මහාසීවත්ථෙරවත්ථු

ථෙරො කිර අට්ඨාරස මහාගණෙ වාචෙසි. තස්සොවාදෙ ඨත්වා තිංසසහස්සා භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු. අථෙකො භික්ඛු ‘‘මය්හං තාව අබ්භන්තරෙ ගුණා අප්පමාණා, කීදිසා නු ඛො මෙ ආචරියස්ස ගුණා’’ති ආවජ්ජන්තො පුථුජ්ජනභාවං පස්සිත්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියො අඤ්ඤෙසං අවස්සයො හොති, අත්තනො භවිතුං න සක්කොති, ඔවාදමස්ස දස්සාමී’’ති ආකාසෙන ගන්ත්වා විහාරසමීපෙ ඔතරිත්වා දිවාට්ඨානෙ නිසින්නං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

ථෙරො – ‘‘කිං කාරණා ආගතොසි පිණ්ඩපාතිකා’’ති ආහ. එකං අනුමොදනං ගණ්හිස්සාමීති ආගතොස්මි, භන්තෙති. ඔකාසො න භවිස්සති, ආවුසොති? විතක්කමාළකෙ ඨිතකාලෙ පුච්ඡිස්සාමි, භන්තෙති. තස්මිං ඨානෙ අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්තීති. භික්ඛාචාරමග්ගෙ, භන්තෙති. තත්‍රාපි අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්තීති. දුපට්ටනිවාසනට්ඨානෙ, සඞ්ඝාටිපාරුපනට්ඨානෙ, පත්තනීහරණට්ඨානෙ, ගාමෙ චරිත්වා ආසනසාලායං යාගුපීතකාලෙ, භන්තෙති. තත්ථ අට්ඨකථාථෙරා අත්තනො කඞ්ඛං විනොදෙන්ති, ආවුසොති. අන්තොගාමතො නික්ඛන්තකාලෙ පුච්ඡිස්සාමි, භන්තෙති. තත්‍රාපි අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්ති, ආවුසොති. අන්තරාමග්ගෙ, භන්තෙ, භොජනසාලායං භත්තකිච්චපරියොසානෙ, භන්තෙ, දිවාට්ඨානෙ, පාදධොවනකාලෙ, මුඛධොවනකාලෙ, භන්තෙති? තදා අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්තීති. තතො පට්ඨාය යාව අරුණා අපරෙ පුච්ඡන්ති, ආවුසොති. දන්තකට්ඨං ගහෙත්වා මුඛධොවනත්ථං ගමනකාලෙ, භන්තෙති? තදා අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්තීති. මුඛං ධොවිත්වා ආගමනකාලෙ, භන්තෙති? තත්‍රාපි අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්තීති. සෙනාසනං පවිසිත්වා නිසින්නකාලෙ, භන්තෙති? තත්‍රාපි අඤ්ඤෙ පුච්ඡන්තීති. භන්තෙ, නනු මුඛං ධොවිත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා තයො චත්තාරො පල්ලඞ්කෙ උසුමං ගාහාපෙත්වා යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තානං ඔකාසකාලෙන භවිතබ්බං සියා, මරණඛණම්පි න ලභිස්සථ, භන්තෙ, ඵලකසදිසත්ථ භන්තෙ පරස්ස අවස්සයො හොථ, අත්තනො භවිතුං න සක්කොථ, න මෙ තුම්හාකං අනුමොදනාය අත්ථොති ආකාසෙ උප්පතිත්වා අගමාසි.

ථෙරො – ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො පරියත්තියා කම්මං නත්ථි, මය්හං පන අඞ්කුසකො භවිස්සාමීති ආගතො’’ති ඤත්වා ‘‘ඉදානි ඔකාසො න භවිස්සති, පච්චූසකාලෙ ගමිස්සාමී’’ති පත්තචීවරං සමීපෙ කත්වා සබ්බං දිවසභාගං පඨමයාමමජ්ඣිමයාමඤ්ච ධම්මං වාචෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ එකස්මිං ථෙරෙ උද්දෙසං ගහෙත්වා නික්ඛන්තෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා තෙනෙව සද්ධිං නික්ඛන්තො. නිසින්නඅන්තෙවාසිකා ආචරියො කෙනචි පපඤ්චෙන නික්ඛන්තොති මඤ්ඤිංසු. නික්ඛන්තො ථෙරො කොචි දෙව සමානාචරියභික්ඛූති සඤ්ඤං අකාසි.

ථෙරො කිර ‘‘මාදිසස්ස අරහත්තං නාම කිං, ද්වීහතීහෙනෙව පාපුණිත්වා පච්චාගමිස්සාමී’’ති අන්තෙවාසිකානං අනාරොචෙත්වාව ආසාළ්හීමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛතෙරසියා නික්ඛන්තො ගාමන්තපබ්භාරං ගන්ත්වා චඞ්කමං ආරුය්හ කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො තං දිවසං අරහත්තං ගහෙතුං නාසක්ඛි. උපොසථදිවසෙ සම්පත්තෙ ‘‘ද්වීහතීහෙන අරහත්තං ගණ්හිස්සාමීති ආගතො, ගහෙතුං පන නාසක්ඛිං. තයො මාසෙ පන තීණි දිවසානි විය යාව මහාපවාරණා තාව ජානිස්සාමී’’ති වස්සං උපගන්ත්වාපි ගහෙතුං නාසක්ඛි. පවාරණාදිවසෙ චින්තෙසි – ‘‘අහං ද්වීහතීහෙන අරහත්තං ගණ්හිස්සාමීති ආගතො, තෙමාසෙනාපි නාසක්ඛිං, සබ්‍රහ්මචාරිනො පන විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙන්තී’’ති. තස්සෙවං චින්තයතො අස්සුධාරා පවත්තන්ති. තතො ‘‘න මඤ්චෙ මය්හං චතූහි ඉරියාපථෙහි මග්ගඵලං උප්පජ්ජිස්සති, අරහත්තං අප්පත්වා නෙව මඤ්චෙ පිට්ඨිං පසාරෙස්සාමි, න පාදෙ ධොවිස්සාමී’’ති මඤ්චං උස්සාපෙත්වා ඨපෙසි. පුන අන්තොවස්සං පත්තං, අරහත්තං ගහෙතුං නාසක්ඛියෙව. එකූනතිංසපවාරණාසු අස්සුධාරා පවත්තන්ති. ගාමදාරකා ථෙරස්ස පාදෙසු ඵාලිතට්ඨානානි කණ්ටකෙහි සිබ්බන්ති, දවං කරොන්තාපි ‘‘අය්‍යස්ස මහාසීවත්ථෙරස්ස විය පාදා හොන්තූ’’ති දවං කරොන්ති.

ථෙරො තිංසසංවච්ඡරෙ මහාපවාරණාදිවසෙ ආලම්බණඵලකං නිස්සාය ඨිතො ‘‘ඉදානි මෙ තිංස වස්සානි සමණධම්මං කරොන්තස්ස, නාසක්ඛිං අරහත්තං පාපුණිතුං, අද්ධා මෙ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගො වා ඵලං වා නත්ථි, න මෙ ලද්ධං සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙතු’’න්ති චින්තෙසි. තස්සෙවං චින්තයතොව දොමනස්සං උප්පජ්ජි, අස්සුධාරා පවත්තන්ති. අථ අවිදූරට්ඨානෙ එකා දෙවධීතා රොදමානා අට්ඨාසි. ‘‘කො එත්ථ රොදසී’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ, දෙවධීතා’’ති. ‘‘කස්මා රොදසී’’ති? ‘‘රොදමානෙන මග්ගඵලං නිබ්බත්තිතං, තෙන අහම්පි එකං ද්වෙ මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙස්සාමීති රොදාමි, භන්තෙ’’ති.

තතො ථෙරො – ‘‘භො මහාසීවත්ථෙර, දෙවතාපි තයා සද්ධිං කෙළිං කරොන්ති, අනුච්ඡවිකං නු ඛො තෙ එත’’න්ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං අග්ගහෙසි. සො ‘‘ඉදානි නිපජ්ජිස්සාමී’’ති සෙනාසනං පටිජග්ගිත්වා මඤ්චකං පඤ්ඤපෙත්වා උදකට්ඨානෙ උදකං පච්චුපට්ඨපෙත්වා ‘‘පාදෙ ධොවිස්සාමී’’ති සොපානඵලකෙ නිසීදි.

අන්තෙවාසිකාපිස්ස ‘‘අම්හාකං ආචරියස්ස සමණධම්මං කාතුං ගච්ඡන්තස්ස තිංස වස්සානි, සක්ඛි නු ඛො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං, නාසක්ඛී’’ති ආවජ්ජයමානා ‘‘අරහත්තං පත්වා පාදධොවනත්ථං නිසින්නො’’ති දිස්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියො අම්හාදිසෙසු අන්තෙවාසිකෙසු තිට්ඨන්තෙසු ‘අත්තනාව පාදෙ ධොවිස්සතී’ති අට්ඨානමෙතං, අහං ධොවිස්සාමි අහං ධොවිස්සාමී’’ති තිංසසහස්සානිපි ආකාසෙන ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘පාදෙ ධොවිස්සාම, භන්තෙ’’ති ආහංසු. ආවුසො, ඉදානි තිංස වස්සානි හොන්ති මම පාදානං අධොතානං, තිට්ඨථ, තුම්හෙ, අහමෙව ධොවිස්සාමීති.

සක්කොපි ආවජ්ජන්තො – ‘‘මය්හං අය්‍යො මහාසීවත්ථෙරො අරහත්තං පත්තො තිංසසහස්සානං අන්තෙවාසිකානං ‘පාදෙ ධොවිස්සාමා’ති ආගතානං පාදෙ ධොවිතුං න දෙති. මාදිසෙ පන උපට්ඨාකෙ තිට්ඨන්තෙ ‘මය්හං අය්‍යො සයං පාදෙ ධොවිස්සතී’ති අට්ඨානමෙතං, අහං ධොවිස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා සුජාතාය දෙවියා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්තිකෙ පාතුරහොසි. සො සුජං අසුරකඤ්ඤං පුරතො කත්වා ‘‘අපෙථ, භන්තෙ, මාතුගාමො’’ති ඔකාසං කාරෙත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පුරතො උක්කුටිකො නිසීදිත්වා ‘‘පාදෙ ධොවිස්සාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. කොසිය, ඉදානි මෙ තිංස වස්සානි පාදානං අධොතානං, දෙවතානඤ්ච පකතියාපි මනුස්සසරීරගන්ධො නාම ජෙගුච්ඡො, යොජනසතෙ ඨිතානම්පි කණ්ඨෙ ආසත්තකුණපං විය හොති, අහමෙව ධොවිස්සාමීති. භන්තෙ, අයං ගන්ධො නාම න පඤ්ඤායති, තුම්හාකං පන සීලගන්ධො ඡ දෙවලොකෙ අතික්කමිත්වා උපරි භවග්ගං පත්වා ඨිතො. සීලගන්ධතො අඤ්ඤො උත්තරිතරො ගන්ධො නාම නත්ථි, භන්තෙ, තුම්හාකං සීලගන්ධෙනම්හි ආගතොති වාමහත්ථෙන ගොප්ඵකසන්ධියං ගහෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන පාදතලං පරිමජ්ජි. දහරකුමාරස්සෙව පාදා අහෙසුං. සක්කො පාදෙ ධොවිත්වා වන්දිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො.

එවං ‘‘න ලභාමි සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙතු’’න්ති ආවජ්ජන්තස්ස උප්පන්නං දොමනස්සං නිස්සාය භික්ඛුනො මඤ්ඤනවසෙන විපස්සනාය ආරම්මණම්පි විපස්සනාපි මග්ගොපි ඵලම්පි සවිතක්කසවිචාරදොමනස්සන්ති ච අවිතක්කාවිචාරදොමනස්සන්ති ච වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ එකො භික්ඛු සවිතක්කසවිචාරදොමනස්සෙ විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ඉදං දොමනස්සං කිං නිස්සිතන්ති උපධාරෙන්තො වත්ථුනිස්සිතන්ති පජානාතීති ඵස්සපඤ්චමකෙ වුත්තනයෙනෙව අනුක්කමෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. එකො අවිතක්කාවිචාරෙ දොමනස්සෙ විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. තත්ථ අභිනිවිට්ඨදොමනස්සෙසුපි සවිතක්කසවිචාරතො අවිතක්කඅවිචාරං පණීතතරං. සවිතක්කසවිචාරදොමනස්සවිපස්සනාතොපි අවිතක්කාවිචාරදොමනස්සවිපස්සනා පණීතතරා. සවිතක්කසවිචාරදොමනස්සඵලසමාපත්තිතොපි අවිතක්කාවිචාරදොමනස්සඵලසමාපත්තියෙව පණීතතරා. තෙනාහ භගවා – ‘‘යෙ අවිතක්කඅවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙ’’ති.

362. එවරූපා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බාති එවරූපා ගෙහසිතඋපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බා. ගෙහසිතඋපෙක්ඛා නාම ‘‘තත්ථ කතමා ඡ ගෙහසිතඋපෙක්ඛා. චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්ස අනොධිජිනස්ස අවිපාකජිනස්ස අනාදීනවදස්සාවිනො අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස, යා එවරූපා උපෙක්ඛා, රූපං සා නාතිවත්තති, තස්මා සා උපෙක්ඛා ගෙහසිතාති වුච්චතී’’ති එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ ගුළපිණ්ඩිකෙ නිලීනමක්ඛිකා විය රූපාදීනි අනතිවත්තමානා තත්ථෙව ලග්ගා ලග්ගිතා හුත්වා උප්පන්නා කාමගුණනිස්සිතා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බා.

එවරූපා උපෙක්ඛා සෙවිතබ්බාති එවරූපා නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛා සෙවිතබ්බා. නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛා නාම – ‘‘තත්ථ කතමා ඡ නෙක්ඛම්මසිතා උපෙක්ඛා? රූපානං ත්වෙව අනිච්චතං විදිත්වා විපරිණාමවිරාගනිරොධං ‘පුබ්බෙ චෙව රූපා එතරහි ච, සබ්බෙ තෙ රූපා අනිච්චා, දුක්ඛා, විපරිණාමධම්මා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා, යා එවරූපා උපෙක්ඛා, රූපං සා අතිවත්තති, තස්මා සා උපෙක්ඛා නෙක්ඛම්මසිතාති වුච්චතී’’ති (ම. නි. 3.308). එවං ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨානිට්ඨආරම්මණෙ ආපාථගතෙ ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තස්ස, අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තස්ස, අසමපෙක්ඛනෙන අසම්මුය්හන්තස්ස උප්පන්නා විපස්සනා ඤාණසම්පයුත්තා උපෙක්ඛා. අපිච වෙදනාසභාගා තත්‍ර මජ්ඣත්තුපෙක්ඛාපි එත්ථ උපෙක්ඛාව. තස්මා සෙවිතබ්බාති අයං නෙක්ඛම්මවසෙන විපස්සනාවසෙන අනුස්සතිට්ඨානවසෙන පඨමදුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානවසෙන ච උප්පජ්ජනකඋපෙක්ඛා සෙවිතබ්බා නාම.

එත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරන්ති තායපි නෙක්ඛම්මසිතඋපෙක්ඛාය යං නෙක්ඛම්මවසෙන විපස්සනාවසෙන අනුස්සතිට්ඨානවසෙන පඨමජ්ඣානවසෙන ච උප්පන්නං සවිතක්කසවිචාරං උපෙක්ඛන්ති ජානෙය්‍ය. යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරන්ති යං පන දුතියජ්ඣානාදිවසෙන උප්පන්නං අවිතක්කාවිචාරං උපෙක්ඛන්ති ජානෙය්‍ය. යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙති එතාසු ද්වීසු යා අවිතක්කඅවිචාරා, සා පණීතතරාති අත්ථො. ඉමිනා කිං කථිතං හොති? ද්වින්නං අරහත්තං කථිතං. එකො හි භික්ඛු සවිතක්කසවිචාරඋපෙක්ඛාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අයං උපෙක්ඛා කිං නිස්සිතාති උපධාරෙන්තො වත්ථුනිස්සිතාති පජානාතීති ඵස්සපඤ්චමකෙ වුත්තනයෙනෙව අනුක්කමෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. එකො අවිතක්කාවිචාරාය උපෙක්ඛාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. තත්ථ අභිනිවිට්ඨඋපෙක්ඛාසුපි සවිතක්කසවිචාරතො අවිතක්කාවිචාරා පණීතතරා. සවිතක්කසවිචාරඋපෙක්ඛාවිපස්සනාතොපි අවිතක්කාවිචාරඋපෙක්ඛාවිපස්සනාපණීතතරා. සවිතක්කසවිචාරඋපෙක්ඛාඵලසමාපත්තිතොපි අවිතක්කාවිචාරුපෙක්ඛාඵලසමාපත්තියෙව පණීතතරා. තෙනාහ භගවා ‘‘යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙ’’ති.

363. එවං පටිපන්නො ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛු පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන්නො හොතීති භගවා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙසි. සක්කො පන සොතාපත්තිඵලං පත්තො. බුද්ධානඤ්හි අජ්ඣාසයො හීනො න හොති, උක්කට්ඨොව හොති. එකස්සපි බහූනම්පි ධම්මං දෙසෙන්තා අරහත්තෙනෙව කූටං ගණ්හන්ති. සත්තා පන අත්තනො අනුරූපෙ උපනිස්සයෙ ඨිතා කෙචි සොතාපන්නා හොන්ති, කෙචි සකදාගාමී, කෙචි අනාගාමී, කෙචි අරහන්තො. රාජා විය හි භගවා, රාජකුමාරා විය වෙනෙය්‍යා. යථා හි රාජා භොජනකාලෙ අත්තනො පමාණෙන පිණ්ඩං උද්ධරිත්වා රාජකුමාරානං උපනෙති, තෙ තතො අත්තනො මුඛප්පමාණෙනෙව කබළං කරොන්ති, එවං භගවා අත්තජ්ඣාසයානුරූපාය දෙසනාය අරහත්තෙනෙව කූටං ගණ්හාති. වෙනෙය්‍යා අත්තනො උපනිස්සයප්පමාණෙන තතො සොතාපත්තිඵලමත්තං වා සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තඵලමෙව වා ගණ්හන්ති. සක්කො පන සොතාපන්නො ජාතො. සොතාපන්නො ච හුත්වා භගවතො පුරතොයෙව චවිත්වා තරුණසක්කො හුත්වා නිබ්බත්ති, දෙවතානඤ්හි චවමානානං අත්තභාවස්ස ගතාගතට්ඨානං නාම න පඤ්ඤායති, දීපසිඛාගමනං විය හොති. තස්මා සෙසදෙවතා න ජානිංසු. සක්කො පන සයං චුතත්තා භගවා ච අප්පටිහතඤාණත්තා ද්වෙව ජනා ජානිංසු. අථ සක්කො චින්තෙසි ‘‘මය්හඤ්හි භගවතා තීසු ඨානෙසු නිබ්බත්තිතඵලමෙව කථිතං, අයඤ්ච පන මග්ගො වා ඵලං වා සකුණිකාය විය උප්පතිත්වා ගහෙතුං න සක්කා, ආගමනීයපුබ්බභාගපටිපදාය අස්ස භවිතබ්බං. හන්දාහං උපරි ඛීණාසවස්ස පුබ්බභාගපටිපදං පුච්ඡාමී’’ති.