිතපච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තො සුගතාපදානෙසු ජීවති නාම. සුගතාතිරිත්තානීති තෙසං කිර භොජනානි දදමානා බුද්ධානඤ්ච බුද්ධසාවකානඤ්ච දත්වා පච්ඡා අවසෙසං සායන්හසමයෙ දෙන්ති. එවමෙස සුගතාතිරිත්තානි භුඤ්ජති නාම. තථාගතෙති තථාගතං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ආසාදෙතබ්බං ඝට්ටයිතබ්බං. අථ වා ‘‘තථාගතෙ’’තිආදීනි උපයොගබහුවචනානෙව. ආසාදෙතබ්බන්ති ඉදම්පි බහුවචනමෙව එකවචනං විය වුත්තං. ආසාදනාති අහං බුද්ධෙන සද්ධිං පාටිහාරියං කරිස්සාමීති ඝට්ටනා.

29. සමෙක්ඛියානාති සමෙක්ඛිත්වා, මඤ්ඤිත්වාති අත්ථො. අමඤ්ඤීති පුන අමඤ්ඤිත්ථ කොත්ථූති සිඞ්ගාලො.

30. අත්තානං විඝාසෙ සමෙක්ඛියාති සොණ්ඩියං උච්ඡිට්ඨොදකෙ ථූලං අත්තභාවං දිස්වා. යාව අත්තානං න පස්සතීති යාව අහං සීහවිඝාසසංවඩ්ඪිතකො ජරසිඞ්ගාලොති එවං යථාභූතං අත්තානං න පස්සති. බ්‍යග්ඝොති මඤ්ඤතීති සීහොහමස්මීති මඤ්ඤති, සීහෙන වා සමානබලො බ්‍යග්ඝොයෙව අහන්ති මඤ්ඤති.

31. භුත්වාන භෙකෙති ආවාටමණ්ඩූකෙ ඛාදිත්වා. ඛලමූසිකායොති ඛලෙසු මූසිකායො ච ඛාදිත්වා. කටසීසු ඛිත්තානි ච කොණපානීති සුසානෙසු ඡඩ්ඩිතකුණපානි ච ඛාදිත්වා. මහාවනෙති මහන්තෙ වනස්මිං. සුඤ්ඤවනෙති තුච්ඡවනෙ. විවඩ්ඪොති වඩ්ඪිතො. තථෙව සො සිඞ්ගාලකං අනදීති එවං සංවඩ්ඪොපි මිගරාජාහමස්මීති මඤ්ඤිත්වාපි යථා පුබ්බෙ දුබ්බලසිඞ්ගාලකාලෙ, තථෙව සො සිඞ්ගාලරවංයෙව අරවීති. ඉමායපි ගාථාය භෙකාදීනි භුත්වා වඩ්ඪිතසිඞ්ගාලො විය ලාභසක්කාරගිද්ධො ත්වන්ති පාථිකපුත්තමෙව ඝට්ටෙසි.

නාගෙහීති හත්ථීහි. මහාබන්ධනාති මහතා කිලෙසබන්ධනා මොචෙත්වා. මහාවිදුග්ගාති මහාවිදුග්ගං නාම චත්තාරො ඔඝා. තතො උද්ධරිත්වා නිබ්බානථලෙ පතිට්ඨපෙත්වා.

අග්ගඤ්ඤපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනා

36. ඉති ‘‘භගවා එත්තකෙන කථාමග්ගෙන පාටිහාරියං න කරොතී’’ති පදස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘න අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙතී’’ති ඉමස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙන්තො අග්ගඤ්ඤඤ්චාහන්ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ අග්ගඤ්ඤඤ්චාහන්ති අහං, භග්ගව, අග්ගඤ්ඤඤ්ච පජානාමි ලොකුප්පත්තිචරියවංසඤ්ච. තඤ්ච පජානාමීති න කෙවලං අග්ගඤ්ඤමෙව, තඤ්ච අග්ගඤ්ඤං පජානාමි. තතො ච උත්තරිතරං සීලසමාධිතො පට්ඨාය යාව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණා පජානාමි. තඤ්ච පජානං න පරාමසාමීති තඤ්ච පජානන්තොපි අහං ඉදං නාම පජානාමීති තණ්හාදිට්ඨිමානවසෙන න පරාමසාමි. නත්ථි තථාගතස්ස පරාමාසොති දීපෙති. පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතාති අත්තනායෙව අත්තනි කිලෙසනිබ්බානං විදිතං. යදභිජානං තථාගතොති යං කිලෙසනිබ්බානං ජානන්තො තථාගතො. නො අනයං ආපජ්ජතීති අවිදිතනිබ්බානා තිත්ථියා විය අනයං දුක්ඛං බ්‍යසනං නාපජ්ජති.

37. ඉදානි යං තං තිත්ථියා අග්ගඤ්ඤං පඤ්ඤපෙන්ති, තං දස්සෙන්තො සන්ති භග්ගවාතිආදිමාහ. තත්ථ ඉස්සරකුත්තං බ්‍රහ්මකුත්තන්ති ඉස්සරකතං බ්‍රහ්මකතං, ඉස්සරනිම්මිතං බ්‍රහ්මනිම්මිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මා එව හි එත්ථ ආධිපච්චභාවෙන ඉස්සරොති වෙදිතබ්බො. ආචරියකන්ති ආචරියභාවං ආචරියවාදං. තත්ථ ආචරියවාදො අග්ගඤ්ඤං. අග්ගඤ්ඤං පන එත්ථ දෙසිතන්ති කත්වා සො අග්ගඤ්ඤං ත්වෙව වුත්තො. කථං විහිතකන්ති කෙන විහිතං කින්ති විහිතං. සෙසං බ්‍රහ්මජාලෙ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

41. ඛිඩ්ඩාපදොසිකන්ති ඛිඩ්ඩාපදොසිකමූලං.

47. අසතාති අවිජ්ජමානෙන, අසංවිජ්ජමානට්ඨෙනාති අත්ථො. තුච්ඡාති තුච්ඡෙන අන්තොසාරවිරහිතෙන. මුසාති මුසාවාදෙන. අභූතෙනාති භූතත්ථවිරහිතෙන. අබ්භාචික්ඛන්තීති අභිආචික්ඛන්ති. විපරීතොති විපරීතසඤ්ඤො විපරීතචිත්තො. භික්ඛවො චාති න කෙවලං සමණො ගොතමොයෙව, යෙ ච අස්ස අනුසිට්ඨිං කරොන්ති, තෙ භික්ඛූ ච විපරීතා. අථ යං සන්ධාය විපරීතොති වදන්ති, තං දස්සෙතුං සමණො ගොතමොතිආදි වුත්තං. සුභං විමොක්ඛන්ති වණ්ණකසිණං. අසුභන්ත්වෙවාති සුභඤ්ච අසුභඤ්ච සබ්බං අසුභන්ති එවං පජානාති. සුභන්ත්වෙව තස්මිං සමයෙති සුභන්ති එව ච තස්මිං සමයෙ පජානාති, න අසුභං. භික්ඛවො චාති යෙ තෙ එවං වදන්ති, තෙසං භික්ඛවො ච අන්තෙවාසිකසමණා විපරීතා. පහොතීති සමත්ථො පටිබලො.

48. දුක්කරං ඛොති අයං පරිබ්බාජකො යදිදං ‘‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ’’තිආදිමාහ, තං සාඨෙය්‍යෙන කොහඤ්ඤෙන ආහ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘සමණො ගොතමො මය්හං එත්තකං ධම්මකථං කථෙසි, තමහං සුත්වාපි පබ්බජිතුං න සක්කොමි, මයා එතස්ස සාසනං පටිපන්නසදිසෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති. තතො සො සාඨෙය්‍යෙන කොහඤ්ඤෙන එවමාහ. තෙනස්ස භගවා මම්මං ඝට්ටෙන්තො විය ‘‘දුක්කරං ඛො එතං, භග්ගව තයා අඤ්ඤදිට්ඨිකෙනා’’තිආදිමාහ. තං පොට්ඨපාදසුත්තෙ වුත්තත්ථමෙව. සාධුකමනුරක්ඛාති සුට්ඨු අනුරක්ඛ.

ඉති භගවා පසාදමත්තානුරක්ඛණෙ පරිබ්බාජකං නියොජෙසි. සොපි එවං මහන්තං සුත්තන්තං සුත්වාපි නාසක්ඛි කිලෙසක්ඛයං කාතුං. දෙසනා පනස්ස ආයතිං වාසනාය පච්චයො අහොසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

පාථිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා

නිග්‍රොධපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා

49. එවං මෙ සුතන්ති උදුම්බරිකසුත්තං. තත්‍රායමපුබ්බපදවණ්ණනා – පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. උදුම්බරිකාය පරිබ්බාජකාරාමෙති උදුම්බරිකාය දෙවියා සන්තකෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ. සන්ධානොති තස්ස නාමං. අයං පන මහානුභාවො පරිවාරෙත්වා විචරන්තානං පඤ්චන්නං උපාසකසතානං අග්ගපුරිසො අනාගාමී භගවතා මහාපරිසමජ්ඣෙ එවං සංවණ්ණිතො –

‘‘ඡහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සන්ධානො ගහපති තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතො සද්ධම්මෙ ඉරියති. කතමෙහි ඡහි? බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන අරියෙන සීලෙන අරියෙන ඤාණෙන අරියාය විමුත්තියා. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ඡහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සන්ධානො ගහපති තථාගතෙ නිට්ඨඞ්ගතො සද්ධම්මෙ ඉරියතී’’ති (අ. නි. 6.120-139).

සො පාතොයෙව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය පුබ්බණ්හසමයෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං දත්වා භික්ඛූසු විහාරං ගතෙසු ඝරෙ ඛුද්දකමහල්ලකානං දාරකානං සද්දෙන උබ්බාළ්හො සත්ථු සන්තිකෙ ‘‘ධම්මං සොස්සාමී’’ති නික්ඛන්තො. තෙන වුත්තං දිවා දිවස්ස රාජගහා නික්ඛමීති. තත්ථ දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස දිවා නාම මජ්ඣන්හාතික්කමො, තස්මිං දිවසස්සාපි දිවාභූතෙ අතික්කන්තමත්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ නික්ඛමීති අත්ථො. පටිසල්ලීනොති තතො තතො රූපාදිගොචරතො චිත්තං පටිසංහරිත්වා නිලීනො ඣානරතිසෙවනාවසෙන එකීභාවං ගතො. මනොභාවනීයානන්ති මනවඩ්ඪකානං. යෙ ච ආවජ්ජතො මනසිකරොතො චිත්තං විනීවරණං හොති උන්නමති වඩ්ඪති.

50. උන්නාදිනියාතිආදීනි පොට්ඨපාදසුත්තෙ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

51. යාවතාති යත්තකා. අයං තෙසං අඤ්ඤතරොති අයං තෙසං අබ්භන්තරො එකො සාවකො, භගවතො කිර සාවකා ගිහිඅනාගාමිනොයෙව පඤ්චසතා රාජගහෙ පටිවසන්ති. යෙසං එකෙකස්ස පඤ්ච පඤ්ච උපාසකසතානි පරිවාරා, තෙ සන්ධාය ‘‘අයං තෙසං අඤ්ඤතරො’’ති ආහ. අප්පෙව නාමාති තස්ස උපසඞ්කමනං පත්ථයමානො ආහ. පත්ථනාකාරණං පන පොට්ඨපාදසුත්තෙ වුත්තමෙව.

52. එතදවොචාති ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙයෙව තෙසං කථාය සුතත්තා එතං අඤ්ඤථා ඛො ඉමෙතිආදිවචනං අවොච. තත්ථ අඤ්ඤතිත්ථියාති දස්සනෙනපි ආකප්පෙනපි කුත්තෙනපි ආචාරෙනපි විහාරෙනපි ඉරියාපථෙනපි අඤ්ඤෙ තිත්ථියාති අඤ්ඤතිත්ථියා. සඞ්ගම්ම සමාගම්මාති සඞ්ගන්ත්වා සමාගන්ත්වා රාසි හුත්වා නිසින්නට්ඨානෙ. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤවනපත්ථානි ගාමූපචාරතො මුත්තානි දූරසෙනාසනානි. පන්තානීති දූරතරානි මනුස්සූපචාරවිරහිතානි. අප්පසද්දානීති විහාරූපචාරෙන ගච්ඡතො අද්ධිකජනස්සපි සද්දෙන මන්දසද්දානි. අප්පනිග්ඝොසානීති අවිභාවිතත්ථෙන නිග්ඝොසෙන මන්දනිග්ඝොසානි. විජනවාතානීති අන්තොසඤ්චාරිනො ජනස්ස වාතෙන විගතවාතානි. මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකානීති මනුස්සානං රහස්සකරණස්ස යුත්තානි අනුච්ඡවිකානි. පටිසල්ලානසාරුප්පානීති එකීභාවස්ස අනුරූපානි. ඉති සන්ධානො ගහපති ‘‘අහො මම සත්ථා යො එවරූපානි සෙනාසනානි පටිසෙවතී’’ති අඤ්ජලිං පග්ගය්හ උත්තමඞ්ගෙ සිරස්මිං පතිට්ඨපෙත්වා ඉමං උදානං උදානෙන්තො නිසීදි.

53. එවං වුත්තෙති එවං සන්ධානෙන ගහපතිනා උදානං උදානෙන්තෙන වුත්තෙ. නිග්‍රොධො පරිබ්බාජකො අයං ගහපති මම සන්තිකෙ නිසින්නොපි අත්තනො සත්ථාරංයෙව ථොමෙති උක්කංසති, අම්හෙ පන අත්ථීතිපි න මඤ්ඤති, එතස්මිං උප්පන්නකොපං සමණස්ස ගොතමස්ස උපරි පාතෙස්සාමීති සන්ධානං ගහපතිං එතදවොච.

යග්ඝෙති චොදනත්ථෙ නිපාතො. ජානෙය්‍යාසීති බුජ්ඣෙය්‍යාසි පස්සෙය්‍යාසි. කෙන සමණො ගොතමො සද්ධිං සල්ලපතීති කෙන කාරණෙන කෙන පුග්ගලෙන සද්ධිං සමණො ගොතමො සල්ලපති වදති භාසති. කිං වුත්තං හොති – ‘‘යදි කිඤ්චි සල්ලාපකාරණං භවෙය්‍ය, යදි වා කොචි සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකං සල්ලාපත්ථිකො ගච්ඡෙය්‍ය, සල්ලපෙය්‍ය, න පන කාරණං අත්ථි, න තස්ස සන්තිකං කොචි ගච්ඡති, ස්වායං කෙන සමණො ගොතමො සද්ධිං සල්ලපති, අසල්ලපන්තො කථං උන්නාදී භවිස්සතී’’ති.

සාකච්ඡන්ති සංසන්දනං. පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියන්ති උත්තරපච්චුත්තරනයෙන ඤාණබ්‍යත්තභාවං. සුඤ්ඤාගාරහතාති සුඤ්ඤාගාරෙසු නට්ඨා, සමණෙන හි ගොතමෙන බොධිමූලෙ අප්පමත්තිකා පඤ්ඤා අධිගතා, සාපිස්ස සුඤ්ඤාගාරෙසු එකකස්ස නිසීදතො නට්ඨා. යදි පන මයං විය ගණසඞ්ගණිකං කත්වා නිසීදෙය්‍ය, නාස්ස පඤ්ඤා නස්සෙය්‍යාති දස්සෙති. අපරිසාවචරොති අවිසාරදත්තා පරිසං ඔතරිතුං න සක්කොති. නාලං සල්ලාපායාති න සමත්ථො සල්ලාපං කාතුං. අන්තමන්තානෙවාති කොචි මං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යාති පඤ්හාභීතො අන්තමන්තානෙව පන්තසෙනාසනානි සෙවති. ගොකාණාති එකක්ඛිහතා කාණගාවී. සා කිර පරියන්තචාරිනී හොති, අන්තමන්තානෙව සෙවති. සා කිර කාණක්ඛිභාවෙන වනන්තාභිමුඛීපි න සක්කොති භවිතුං. කස්මා? යස්මා පත්තෙන වා සාඛාය වා කණ්ටකෙන වා පහාරස්ස භායති. ගුන්නං අභිමුඛීපි න සක්කොති භවිතුං. කස්මා? යස්මා සිඞ්ගෙන වා කණ්ණෙන වා වාලෙන වා පහාරස්ස භායති. ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. සංසාදෙය්‍යාමාති එකපඤ්හපුච්ඡනෙනෙව සංසාදනං විසාදමාපන්නං කරෙය්‍යාම. තුච්ඡකුම්භීව නන්ති රිත්තඝටං විය නං. ඔරොධෙය්‍යාමාති විනන්ධෙය්‍යාම. පූරිතඝටො හි ඉතො චිතො ච පරිවත්තෙත්වා න සුවිනන්ධනීයො හොති. රිත්තකො යථාරුචි පරිවත්තෙත්වා සක්කා හොති විනන්ධිතුං, එවමෙව හතපඤ්ඤතාය රිත්තකුම්භිසදිසං සමණං ගොතමං වාදවිනන්ධනෙන සමන්තා විනන්ධිස්සාමාති වදති.

ඉති පරිබ්බාජකො සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණං නලාටමණ්ඩලං අපස්සන්තො දසබලස්ස පරම්මුඛා අත්තනො බලං දීපෙන්තො අසම්භින්නං ඛත්තියකුමාරං ජාතියා ඝට්ටයන්තො චණ්ඩාලපුත්තො විය අසම්භින්නකෙසරසීහං මිගරාජානං ථාමෙන ඝට්ටෙන්තො ජරසිඞ්ගාලො විය ච නානප්පකාරං තුච්ඡගජ්ජිතං ගජ්ජි. උපාසකොපි චින්තෙසි ‘‘අයං පරිබ්බාජකො අති විය ගජ්ජති, අවීචිඵුසනත්ථාය පාදං, භවග්ගග්ගහණත්ථාය හත්ථං පසාරයන්තො විය නිරත්ථකං වායමති. සචෙ මෙ සත්ථා ඉමං ඨානමාගච්ඡෙය්‍ය, ඉමස්ස පරිබ්බාජකස්ස යාව භවග්ගා උස්සිතං මානද්ධජං ඨානසොව ඔපාතෙය්‍යා’’ති.

54. භගවාපි තෙසං තං කථාසල්ලාපං අස්සොසියෙව. තෙන වුත්තං ‘‘අස්සොසි ඛො ඉමං කථාසල්ලාප’’න්ති.

සුමාගධායාති සුමාගධා නාම පොක්ඛරණී, යස්සා තීරෙ නිසින්නො අඤ්ඤතරො පුරිසො පදුමනාළන්තරෙහි අසුරභවනං පවිසන්තං අසුරසෙනං අද්දස. මොරනිවාපොති නිවාපො වුච්චති භත්තං, යත්ථ මොරානං අභයෙන සද්ධිං නිවාපො දින්නො, තං ඨානන්ති අත්ථො. අබ්භොකාසෙති අඞ්ගණට්ඨානෙ. අස්සාසපත්තාති තුට්ඨිපත්තා සොමනස්සපත්තා. අජ්ඣාසයන්ති උත්තමනිස්සයභූතං. ආදිබ්‍රහ්මචරියන්ති පුරාණබ්‍රහ්මචරියසඞ්ඛාතං අරියමග්ගං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘කො නාම සො, භන්තෙ, ධම්මො යෙන භගවතා සාවකා විනීතා අජ්ඣාසයාදිබ්‍රහ්මචරියභූතං අරියමග්ගං පූරෙත්වා අරහත්තාධිගමවසෙන අස්සාසපත්තා පටිජානන්තී’’ති.

තපොජිගුච්ඡාවාදවණ්ණනා

55. විප්පකතාති මමාගමනපච්චයා අනිට්ඨිතා, ව හුත්වා ඨිතා, කථෙහි, අහමෙතං නිට්ඨපෙත්වා මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙමීති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි.

56. දුජ්ජානං ඛොති භගවා පරිබ්බාජකස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අයං පරිබ්බාජකො මයා සාවකානං දෙසෙතබ්බං ධම්මං තෙහි පූරෙතබ්බං පටිපත්තිං පුච්ඡති, සචස්සාහං ආදිතොව තං කථෙස්සාමි, කථිතම්පි නං න ජානිස්සති, අයං පන වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදො, හන්දාහං එතස්සෙව විසයෙ පඤ්හං පුච්ඡාපෙත්වා පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානං ලද්ධියා නිරත්ථකභාවං දස්සෙමි. අථ පච්ඡා ඉමං පඤ්හං බ්‍යාකරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා දුජ්ජානං ඛො එතන්තිආදිමාහ. තත්ථ සකෙ ආචරියකෙති අත්තනො ආචරියවාදෙ. අධිජෙගුච්ඡෙති වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනභාවෙ. කථං සන්තාති කථං භූතා. තපොජිගුච්ඡාති වීරියෙන පාපජිගුච්ඡා පාපවිවජ්ජනා. පරිපුණ්ණාති පරිසුද්ධා. කථං අපරිපුණ්ණාති කථං අපරිසුද්ධා හොතීති එවං පුච්ඡාති. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම.

57. අප්පසද්දෙ කත්වාති නිරවෙ අප්පසද්දෙ කත්වා. සො කිර චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො එකං පඤ්හම්පි න කථෙති, සල්ලාපකථාපිස්ස අතිබහුකා නත්ථි, ඉමෙ පන ආදිතො පට්ඨාය සමණං ගොතමං අනුවත්තන්ති චෙව පසංසන්ති ච, හන්දාහං ඉමෙ නිස්සද්දෙ කත්වා සයං කථෙමී’’ති. සො තථා අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පසද්දෙ කත්වා’’ති. ‘‘තපොජිගුච්ඡවාදා’’තිආදීසු තපොජිගුච්ඡං වදාම, මනසාපි තමෙව සාරතො ගහෙත්වා විචරාම, කායෙනපිම්හා තමෙව අල්ලීනා, නානප්පකාරකං අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා විහරාමාති අත්ථො.

උපක්කිලෙසවණ්ණනා

58. තපස්සීති තපනිස්සිතකො. ‘‘අචෙලකො’’තිආදීනි සීහනාදෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.393) විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. තපං සමාදියතීති අචෙලකභාවාදිකං තපං සම්මා ආදියති, දළ්හං ගණ්හාති. අත්තමනො හොතීති කො අඤ්ඤො මයා සදිසො ඉමස්මිං තපෙ අත්ථීති තුට්ඨමනො හොති. පරිපුණ්ණසඞ්කප්පොති අලමෙත්තාවතාති එවං පරියොසිතසඞ්කප්පො, ඉදඤ්ච තිත්ථියානං වසෙන ආගතං. සාසනාවචරෙනාපි පන දීපෙතබ්බං. එකච්චො හි ධුතඞ්ගං සමාදියති, සො තෙනෙව ධුතඞ්ගෙන කො අඤ්ඤො මයා සදිසො ධුතඞ්ගධරොති අත්තමනො හොති පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො. තපස්සිනො උපක්කිලෙසො හොතීති දුවිධස්සාපෙතස්ස තපස්සිනො අයං උපක්කිලෙසො හොති. එත්තාවතායං තපො උපක්කිලෙසො හොතීති වදාමි.

අත්තානුක්කංසෙතීති ‘‘කො මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තානං උක්කංසති උක්ඛිපති. පරං වම්භෙතීති ‘‘අයං න මාදිසො’’ති පරං සංහාරෙති අවක්ඛිපති.

මජ්ජතීති මානමදකරණෙන මජ්ජති. මුච්ඡතීති මුච්ඡිතො හොති ගධිතො අජ්ඣාපන්නො. පමාදමාපජ්ජතීති එතදෙව සාරන්ති පමාදමාපජ්ජති. සාසනෙ පබ්බජිතොපි ධුතඞ්ගසුද්ධිකො හොති, න කම්මට්ඨානසුද්ධිකො. ධුතඞ්ගමෙව අරහත්තං විය සාරතො පච්චෙති.

59. ලාභසක්කාරසිලොකන්ති එත්ථ චත්තාරො පච්චයා ලබ්භන්තීති ලාභා, තෙයෙව සුට්ඨු කත්වා පටිසඞ්ඛරිත්වා ලද්ධා සක්කාරො, වණ්ණභණනං සිලොකො. අභිනිබ්බත්තෙතීති අචෙලකාදිභාවං තෙරසධුතඞ්ගසමාදානං වා නිස්සාය මහාලාභො උප්පජ්ජති, තස්මා ‘‘අභිනිබ්බත්තෙතී’’ති වුත්තො. සෙසමෙත්ථ පුරිමවාරනයෙනෙව දුවිධස්සාපි තපස්සිනො වසෙන වෙදිතබ්බං.

60. වොදාසං ආපජ්ජතීති ද්වෙභාගං ආපජ්ජති, ද්වෙ භාගෙ කරොති. ඛමතීති රුච්චති. නක්ඛමතීති න රුච්චති. සාපෙක්ඛො පජහතීති සතණ්හො පජහති. කථං? පාතොව ඛීරභත්තං භුත්තො හොති. අථස්ස මංසභොජනං උපනෙති. තස්ස එවං හොති ‘‘ඉදානි එවරූපං කදා ලභිස්සාම, සචෙ ජානෙය්‍යාම, පාතොව ඛීරභත්තං න භුඤ්ජෙය්‍යාම, කිං මයා සක්කා කාතුං, ගච්ඡ භො, ත්වමෙව භුඤ්ජා’’ති ජීවිතං පරිච්චජන්තො විය සාපෙක්ඛො පජහති. ගධිතොති ගෙධජාතො. මුච්ඡිතොති බලවතණ්හාය මුච්ඡිතො සංමුට්ඨස්සතී හුත්වා. අජ්ඣාපන්නොති ආමිසෙ අතිලග්ගො, ‘‘භුඤ්ජිස්සථ, ආවුසො’’ති ධම්මනිමන්තනමත්තම්පි අකත්වා මහන්තෙ මහන්තෙ කබළෙ කරොති. අනාදීනවදස්සාවීතිආදීනවමත්තම්පි න පස්සති. අනිස්සරණපඤ්ඤොති ඉධ මත්තඤ්ඤුතානිස්සරණපච්චවෙක්ඛණපරිභොගමත්තම්පි න කරොති. ලාභසක්කාරසිලොකනිකන්තිහෙතූති ලාභාදීසු තණ්හාහෙතු.

61. සංභක්ඛෙතීති සංඛාදති. අසනිවිචක්කන්ති විචක්කසණ්ඨානා අසනියෙව. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘අසනිවිචක්කං ඉමස්ස දන්තකූටං මූලබීජාදීසු න කිඤ්චි න සංභුඤ්ජති. අථ ච පන නං සමණප්පවාදෙන සමණොති සඤ්ජානන්තී’’ති. එවං අපසාදෙති අවක්ඛිපති. ඉදං තිත්ථියවසෙන ආගතං. භික්ඛුවසෙන පනෙත්ථ අයං යොජනා, අත්තනා ධුතඞ්ගධරො හොති, සො අඤ්ඤං එවං අපසාදෙති ‘‘කිං සමණා නාම ඉමෙ සමණම්හාති වදන්ති, ධුතඞ්ගමත්තම්පි නත්ථි, උද්දෙසභත්තාදීනි පරියෙසන්තා පච්චයබාහුල්ලිකා විචරන්තී’’ති. ලූඛාජීවින්ති අචෙලකාදිවසෙන වා ධුතඞ්ගවසෙන වා ලූඛාජීවිං. ඉස්සාමච්ඡරියන්ති පරස්ස සක්කාරාදිසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණං ඉස්සං, සක්කාරාදිකරණඅක්ඛමනලක්ඛණං මච්ඡරියඤ්ච.

62. ආපාථකනිසාදී හොතීති මනුස්සානං ආපාථෙ දස්සනට්ඨානෙ නිසීදති. යත්ථ තෙ පස්සන්ති, තත්ථ ඨිතො වග්ගුලිවතං චරති, පඤ්චාතපං තප්පති, එකපාදෙන තිට්ඨති, සූරියං නමස්සති. සාසනෙ පබ්බජිතොපි සමාදින්නධුතඞ්ගො සබ්බරත්තිං සයිත්වා මනුස්සානං චක්ඛුපථෙ තපං කරොති, මහාසායන්හෙයෙව චීවරකුටිං කරොති, සූරියෙ උග්ගතෙ පටිසංහරති, මනුස්සානං ආගතභාවං ඤත්වා ඝණ්ඩිං පහරිත්වා චීවරං මත්ථකෙ ඨපෙත්වා චඞ්කමං ඔතරති, සම්මුඤ්ජනිං ගහෙත්වා විහාරඞ්ගණං සම්මජ්ජති.

අත්තානන්ති අත්තනො ගුණං අදස්සයමානොති එත්ථ අ-කාරො නිපාතමත්තං, දස්සයමානොති අත්ථො. ඉදම්පි මෙ තපස්මින්ති ඉදම්පි කම්මං මමෙව තපස්මිං, පච්චත්තෙ වා භුම්මං, ඉදම්පි මම තපොති අත්ථො. සො හි අසුකස්මිං ඨානෙ අචෙලකො අත්ථි මුත්තාචාරොතිආදීනි සුත්වා අම්හාකං එස තපො, අම්හාකං සො අන්තෙවාසිකොතිආදීනි භණති. අසුකස්මිං වා පන ඨානෙ පංසුකූලිකො භික්ඛු අත්ථීතිආදීනි සුත්වා අම්හාකං එස තපො, අම්හාකං සො අන්තෙවාසිකොතිආදීනි භණති.

කිඤ්චිදෙවාති කිඤ්චි වජ්ජං දිට්ඨිගතං වා. පටිච්ඡන්නං සෙවතීති යථා අඤ්ඤෙ න ජානන්ති, එවං සෙවති. අක්ඛමමානං ආහ ඛමතීති අරුච්චමානංයෙව රුච්චති මෙති වදති. අත්තනා කතං අතිමහන්තම්පි වජ්ජං අප්පමත්තකං කත්වා පඤ්ඤපෙති, පරෙන කතං දුක්කටමත්තං වීතික්කමම්පි පාරාජිකසදිසං කත්වා දස්සෙති. අනුඤ්ඤෙය්‍යන්ති අනුජානිතබ්බං අනුමොදිතබ්බං.

63. කොධනො හොති උපනාහීති කුජ්ඣනලක්ඛණෙන කොධෙන, වෙරඅප්පටිනිස්සග්ගලක්ඛණෙන උපනාහෙන ච සමන්නාගතො. මක්ඛී හොති පළාසීති පරගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන, යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන ච සමන්නාගතො.

ඉස්සුකී හොති මච්ඡරීති පරසක්කාරාදීසු උසූයනලක්ඛණාය ඉස්සාය, ආවාසකුලලාභවණ්ණධම්මෙසු මච්ඡරායනලක්ඛණෙන පඤ්චවිධමච්ඡෙරෙන ච සමන්නාගතො හොති. සඨො හොති මායාවීති කෙරාටිකලක්ඛණෙන සාඨෙය්‍යෙන, කතප්පටිච්ඡාදනලක්ඛණාය මායාය ච සමන්නාගතො හොති. ථද්ධො හොති අතිමානීති නිස්සිනෙහනික්කරුණථද්ධලක්ඛණෙන ථම්භෙන, අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනලක්ඛණෙන අතිමානෙන ච සමන්නාගතො හොති. පාපිච්ඡො හොතීති අසන්තසම්භාවනපත්ථනලක්ඛණාය පාපිච්ඡතාය සමන්නාගතො හොති. පාපිකානන්ති තාසංයෙව ලාමකානං ඉච්ඡානං වසං ගතො. මිච්ඡාදිට්ඨිකොති නත්ථි දින්නන්තිආදිනයප්පවත්තාය අයාථාවදිට්ඨියා උපෙතො. අන්තග්ගාහිකායාති සායෙව දිට්ඨි උච්ඡෙදන්තස්ස ගහිතත්තා ‘‘අන්තග්ගාහිකා’’ති වුච්චති, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. සන්දිට්ඨිපරාමාසීතිආදීසු සයං දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, සන්දිට්ඨිමෙව පරාමසති ගහෙත්වා වදතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. ආධානං වුච්චති දළ්හං සුට්ඨු ඨපිතං, තථා කත්වා ගණ්හාතීති ආධානග්ගාහී. අරිට්ඨො විය න සක්කා හොති පටිනිස්සජ්ජාපෙතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී. යදිමෙති යදි ඉමෙ.

පරිසුද්ධපපටිකප්පත්තකථාවණ්ණනා

64. ඉධ, නිග්‍රොධ, තපස්සීති එවං භගවා අඤ්ඤතිත්ථියෙහි ගහිතලද්ධිං තෙසං රක්ඛිතං තපං සබ්බමෙව සංකිලිට්ඨන්ති උපක්කිලෙසපාළිං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිසුද්ධපාළිදස්සනත්ථං දෙසනමාරභන්තො ඉධ, නිග්‍රොධාතිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘න අත්තමනො’’තිආදීනි වුත්තවිපක්ඛවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. සබ්බවාරෙසු ච ලූඛතපස්සිනො චෙව ධුතඞ්ගධරස්ස ච වසෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. එවං සො තස්මිං ඨානෙ පරිසුද්ධො හොතීති එවං සො තෙන න අත්තමනතා න පරිපුණ්ණසඞ්කප්පභාවසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන පරිසුද්ධො නිරුපක්කිලෙසො හොති, උත්තරි වායමමානො කම්මට්ඨානසුද්ධිකො හුත්වා අරහත්තං පාපුණාති. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

69. අද්ධා ඛො, භන්තෙති භන්තෙ එවං සන්තෙ එකංසෙනෙව වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනවාදො පරිසුද්ධො හොතීති අනුජානාති. ඉතො පරඤ්ච අග්ගභාවං වා සාරභාවං වා අජානන්තො අග්ගප්පත්තා සාරප්පත්තා චාති ආහ. අථස්ස භගවා සාරප්පත්තභාවං පටිසෙධෙන්තො න ඛො නිග්‍රොධාතිආදිමාහ. පපටිකප්පත්තා හොතීති සාරවතො රුක්ඛස්ස සාරං ඵෙග්ගුං තචඤ්ච අතික්කම්ම බහිපපටිකසදිසා හොතීති දස්සෙති.

පරිසුද්ධතචප්පත්තාදිකථාවණ්ණනා

70. අග්ගං පාපෙතූති දෙසනාවසෙන අග්ගං පාපෙත්වා දෙසෙතු, සාරං පාපෙත්වා දෙසෙතූති දසබලං යාචති. චාතුයාමසංවරසංවුතොති චතුබ්බිධෙන සංවරෙන පිහිතො. න පාණං අතිපාතෙතීති පාණං න හනති. න භාවිතමාසීසතීති භාවිතං නාම තෙසං සඤ්ඤාය පඤ්ච කාමගුණා, තෙ න ආසීසති න සෙවතීති අත්ථො.

අදුං චස්ස හොතීති එතඤ්චස්ස ඉදානි වුච්චමානං ‘‘සො අභිහරතී’’තිආදිලක්ඛණං. තපස්සිතායාති තපස්සිභාවෙන හොති. තත්ථ සො අභිහරතීති සො තං සීලං අභිහරති, උපරූපරි වඩ්ඪෙති. සීලං මෙ පරිපුණ්ණං, තපො ආරද්ධො, අලමෙත්තාවතාති න වීරියං විස්සජ්ජෙති. නො හීනායාවත්තතීති හීනාය ගිහිභාවත්ථාය න ආවත්තති. සීලතො උත්තරි විසෙසාධිගමත්ථාය වීරියං කරොතියෙව, එවං කරොන්තො සො විවිත්තං සෙනාසනං භජති. ‘‘අරඤ්ඤ’’න්තිආදීනි සාමඤ්ඤඵලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.216) විත්ථාරිතානෙව. ‘‘මෙත්තාසහගතෙනා’’තිආදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ වණ්ණිතානි. තචප්පත්තාති පපටිකතො අබ්භන්තරං තචං පත්තා. ඵෙග්ගුප්පත්තාති තචතො අබ්භන්තරං ඵෙග්ගුං පත්තා, ඵෙග්ගුසදිසා හොතීති අත්ථො.

74. ‘‘එත්තාවතා, ඛො නිග්‍රොධ, තපොජිගුච්ඡා අග්ගප්පත්තා ච හොති සාරප්පත්තා චා’’ති ඉදං භගවා තිත්ථියානං වසෙනාහ. තිත්ථියානඤ්හි ලාභසක්කාරො රුක්ඛස්ස සාඛාපලාසසදිසො. පඤ්චසීලමත්තකං පපටිකසදිසං. අට්ඨසමාපත්තිමත්තං තචසදිසං. පුබ්බෙනිවාසඤාණාවසානා අභිඤ්ඤා ඵෙග්ගුසදිසා. දිබ්බචක්ඛුං පනෙතෙ අරහත්තන්ති ගහෙත්වා විචරන්ති. තෙන නෙසං තං රුක්ඛස්ස සාරසදිසං. සාසනෙ පන ලාභසක්කාරො සාඛාපලාසසදිසො. සීලසම්පදා පපටිකසදිසා. ඣානසමාපත්තියො තචසදිසා. ලොකියාභිඤ්ඤා ඵෙග්ගුසදිසා. මග්ගඵලං සාරො. ඉති භගවතා අත්තනො සාසනං ඔනතවිනතඵලභාරභරිතරුක්ඛූපමාය උපමිතං. සො දෙසනාකුසලතාය තතො තචසාරසම්පත්තිතො මම සාසනං උත්තරිතරඤ්චෙව පණීතතරඤ්ච, තං තුවං කදා ජානිස්සසීති අත්තනොදෙසනාය විසෙසභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉති ඛො නිග්‍රොධා’’ති දෙසනං ආරභි. තෙ පරිබ්බාජකාති තෙ තස්ස පරිවාරා තිංසසතසඞ්ඛ්‍යා පරිබ්බාජකා. එත්ථ මයං අනස්සාමාති එත්ථ අචෙලකපාළිආදීසු, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘අම්හාකං අචෙලකපාළිමත්තම්පි නත්ථි, කුතො පරිසුද්ධපාළි. අම්හාකං පරිසුද්ධපාළිමත්තම්පි නත්ථි, කුතො චාතුයාමසංවරාදීනි. චාතුයාමසංවරොපි නත්ථි, කුතො අරඤ්ඤවාසාදීනි. අරඤ්ඤවාසොපි නත්ථි, කුතො නීවරණප්පහානාදීනි. නීවරණප්පහානම්පි නත්ථි, කුතො බ්‍රහ්මවිහාරාදීනි. බ්‍රහ්මවිහාරමත්තම්පි නත්ථි, කුතො පුබ්බෙනිවාසාදීනි. පුබ්බෙනිවාසඤාණමත්තම්පි නත්ථි, කුතො අම්හාකං දිබ්බචක්ඛු. එත්ථ මයං සආචරියකා නට්ඨා’’ති. ඉතො භිය්‍යො උත්තරිතරන්ති ඉතො දිබ්බචක්ඛුඤාණාධිගමතො භිය්‍යො අඤ්ඤං උත්තරිතරං විසෙසාධිගමං මයං සුතිවසෙනාපි න ජානාමාති වදන්ති.

නිග්‍රොධස්සපජ්ඣායනවණ්ණනා

75. අථ නිග්‍රොධං පරිබ්බාජකන්ති එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘ඉමෙ පරිබ්බාජකා ඉදානි භගවතො භාසිතං සුස්සූසන්ති, ඉමිනා ච නිග්‍රොධෙන භගවතො පරම්මුඛා කක්ඛළං දුරාසදවචනං වුත්තං, ඉදානි අයම්පි සොතුකාමො ජාතො, කාලො දානි මෙ ඉමස්ස මානද්ධජං නිපාතෙත්වා භගවතො සාසනං උක්ඛිපිතු’’න්ති. අථ නිග්‍රොධං පරිබ්බාජකං එතදවොච. අපරම්පිස්ස අහොසි ‘‘අයං මයි අකථෙන්තෙ සත්ථාරං න ඛමාපෙස්සති, තදස්ස අනාගතෙ අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තිස්සති, මයා පන කථිතෙ ඛමාපෙස්සති, තදස්ස භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. අථ නිග්‍රොධං පරිබ්බාජකං එතදවොච. අපරිසාවචරං පන නං කරොථාති එත්ථ පනාති නිපාතො, අථ නං අපරිසාවචරං කරොථාති අත්ථො. ‘‘අපරිසාවචරෙත’’න්තිපි පාඨො, අපරිසාවචරං වා එතං කරොථ, ගොකාණාදීනං වා අඤ්ඤතරන්ති අත්ථො.

ගොකාණන්ති එත්ථාපි ගොකාණං පරියන්තචාරිනිං විය කරොථාති අත්ථො. තුණ්හීභූතොති තුණ්හීභාවං උපගතො. මඞ්කුභූතොති නිත්තෙජතං ආපන්නො. පත්තක්ඛන්ධොති ඔනතගීවො. අධොමුඛොති හෙට්ඨාමුඛො.

76. බුද්ධො සො භගවා බොධායාති සයං බුද්ධො සත්තානම්පි චතුසච්චබොධත්ථාය ධම්මං දෙසෙති. දන්තොති චක්ඛුතොපි දන්තො…පෙ… මනතොපි දන්තො. දමථායාති අඤ්ඤෙසම්පි දමනත්ථාය එව, න වාදත්ථාය. සන්තොති රාගසන්තතාය සන්තො, දොසමොහසන්තතාය සබ්බ අකුසලසබ්බාභිසඞ්ඛාරසන්තතාය සන්තො. සමථායාති මහාජනස්ස රාගාදිසමනත්ථාය ධම්මං දෙසෙති. තිණ්ණොති චත්තාරො ඔඝෙ තිණ්ණො. තරණායාති මහාජනස්ස ඔඝනිත්ථරණත්ථාය. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. පරිනිබ්බානායාති මහාජනස්සාපි සබ්බකිලෙසපරිනිබ්බානත්ථාය ධම්මං දෙසෙති.

බ්‍රහ්මචරියපරියොසානාදිවණ්ණනා

77. අච්චයොතිආදීනි සාමඤ්ඤඵලෙ (දී. නි. අට්ඨ. 1.250) වුත්තානි. උජුජාතිකොති කායවඞ්කාදිවිරහිතො උජුසභාවො. අහමනුසාසාමීති අහං තාදිසං පුග්ගලං අනුසාසාමි, ධම්මං අස්ස දෙසෙමි. සත්තාහන්ති සත්තදිවසානි, ඉදං සබ්බම්පි භගවා දන්ධපඤ්ඤං පුග්ගලං සන්ධායාහ අසඨො පන අමායාවී උජුජාතිකො තංමුහුත්තෙනෙව අරහත්තං පත්තුං සක්ඛිස්සති. ඉති භගවා ‘‘අසඨ’’න්තිආදිවචනෙන සඨො හි වඞ්කවඞ්කො, මයාපි න සක්කා අනුසාසිතුන්ති දීපෙන්තො පරිබ්බාජකං පාදෙසු ගහෙත්වා මහාමෙරුපාදතලෙ විය ඛිපිත්ථ. කස්මා? අයඤ්හි අතිසඨො, කුටිලචිත්තො සත්ථරි එවං කථෙන්තෙපි බුද්ධධම්මසඞ්ඝෙසු නාධිමුච්චති, අධිමුච්චනත්ථාය සොතං න ඔදහති, කොහඤ්ඤෙ ඨිතො සත්ථාරං ඛමාපෙති. තස්මා භගවා තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘එතු විඤ්ඤූ පුරිසො අසඨො’’තිආදිමාහ. සඨං පනාහං අනුසාසිතුං න සක්කොමීති.

78. අන්තෙවාසිකම්‍යතාති අන්තෙවාසිකම්‍යතාය, අම්හෙ අන්තෙවාසිකෙ ඉච්ඡන්තො. එවමාහාති ‘‘එතු විඤ්ඤුපුරිසො’’තිආදිමාහ. යො එව වො ආචරියොති යො එව තුම්හාකං පකතියා ආචරියො. උද්දෙසා නො චාවෙතුකාමොති අත්තනො අනුසාසනිං ගාහාපෙත්වා අම්හෙ අම්හාකං උද්දෙසතො චාවෙතුකාමො. සො එව වො උද්දෙසො හොතූති යො තුම්හාකං පකතියා උද්දෙසො, සො තුම්හාකංයෙව හොතු, න මයං තුම්හාකං උද්දෙසෙන අත්ථිකා. ආජීවාති ආජීවතො. අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලාති කොට්ඨාසං පත්තා. අකුසලා ධම්මාති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා තණ්හායෙව වා විසෙසෙන. සා හි පුනබ්භවකරණතො ‘‘පොනොබ්භවිකා’’ති වුත්තා. සදරථාති කිලෙසදරථසම්පයුත්තා. ජාතිජරාමරණියාති ජාතිජරාමරණානං පච්චයභූතා. සංකිලෙසිකා ධම්මාති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා. වොදානියාති, සමථවිපස්සනා ධම්මා. තෙ හි සත්තෙ වොදාපෙන්ති, තස්මා ‘‘වොදානියා’’ති වුච්චන්ති. පඤ්ඤාපාරිපූරින්ති මග්ගපඤ්ඤාපාරිපූරිං. වෙපුල්ලත්තඤ්චාති ඵලපඤ්ඤාවෙපුල්ලතං, උභොපි වා එතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘තතො තුම්හෙ මග්ගපඤ්ඤඤ්චෙව ඵලපඤ්ඤඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’’ති. එවං භගවා පරිබ්බාජකෙ ආරබ්භ අත්තනො ඔවාදානුසාසනියා ඵලං දස්සෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

79. යථා තං මාරෙනාති යථා මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තා නිසීදන්ති එවමෙව තුණ්හීභූතා…පෙ… අප්පටිභානා නිසින්නා.

මාරො කිර සත්ථා අතිවිය ගජ්ජන්තො බුද්ධබලං දීපෙත්වා ඉමෙසං පරිබ්බාජකානං ධම්මං දෙසෙති, කදාචි ධම්මාභිසමයො භවෙය්‍ය, හන්දාහං පරියුට්ඨාමීති සො තෙසං චිත්තානි පරියුට්ඨාසි. අප්පහීනවිපල්ලාසානඤ්හි චිත්තං මාරස්ස යථාකාමකරණීයං හොති. තෙපි මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තා ථද්ධඞ්ගපච්චඞ්ගා විය තුණ්හී අප්පටිභානා නිසීදිංසු. අථ සත්ථා ඉමෙ පරිබ්බාජකා අතිවිය නිරවා හුත්වා නිසින්නා, කිං නු ඛොති ආවජ්ජන්තො මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං අඤ්ඤාසි. සචෙ පන තෙසං මග්ගඵලුප්පත්තිහෙතු භවෙය්‍ය, මාරං පටිබාහිත්වාපි භගවා ධම්මං දෙසෙය්‍ය, සො පන තෙසං නත්ථි. ‘‘සබ්බෙපි මෙ තුච්ඡපුරිසා’’ති අඤ්ඤාසි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො භගවතො එතදහොසි සබ්බෙපි මෙ මොඝපුරිසා’’තිආදි.

තත්ථ ඵුට්ඨා පාපිමතාති පාපිමතා මාරෙන ඵුට්ඨා. යත්‍ර හි නාමාති යෙසු නාම. අඤ්ඤාණත්ථම්පීති ජානනත්ථම්පි. කිං කරිස්සති සත්තාහොති සමණෙන ගොතමෙන පරිච්ඡින්නසත්තාහො අම්හාකං කිං කරිස්සති. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සමණෙන ගොතමෙන ‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති සත්තාහ’න්ති වුත්තං, සො සත්තාහො අම්හාකං කිං අප්ඵාසුකං කරිස්සති. හන්ද මයං සත්තාහබ්භන්තරෙ එතං ධම්මං සච්ඡිකාතුං සක්කා, න සක්කාති අඤ්ඤාණත්ථම්පි බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමා’’ති. අථ වා ජානාම තාවස්ස ධම්මන්ති එකදිවසෙ එකවාරං අඤ්ඤාණත්ථම්පි එතෙසං චිත්තං නුප්පන්නං, සත්තාහො පන එතෙසං කුසීතානං කිං කරිස්සති, කිං සක්ඛිස්සන්ති තෙ සත්තාහං පූරෙතුන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. සීහනාදන්ති පරවාදභින්දනං සකවාදසමුස්සාපනඤ්ච අභීතනාදං නදිත්වා. පච්චුපට්ඨාසීති පතිට්ඨිතො. තාවදෙවාති තස්මිඤ්ඤෙව ඛණෙ. රාජගහං පාවිසීති රාජගහමෙව පවිට්ඨො. තෙසං පන පරිබ්බාජකානං කිඤ්චාපි ඉදං සුත්තන්තං සුත්වා විසෙසො න නිබ්බත්තො, ආයතිං පන නෙසං වාසනාය පච්චයො භවිස්සතීති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය

උදුම්බරිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

අත්තදීපසරණතාවණ්ණනා

80. එවං මෙ සුතන්ති චක්කවත්තිසුත්තං. තත්‍රායමනුත්තානපදවණ්ණනා – මාතුලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තං නගරං ගොචරගාමං කත්වා අවිදූරෙ වනසණ්ඩෙ විහරති. ‘‘තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසී’’ති එත්ථ අයමනුපුබ්බිකථා –

භගවා කිර ඉමස්ස සුත්තස්ස සමුට්ඨානසමයෙ පච්චූසකාලෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ඉමාය අනාගතවංසදීපිකාය සුත්තන්තකථාය මාතුලනගරවාසීනං චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයං දිස්වා පාතොව වීසතිභික්ඛුසහස්සපරිවාරො මාතුලනගරං සම්පත්තො. මාතුලනගරවාසිනො ඛත්තියා ‘‘භගවා ආගතො’’ති සුත්වා පච්චුග්ගම්ම දසබලං නිමන්තෙත්වා මහාසක්කාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා නිසජ්ජට්ඨානං සංවිධාය භගවන්තං මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං අදංසු. භගවා භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං ඉමස්මිං ඨානෙ ඉමෙසං මනුස්සානං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, අයං පදෙසො සම්බාධො, මනුස්සානං ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා ඔකාසො න භවිස්සති, මහතා ඛො පන සමාගමෙන භවිතබ්බ’’න්ති.

අථ රාජකුලානං භත්තානුමොදනං අකත්වාව පත්තං ගහෙත්වා නගරතො නික්ඛමි. මනුස්සා චින්තයිංසු – ‘‘සත්ථා අම්හාකං අනුමොදනම්පි අකත්වා ගච්ඡති, අද්ධා භත්තග්ගං අමනාපං අහොසි, බුද්ධානං නාම න සක්කා චිත්තං ගහෙතුං, බුද්ධෙහි සද්ධිං විස්සාසකරණං නාම සමුස්සිතඵණං ආසීවිසං ගීවාය ගහණසදිසං හොති; එථ භො, තථාගතං ඛමාපෙස්සාමා’’ති. සකලනගරවාසිනො භගවතා සහෙව නික්ඛන්තා. භගවා ගච්ඡන්තොව මගධක්ඛෙත්තෙ ඨිතං සාඛාවිටපසම්පන්නං සන්දච්ඡායං කරීසමත්තභූමිපත්ථටං එකං මාතුලරුක්ඛං දිස්වා ඉමස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදිත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘මහාජනස්ස ඨානනිසජ්ජනොකාසො භවිස්සතී’’ති. නිවත්තිත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මභණ්ඩාගාරිකං ආනන්දත්ථෙරං ඔලොකෙසි. ථෙරො ඔලොකිතසඤ්ඤාය එව ‘‘සත්ථා නිසීදිතුකාමො’’ති ඤත්වා සුගතමහාචීවරං පඤ්ඤපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. අථස්ස පුරතො මනුස්සා නිසීදිංසු. උභොසු පස්සෙසු පච්ඡතො ච භික්ඛුසඞ්ඝො, ආකාසෙ දෙවතා අට්ඨංසු, එවං මහාපරිසමජ්ඣගතො තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි.

තෙ භික්ඛූති තත්‍ර උපවිට්ඨා ධම්මප්පටිග්ගාහකා භික්ඛූ. අත්තදීපාති අත්තානං දීපං තාණං ලෙණං ගතිං පරායණං පතිට්ඨං කත්වා විහරථාති අත්ථො. අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. අනඤ්ඤසරණාති ඉදං අඤ්ඤසරණපටික්ඛෙපවචනං. න හි අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස සරණං හොති, අඤ්ඤස්ස වායාමෙන අඤ්ඤස්ස අසුජ්ඣනතො. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අත්තා හි අත්තනො නාථො, කො හි නාථො පරො සියා’’ති (ධ. ප. 160). තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤසරණා’’ති. කො පනෙත්ථ අත්තා නාම, ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො. තෙනාහ – ‘‘ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා’’ති. ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’තිආදීනි මහාසතිපට්ඨානෙ විත්ථාරිතානි.

ගොචරෙති චරිතුං යුත්තට්ඨානෙ. සකෙති අත්තනො සන්තකෙ. පෙත්තිකෙ විසයෙති පිතිතො ආගතවිසයෙ. චරතන්ති චරන්තානං. ‘‘චරන්ත’’න්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. න ලච්ඡතීති න ලභිස්සති න පස්සිස්සති. මාරොති දෙවපුත්තමාරොපි, මච්චුමාරොපි, කිලෙසමාරොපි. ඔතාරන්ති රන්ධං ඡිද්දං විවරං. අයං පනත්ථො ලෙඩ්ඩුට්ඨානතො නික්ඛම්ම තොරණෙ නිසීදිත්වා බාලාතපං තපන්තං ලාපං සකුණං ගහෙත්වා. පක්ඛන්දසෙනසකුණවත්ථුනා දීපෙතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි ලාපං සකුණං සහසා අජ්ඣප්පත්තා අග්ගහෙසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලාපො සකුණො සකුණග්ඝියා හරියමානො එවං පරිදෙවසි ‘මයමෙවම්හ අලක්ඛිකා, මයං අප්පපුඤ්ඤා, යෙ මයං අගොචරෙ චරිම්හ පරවිසයෙ, සචෙජ්ජ මයං ගොචරෙ චරෙය්‍යාම සකෙ පෙත්තිකෙ විසයෙ, න ම්‍යායං සකුණග්ඝි අලං අභවිස්ස යදිදං යුද්ධායා’ති. කො පන තෙ ලාප ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයොති? යදිදං නඞ්ගලකට්ඨකරණං ලෙඩ්ඩුට්ඨානන්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි සකෙ බලෙ අපත්ථද්ධා සකෙ බලෙ අසංවදමානා ලාපං සකුණං පමුඤ්චි ගච්ඡ ඛො ත්වං ලාප, තත්‍රපි ගන්ත්වා න මොක්ඛසීති.

අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලාපො සකුණො නඞ්ගලකට්ඨකරණං ලෙඩ්ඩුට්ඨානං ගන්ත්වා මහන්තං ලෙඩ්ඩුං අභිරුහිත්වා සකුණග්ඝිං වදමානො අට්ඨාසි ‘‘එහි ඛො දානි මෙ සකුණග්ඝි, එහි ඛො දානි මෙ සකුණග්ඝී’’ති. අථ ඛො සා, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි සකෙ බලෙ අපත්ථද්ධා සකෙ බලෙ අසංවදමානා උභො පක්ඛෙ සන්නය්හ ලාපං සකුණං සහසා අජ්ඣප්පත්තා. යදා ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤාසි ලාපො සකුණො බහුආගතා ඛො ම්‍යායං සකුණග්ඝීති, අථ ඛො තස්සෙව ලෙඩ්ඩුස්ස අන්තරං පච්චුපාදි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, සකුණග්ඝි තත්ථෙව උරං පච්චතාළෙසි. එවඤ්හි තං, භික්ඛවෙ, හොති යො අගොචරෙ චරති පරවිසයෙ.

තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, මා අගොචරෙ චරිත්ථ පරවිසයෙ, අගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරතං පරවිසයෙ ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, ලච්ඡති මාරො ආරම්මණං. කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අගොචරො පරවිසයො, යදිදං පඤ්ච කාමගුණා. කතමෙ පඤ්ච? චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා සද්දා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යා ගන්ධා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යා රසා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, කායවිඤ්ඤෙය්‍යා ඵොට්ඨබ්බා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා. අයං, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අගොචරො පරවිසයො.

ගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරථ…පෙ… න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණං. කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං – අයං, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයොති (සං. නි. 5.371).

කුසලානන්ති අනවජ්ජලක්ඛණානං. සමාදානහෙතූති සමාදාය වත්තනහෙතු. එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති එවං ඉදං ලොකියලොකුත්තරං පුඤ්ඤඵලං වඩ්ඪති, පුඤ්ඤඵලන්ති ච උපරූපරි පුඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤවිපාකොපි වෙදිතබ්බො.

දළ්හනෙමිචක්කවත්තිරාජකථාවණ්ණනා

81. තත්ථ දුවිධං කුසලං වට්ටගාමී ච විවට්ටගාමී ච. තත්ථ වට්ටගාමිකුසලං නාම මාතාපිතූනං පුත්තධීතාසු පුත්තධීතානඤ්ච මාතාපිතූසු සිනෙහවසෙන මුදුමද්දවචිත්තං. විවට්ටගාමිකුසලං නාම ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිභෙදා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. තෙසු වට්ටගාමිපුඤ්ඤස්ස පරියොසානං මනුස්සලොකෙ චක්කවත්තිසිරීවිභවො. විවට්ටගාමිකුසලස්ස මග්ගඵලනිබ්බානසම්පත්ති. තත්ථ විවට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකං සුත්තපරියොසානෙ දස්සෙස්සති.

ඉධ පන වට්ටගාමිකුසලස්ස විපාකදස්සනත්ථං, භික්ඛවෙ, යදා පුත්තධීතරො මාතාපිතූනං ඔවාදෙ න අට්ඨංසු, තදා ආයුනාපි වණ්ණෙනාපි ඉස්සරියෙනාපි පරිහායිංසු. යදා පන අට්ඨංසු, තදා වඩ්ඪිංසූති වත්වා වට්ටගාමිකුසලානුසන්ධිවසෙන ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ’’ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ චක්කවත්තීතිආදීනි මහාපදානෙ (දී. නි. අට්ඨ. 2.33) විත්ථාරිතානෙව.

82. ඔසක්කිතන්ති ඊසකම්පි අවසක්කිතං. ඨානා චුතන්ති සබ්බසො ඨානා අපගතං. තං කිර චක්කරතනං අන්තෙපුරද්වාරෙ අක්ඛාහතං විය වෙහාසං අට්ඨාසි. අථස්ස උභොසු පස්සෙසු ද්වෙ ඛදිරත්ථම්භෙ නිඛණිත්වා චක්කරතනමත්ථකෙ නෙමිඅභිමුඛං එකං සුත්තකං බන්ධිංසු. අධොභාගෙපි නෙමිඅභිමුඛං එකං බන්ධිංසු. තෙසු උපරිමසුත්තතො අප්පමත්තකම්පි ඔගතං චක්කරතනං ඔසක්කිතං නාම හොති, හෙට්ඨා සුත්තස්ස ඨානං උපරිමකොටියා අතික්කන්තගතං ඨානා චුතං නාම හොති, තදෙතං අතිබලවදොසෙ සති එවං හොති. සුත්තමත්තම්පි එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තං වා භට්ඨං ඨානා චුතමෙව හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං ‘‘ඔසක්කිතං ඨානා චුත’’න්ති.

අථ මෙ ආරොචෙය්‍යාසීති තාත, ත්වං අජ්ජ ආදිං කත්වා දිවසස්ස තික්ඛත්තුං චක්කරතනස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡ, එවං ගච්ඡන්තො යදා චක්කරතනං ඊසකම්පි ඔසක්කිතං ඨානා චුතං පස්සසි, අථ මය්හං ආචික්ඛෙය්‍යාසි. ජීවිතඤ්හි මෙ තව හත්ථෙ නික්ඛිත්තන්ති. අද්දසාති අප්පමත්තො දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො එකදිවසං අද්දස.

83. අථ ඛො, භික්ඛවෙති භික්ඛවෙ, අථ රාජා දළ්හනෙමි ‘‘චක්කරතනං ඔසක්කිත’’න්ති සුත්වා උප්පන්නබලවදොමනස්සො ‘‘න දානි මයා චිරං ජීවිතබ්බං භවිස්සති, අප්පාවසෙසං මෙ ආයු, න මෙ දානි කාමෙ පරිභුඤ්ජනකාලො, පබ්බජ්ජාකාලො මෙ ඉදානී’’ති රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං කුමාරං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච. සමුද්දපරියන්තන්ති පරික්ඛිත්තඑකසමුද්දපරියන්තමෙව. ඉදං හිස්ස කුලසන්තකං. චක්කවාළපරියන්තං පන පුඤ්ඤිද්ධිවසෙන නිබ්බත්තං, න තං සක්කා දාතුං. කුලසන්තකං පන නිය්‍යාතෙන්තො ‘‘සමුද්දපරියන්ත’’න්ති ආහ. කෙසමස්සුන්ති තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙන්ති. තතො පට්ඨාය පරූළ්හකෙසෙ බන්ධිත්වා විචරන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා’’ති.

කාසායානීති කසායරසපීතානි. ආදිතො එවං කත්වා පච්ඡා වක්කලානිපි ධාරෙන්ති. පබ්බජීති පබ්බජිතො. පබ්බජිත්වා ච අත්තනො මඞ්ගලවනුය්‍යානෙයෙව වසි. රාජිසිම්හීති රාජඊසිම්හි. බ්‍රාහ්මණපබ්බජිතා හි ‘‘බ්‍රාහ්මණිසයො’’ති වුච්චන්ති. සෙතච්ඡත්තං පන පහාය රාජපබ්බජිතා රාජිසයොති. අන්තරධායීති අන්තරහිතං නිබ්බුතදීපසිඛා විය අභාවං උපගතං. පටිසංවෙදෙසීති කන්දන්තො පරිදෙවන්තො ජානාපෙසි. පෙත්තිකන්ති පිතිතො ආගතං දායජ්ජං න හොති, න සක්කා කුසීතෙන හීනවීරියෙන දස අකුසලකම්මපථෙ සමාදාය වත්තන්තෙන පාපුණිතුං. අත්තනො පන සුකතං කම්මං නිස්සාය දසවිධං ද්වාදසවිධං වා චක්කවත්තිවත්තං පූරෙන්තෙනෙවෙතං පත්තබ්බන්ති දීපෙති. අථ නං වත්තපටිපත්තියං චොදෙන්තො ‘‘ඉඞ්ඝ ත්ව’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අරියෙති නිද්දොසෙ. චක්කවත්තිවත්තෙති චක්කවත්තීනං වත්තෙ.

චක්කවත්තිඅරියවත්තවණ්ණනා

84. ධම්මන්ති දසකුසලකම්මපථධම්මං. නිස්සායාති තදධිට්ඨානෙන චෙතසා තමෙව නිස්සයං කත්වා. ධම්මං සක්කරොන්තොති යථා කතො සො ධම්මො සුට්ඨු කතො හොති, එවමෙතං කරොන්තො. ධම්මං ගරුං කරොන්තොති තස්මිං ගාරවුප්පත්තියා තං ගරුං කරොන්තො. ධම්මං මානෙන්තොති තමෙව ධම්මං පියඤ්ච භාවනීයඤ්ච කත්වා විහරන්තො. ධම්මං පූජෙන්තොති තං අපදිසිත්වා ගන්ධමාලාදිපූජනෙනස්ස පූජං කරොන්තො. ධම්මං අපචයමානොති තස්සෙව ධම්මස්ස අඤ්ජලිකරණාදීහි නීචවුත්තිතං කරොන්තො. ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතූති තං ධම්මං ධජමිව පුරක්ඛත්වා කෙතුමිව ච උක්ඛිපිත්වා පවත්තියා ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු ච හුත්වාති අත්ථො. ධම්මාධිපතෙය්‍යොති ධම්මාධිපතිභූතො ආගතභාවෙන ධම්මවසෙනෙව සබ්බකිරියානං කරණෙන ධම්මාධිපතෙය්‍යො හුත්වා. ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහස්සූති ධම්මො අස්සා අත්ථීති ධම්මිකා, රක්ඛා ච ආවරණඤ්ච ගුත්ති ච රක්ඛාවරණගුත්ති. තත්ථ ‘‘පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛතී’’ති (සං. නි. 5.385) වචනතො ඛන්තිආදයො රක්ඛා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරං රක්ඛන්තො අත්තානං රක්ඛති. ඛන්තියා අවිහිංසාය මෙත්තචිත්තතා අනුද්දයතා’’ති (සං. නි. 5.385). නිවාසනපාරුපනගෙහාදීනං නිවාරණා ආවරණං, චොරාදිඋපද්දවනිවාරණත්ථං ගොපායනා ගුත්ති, තං සබ්බම්පි සුට්ඨු සංවිදහස්සු පවත්තය ඨපෙහීති අත්ථො. ඉදානි යත්ථ සා සංවිදහිතබ්බා, තං දස්සෙන්තො අන්තොජනස්මින්තිආදිමාහ.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අන්තොජනසඞ්ඛාතං තව පුත්තදාරං සීලසංවරෙ පතිට්ඨපෙහි, වත්ථගන්ධමාලාදීනි චස්ස දෙහි, සබ්බොපද්දවෙ චස්ස නිවාරෙහි. බලකායාදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – බලකායො කාලං අනතික්කමිත්වා භත්තවෙතනසම්පදානෙනපි අනුග්ගහෙතබ්බො. අභිසිත්තඛත්තියා භද්‍රස්සාජානෙය්‍යාදිරතනසම්පදානෙනපි උපසඞ්ගණ්හිතබ්බා. අනුයන්තඛත්තියා තෙසං අනුරූපයානවාහනසම්පදානෙනපි පරිතොසෙතබ්බා. බ්‍රාහ්මණා අන්නපානවත්ථාදිනා දෙය්‍යධම්මෙන. ගහපතිකා භත්තබීජනඞ්ගලඵාලබලිබද්දාදිසම්පදානෙන. තථා නිගමවාසිනො නෙගමා, ජනපදවාසිනො ච ජානපදා. සමිතපාපබාහිතපාපා සමණබ්‍රාහ්මණා සමණපරික්ඛාරසම්පදානෙන සක්කාතබ්බා. මිගපක්ඛිනො අභයදානෙන සමස්සාසෙතබ්බා.

විජිතෙති අත්තනො ආණාපවත්තිට්ඨානෙ. අධම්මකාරොති අධම්මකිරියා. මා පවත්තිත්ථාති යථා නප්පවත්තති, තථා නං පටිපාදෙහීති අත්ථො. සමණබ්‍රාහ්මණාති සමිතපාපබාහිතපාපා. මදප්පමාදා පටිවිරතාති නවවිධා මානමදා, පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සජ්ජනසඞ්ඛාතා පමාදා ච පටිවිරතා. ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨාති අධිවාසනඛන්තියඤ්ච සුරතභාවෙ ච පතිට්ඨිතා. එකමත්තානන්ති අත්තනො රාගාදීනං දමනාදීහි එකමත්තානං දමෙන්ති සමෙන්ති පරිනිබ්බාපෙන්තීති වුච්චන්ති. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ. අභිනිවජ්ජෙය්‍යාසීති ගූථං විය විසං විය අග්ගිං විය ච සුට්ඨු වජ්ජෙය්‍යාසි. සමාදායාති සුරභිකුසුමදාමං විය අමතං විය ච සම්මා ආදාය පවත්තෙය්‍යාසි.

ඉධ ඨත්වා වත්තං සමානෙතබ්බං. අන්තොජනස්මිං බලකායෙපි එකං, ඛත්තියෙසු එකං, අනුයන්තෙසු එකං, බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු එකං, නෙගමජානපදෙසු එකං, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු එකං, මිගපක්ඛීසු එකං, අධම්මකාරප්පටික්ඛෙපො එකං, අධනානං ධනානුප්පදානං එකං සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හපුච්ඡනං එකන්ති එවමෙතං දසවිධං හොති. ගහපතිකෙ පන පක්ඛිජාතෙ ච විසුං කත්වා ගණෙන්තස්ස ද්වාදසවිධං හොති. පුබ්බෙ අවුත්තං වා ගණෙන්තෙන අධම්මරාගස්ස ච විසමලොභස්ස ච පහානවසෙන ද්වාදසවිධං වෙදිතබ්බං. ඉදං ඛො තාත තන්ති ඉදං දසවිධං ද්වාදසවිධඤ්ච අරියචක්කවත්තිවත්තං නාම. වත්තමානස්සාති පූරෙත්වා වත්තමානස්ස. තදහුපොසථෙතිආදි මහාසුදස්සනෙ වුත්තං.

90. සමතෙනාති අත්තනො මතියා. සුදන්ති නිපාතමත්තං. පසාසතීති අනුසාසති. ඉදං වුත්තං හොති – පොරාණකං රාජවංසං රාජපවෙණිං රාජධම්මං පහාය අත්තනො මතිමත්තෙ ඨත්වා ජනපදං අනුසාසතීති. එවමයං මඝදෙවවංසස්ස කළාරජනකො විය දළ්හනෙමිවංසස්ස උපච්ඡෙදකො අන්තිමපුරිසො හුත්වා උප්පන්නො. පුබ්බෙනාපරන්ති පුබ්බකාලෙන සදිසා හුත්වා අපරකාලං. ජනපදා න පබ්බන්තීති න වඩ්ඪන්ති. යථා තං පුබ්බකානන්ති යථා පුබ්බකානං රාජූනං පුබ්බෙ ච පච්ඡා ච සදිසායෙව හුත්වා පබ්බිංසු, තථා න පබ්බන්ති. කත්ථචි සුඤ්ඤා හොන්ති හතවිලුත්තා, තෙලමධුඵාණිතාදීසු චෙව යාගුභත්තාදීසු ච ඔජාපි පරිහායිත්ථාති අත්ථො.

අමච්චා පාරිසජ්ජාති අමච්චා චෙව පරිසාවචරා ච. ගණකමහාමත්තාති අච්ඡිද්දකාදිපාඨගණකා චෙව මහාඅමච්චා ච. අනීකට්ඨාති හත්ථිආචරියාදයො. දොවාරිකාති ද්වාරරක්ඛිනො. මන්තස්සාජීවිනොති මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා, තං නිස්සයං කත්වා යෙ ජීවන්ති පණ්ඩිතා මහාමත්තා, තෙසං එතං නාමං.

ආයුවණ්ණාදිපරිහානිකථාවණ්ණනා

91. නො ච ඛො අධනානන්ති බලවලොභත්තා පන අධනානං දලිද්දමනුස්සානං ධනං නානුප්පදාසි. නානුප්පදියමානෙති අනනුප්පදියමානෙ, අයමෙව වා පාඨො. දාලිද්දියන්ති දලිද්දභාවො. අත්තනා ච ජීවාහීති සයඤ්ච ජීවං යාපෙහීති අත්ථො. උද්ධග්ගිකන්තිආදීසු උපරූපරිභූමීසු ඵලදානවසෙන උද්ධමග්ගමස්සාති උද්ධග්ගිකා. සග්ගස්ස හිතා තත්‍රුපපත්තිජනනතොති සොවග්ගිකා. නිබ්බත්තට්ඨානෙ සුඛො විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකා. සුට්ඨු අග්ගානං දිබ්බවණ්ණාදීනං දසන්නං විසෙසානං නිබ්බත්තනතො සග්ගසංවත්තනිකා. එවරූපං දක්ඛිණං දානං පතිට්ඨපෙතීති අත්ථො.

92. පවඩ්ඪිස්සතීති වඩ්ඪිස්සති බහුං භවිස්සති. සුනිසෙධං නිසෙධෙය්‍යන්ති සුට්ඨු නිසිද්ධං නිසෙධෙය්‍යං. මූලඝච්චන්ති මූලහතං. ඛරස්සරෙනාති ඵරුසසද්දෙන. පණවෙනාති වජ්ඣභෙරියා.

93. සීසානි නෙසං ඡින්දිස්සාමාති යෙසං අන්තමසො මූලකමුට්ඨිම්පි හරිස්සාම, තෙසං තථෙව සීසානි ඡින්දිස්සාම, යථා කොචි හටභාවම්පි න ජානිස්සති, අම්හාකං දානි කිමෙත්ථ රාජාපි එවං උට්ඨාය පරං මාරෙතීති අයං නෙසං අධිප්පායො. උපක්කමිංසූති ආරභිංසු. පන්ථදුහනන්ති පන්ථඝාතං, පන්ථෙ ඨත්වා චොරකම්මං.

94. න හි, දෙවාති සො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා සච්චං දෙවාති මුඛපටිඤ්ඤාය දින්නාය මාරාපෙති, හන්දාහං මුසාවාදං කරොමී’’ති, මරණභයා ‘‘න හි දෙවා’’ති අවොච.

96. එකිදන්ති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං, එකෙ සත්තාති අත්ථො. චාරිත්තන්ති මිච්ඡාචාරං. අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදාති අභිජ්ඣා ච බ්‍යාපාදො ච. මිච්ඡාදිට්ඨීති නත්ථි දින්නන්තිආදිකා අන්තග්ගාහිකා පච්චනීකදිට්ඨි.

101. අධම්මරාගොති මාතා මාතුච්ඡා පිතුච්ඡා මාතුලානීතිආදිකෙ අයුත්තට්ඨානෙ රාගො. විසමලොභොති පරිභොගයුත්තෙසුපි ඨානෙසු අතිබලවලොභො. මිච්ඡාධම්මොති පුරිසානං පුරිසෙසු ඉත්ථීනඤ්ච ඉත්ථීසු ඡන්දරාගො.

අමත්තෙය්‍යතාතිආදීසු මාතු හිතො මත්තෙය්‍යො, තස්ස භාවො මත්තෙය්‍යතා, මාතරි සම්මා පටිපත්තියා එතං නාමං. තස්සා අභාවො චෙව තප්පටිපක්ඛතා ච අමත්තෙය්‍යතා. අපෙත්තෙය්‍යතාදීසුපි එසෙව නයො. න කුලෙ ජෙට්ඨාපචායිතාති කුලෙ ජෙට්ඨානං අපචිතියා නීචවුත්තියා අකරණභාවො.

දසවස්සායුකසමයවණ්ණනා

103. යං ඉමෙසන්ති යස්මිං සමයෙ ඉමෙසං. අලංපතෙය්‍යාති පතිනො දාතුං යුත්තා. ඉමානි රසානීති ඉමානි ලොකෙ අග්ගරසානි. අතිබ්‍යාදිප්පිස්සන්තීති අතිවිය දිප්පිස්සන්ති, අයමෙව වා පාඨො. කුසලන්තිපි න භවිස්සතීති කුසලන්ති නාමම්පි න භවිස්සති, පඤ්ඤත්තිමත්තම්පි න පඤ්ඤායිස්සතීති අත්ථො. පුජ්ජා ච භවිස්සන්ති පාසංසා චාති පූජාරහා ච භවිස්සන්ති පසංසාරහා ච. තදා කිර මනුස්සා ‘‘අසුකෙන නාම මාතා පහතා, පිතා පහතො, සමණබ්‍රාහ්මණා ජීවිතා වොරොපිතා, කුලෙ ජෙට්ඨානං අත්ථිභාවම්පි න ජානාති, අහො පුරිසො’’ති තමෙව පූජෙස්සන්ති චෙව පසංසිස්සන්ති ච.

න භවිස්සති මාතාති වාති අයං මය්හං මාතාති ගරුචිත්තං න භවිස්සති. ගෙහෙ මාතුගාමං විය නානාවිධං අසබ්භිකථං කථයමානා අගාරවුපචාරෙන උපසඞ්කමිස්සන්ති. මාතුච්ඡාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච මාතුච්ඡාති මාතුභගිනී. මාතුලානීති මාතුලභරියා. ආචරියභරියාති සිප්පායතනානි සික්ඛාපකස්ස ආචරියස්ස භරියා. ගරූනං දාරාති චූළපිතුමහාපිතුආදීනං භරියා. සම්භෙදන්ති මිස්සීභාවං, මරියාදභෙදං වා.

තිබ්බො ආඝාතො පච්චුපට්ඨිතො භවිස්සතීති බලවකොපො පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන පච්චුපට්ඨිතො භවිස්සති. අපරානි ද්වෙ එතස්සෙව වෙවචනානි. කොපො හි චිත්තං ආඝාතෙතීති ආඝාතො. අත්තනො ච පරස්ස ච හිතසුඛං බ්‍යාපාදෙතීති බ්‍යාපාදො. මනොපදූසනතො මනොපදොසොති වුච්චති. තිබ්බං වධකචිත්තන්ති පියමානස්සාපි පරං මාරණත්ථාය වධකචිත්තං. තස්ස වත්ථුං දස්සෙතුං මාතුපි පුත්තම්හීතිආදි වුත්තං. මාගවිකස්සාති මිගලුද්දකස්ස.

104. සත්ථන්තරකප්පොති සත්ථෙන අන්තරකප්පො. සංවට්ටකප්පං අප්පත්වා අන්තරාව ලොකවිනාසො. අන්තරකප්පො ච නාමෙස දුබ්භික්ඛන්තරකප්පො රොගන්තරකප්පො සත්ථන්තරකප්පොති තිවිධො. තත්ථ ලොභුස්සදාය පජාය දුබ්භික්ඛන්තරකප්පො හොති. මොහුස්සදාය රොගන්තරකප්පො. දොසුස්සදාය සත්ථන්තරකප්පො. තත්ථ දුබ්භික්ඛන්තරකප්පෙන නට්ඨා යෙභුය්‍යෙන පෙත්තිවිසයෙ උපපජ්ජන්ති. කස්මා? ආහාරනිකන්තියා බලවත්තා. රොගන්තරකප්පෙන නට්ඨා යෙභුය්‍යෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තන්ති කස්මා? තෙසඤ්හි ‘‘අහො වතඤ්ඤෙසං සත්තානං එවරූපො රොගො න භවෙය්‍යා’’ති මෙත්තචිත්තං උප්පජ්ජතීති. සත්ථන්තරකප්පෙන නට්ඨා යෙභුය්‍යෙන නිරයෙ උපපජ්ජන්ති. කස්මා? අඤ්ඤමඤ්ඤං බලවාඝාතතාය.

මිගසඤ්ඤන්ති ‘‘අයං මිගො, අයං මිගො’’ති සඤ්ඤං. තිණ්හානි සත්ථානි හත්ථෙසු පාතුභවිස්සන්තීති තෙසං කිර හත්ථෙන ඵුට්ඨමත්තං යංකිඤ්චි අන්තමසො තිණපණ්ණං උපාදාය ආවුධමෙව භවිස්සති. මා ච මයං කඤ්චීති මයං කඤ්චි එකපුරිසම්පි ජීවිතා මා වොරොපයිම්හ. මා ච අම්හෙ කොචීති අම්හෙපි කොචි එකපුරිසො ජීවිතා මා වොරොපයිත්ථ. යංනූන මයන්ති අයං ලොකවිනාසො පච්චුපට්ඨිතො, න සක්කා ද්වීහි එකට්ඨානෙ ඨිතෙහි ජීවිතං ලද්ධුන්ති මඤ්ඤමානා එවං චින්තයිංසු. වනගහනන්ති වනසඞ්ඛාතෙහි තිණගුම්බලතාදීහි ගහනං දුප්පවෙසට්ඨානං. රුක්ඛගහනන්ති රුක්ඛෙහි ගහනං දුප්පවෙසට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං අන්තරදීපාදීසු දුග්ගමනට්ඨානං. පබ්බතවිසමන්ති පබ්බතෙහි විසමං, පබ්බතෙසුපි වා විසමට්ඨානං. සභාගායිස්සන්තීති යථා අහං ජීවාමි දිට්ඨා භො සත්තා, ත්වම්පි තථා ජීවසීති එවං සම්මොදනකථාය අත්තනා සභාගෙ කරිස්සන්ති.

ආයුවණ්ණාදිවඩ්ඪනකථාවණ්ණනා

105. ආයතන්ති මහන්තං. පාණාතිපාතා විරමෙය්‍යාමාති පාණාතිපාතතො ඔසක්කෙය්‍යාම. පාණාතිපාතං විරමෙය්‍යාමාතිපි සජ්ඣායන්ති, තත්ථ පාණාතිපාතං පජහෙය්‍යාමාති අත්ථො. වීසතිවස්සායුකාති මාතාපිතරො පාණාතිපාතා පටිවිරතා, පුත්තා කස්මා වීසතිවස්සායුකා අහෙසුන්ති ඛෙත්තවිසුද්ධියා. තෙසඤ්හි මාතාපිතරො සීලවන්තො ජාතා. ඉති සීලගබ්භෙ වඩ්ඪිතත්තා ඉමාය ඛෙත්තවිසුද්ධියා දීඝායුකා අහෙසුං. යෙ පනෙත්ථ කාලං කත්වා තත්ථෙව නිබ්බත්තා, තෙ අත්තනොව සීලසම්පත්තියා දීඝායුකා අහෙසුං.