පඤ්හවෙය්‍යාකරණවණ්ණනා
357. කිං සංයොජනාති කිං බන්ධනා, කෙන බන්ධනෙන බද්ධා හුත්වා. පුථුකායාති බහුජනා. අවෙරාති අප්පටිඝා. අදණ්ඩාති ආවුධදණ්ඩධනදණ්ඩවිනිමුත්තා. අසපත්තාති අපච්චත්ථිකා. අබ්‍යාපජ්ජාති විගතදොමනස්සා. විහරෙමු අවෙරිනොති අහො වත කෙනචි සද්ධිං අවෙරිනො විහරෙය්‍යාම, කත්ථචි කොපං න උප්පාදෙත්වා අච්ඡරාය ගහිතකං ජඞ්ඝසහස්සෙන සද්ධිං පරිභුඤ්ජෙය්‍යාමාති දානං දත්වා පූජං කත්වා ච පත්ථයන්ති. ඉති ච නෙසං හොතීති එවඤ්ච නෙසං අයං පත්ථනා හොති. අථ ච පනාති එවං පත්ථනාය සතිපි.
ඉස්සාමච්ඡරියසංයොජනාති පරසම්පත්තිඛීයනලක්ඛණා ඉස්සා, අත්තසම්පත්තියා පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහනලක්ඛණං මච්ඡරියං, ඉස්සා ච මච්ඡරියඤ්ච සංයොජනං එතෙසන්ති ඉස්සාමච්ඡරියසංයොජනා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන ඉස්සාමච්ඡරියානි අභිධම්මෙ වුත්තානෙව.
ආවාසමච්ඡරියෙන පනෙත්ථ යක්ඛො වා පෙතො වා හුත්වා තස්සෙව ආවාසස්ස සඞ්කාරං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා විචරති. කුලමච්ඡරියෙන තස්මිං කුලෙ අඤ්ඤෙසං දානාදීනි කරොන්තෙ දිස්වා ‘‘භින්නං වතිදං කුලං මමා’’ති චින්තයතො ලොහිතම්පි මුඛතො උග්ගච්ඡති, කුච්ඡිවිරෙචනම්පි හොති, අන්තානිපි ඛණ්ඩාඛණ්ඩානි හුත්වා නික්ඛමන්ති. ලාභමච්ඡරියෙන සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා සන්තකෙ ලාභෙ මච්ඡරායිත්වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිත්වා යක්ඛො වා පෙතො වා මහාඅජගරො වා හුත්වා නිබ්බත්තති. සරීරවණ්ණගුණවණ්ණමච්ඡරියෙන පන පරියත්තිධම්මමච්ඡරියෙන ච අත්තනොව වණ්ණං වණ්ණෙති, න පරෙසං වණ්ණං, ‘‘කිං වණ්ණො එසො’’ති තං තං දොසං වදන්තො පරියත්තිඤ්ච කස්සචි කිඤ්චි අදෙන්තො දුබ්බණ්ණො චෙව එළමූගො ච හොති.
අපිච ආවාසමච්ඡරියෙන ලොහගෙහෙ පච්චති. කුලමච්ඡරියෙන අප්පලාභො හොති. ලාභමච්ඡරියෙන ගූථනිරයෙ නිබ්බත්තති. වණ්ණමච්ඡරියෙන භවෙ නිබ්බත්තස්ස වණ්ණො නාම න හොති. ධම්මමච්ඡරියෙන කුක්කුළනිරයෙ නිබ්බත්තති. ඉදං පන ඉස්සාමච්ඡරියසංයොජනං සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයති. යාව තං නප්පහීයති, තාව දෙවමනුස්සා අවෙරතාදීනි පත්ථයන්තාපි වෙරාදීහි න පරිමුච්චන්තියෙව.
තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛාති එතස්මිං පඤ්හෙ මයා තුම්හාකං වචනං සුත්වා කඞ්ඛා තිණ්ණාති වදති, න මග්ගවසෙන තිණ්ණකඞ්ඛතං දීපෙති. විගතා කථංකථාති ඉදං කථං, ඉදං කථන්ති අයම්පි කථංකථා විගතා.
358. නිදානාදීනි වුත්තත්ථානෙව. පියාප්පියනිදානන්ති පියසත්තසඞ්ඛාරනිදානං මච්ඡරියං, අප්පියසත්තසඞ්ඛාරනිදානා ඉස්සා. උභයං වා උභයනිදානං. පබ්බජිතස්ස හි සද්ධිවිහාරිකාදයො, ගහට්ඨස්ස පුත්තාදයො හත්ථිඅස්සාදයො වා සත්තා පියා හොන්ති කෙළායිතා මමායිතා, මුහුත්තම්පි තෙ අපස්සන්තො අධිවාසෙතුං න සක්කොති. සො අඤ්ඤං තාදිසං පියසත්තං ලභන්තං දිස්වා ඉස්සං කරොති. ‘‘ඉමිනා අම්හාකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, මුහුත්තං තාව නං දෙථා’’ති තමෙව අඤ්ඤෙහි යාචිතො ‘‘න සක්කා දාතුං, කිලමිස්සති වා උක්කණ්ඨිස්සති වා’’තිආදීනි වත්වා මච්ඡරියං කරොති. එවං තාව උභයම්පි පියසත්තනිදානං හොති. භික්ඛුස්ස පන පත්තචීවරපරික්ඛාරජාතං, ගහට්ඨස්ස වා අලඞ්කාරාදිඋපකරණං පියං හොති මනාපං, සො අඤ්ඤස්ස තාදිසං උප්පජ්ජමානං දිස්වා ‘‘අහො වතස්ස එවරූපං න භවෙය්‍යා’’ති ඉස්සං කරොති, යාචිතො වාපි ‘‘මයම්පෙතං මමායන්තා න පරිභුඤ්ජාම, න සක්කා දාතු’’න්ති මච්ඡරියං කරොති. එවං උභයම්පි පියසඞ්ඛාරනිදානං හොති. අප්පියෙ පන තෙ වුත්තප්පකාරෙ සත්තෙ ච සඞ්ඛාරෙ ච ලභිත්වා සචෙපිස්ස තෙ අමනාපා හොන්ති, තථාපි කිලෙසානං විපරීතවුත්තිතාය ‘‘ඨපෙත්වා මං කො අඤ්ඤො එවරූපස්ස ලාභී’’ති ඉස්සං වා කරොති, යාචිතො තාවකාලිකම්පි අදදමානො මච්ඡරියං වා කරොති. එවං උභයම්පි අප්පියසත්තසඞ්ඛාරනිදානං හොති.
ඡන්දනිදානන්ති එත්ථ පරියෙසනඡන්දො, පටිලාභඡන්දො, පරිභොගඡන්දො, සන්නිධිඡන්දො, විස්සජ්ජනඡන්දොති පඤ්චවිධො ඡන්දො.
කතමො පරියෙසනඡන්දො? ඉධෙකච්චො අතිත්තො ඡන්දජාතො රූපං පරියෙසති, සද්දං. ගන්ධං. රසං. ඵොට්ඨබ්බං පරියෙසති, ධනං පරියෙසති. අයං පරියෙසනඡන්දො.
කතමො පටිලාභඡන්දො? ඉධෙකච්චො අතිත්තො ඡන්දජාතො රූපං පටිලභති, සද්දං. ගන්ධං. රසං. ඵොට්ඨබ්බං පටිලභති, ධනං පටිලභති. අයං පටිලාභඡන්දො.
කතමො පරිභොගඡන්දො? ඉධෙකච්චො අතිත්තො ඡන්දජාතො රූපං පරිභුඤ්ජති, සද්දං. ගන්ධං. රසං. ඵොට්ඨබ්බං පරිභුඤ්ජති, ධනං පරිභුඤ්ජති. අයං පරිභොගඡන්දො.
කතමො සන්නිධිඡන්දො? ඉධෙකච්චො අතිත්තො ඡන්දජාතො ධනසන්නිචයං කරොති ‘‘ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. අයං සන්නිධිඡන්දො.
කතමො විස්සජ්ජනඡන්දො? ඉධෙකච්චො අතිත්තො ඡන්දජාතො ධනං විස්සජ්ජෙති, හත්ථාරොහානං, අස්සාරොහානං, රථිකානං, ධනුග්ගහානං – ‘‘ඉමෙ මං රක්ඛිස්සන්ති ගොපිස්සන්ති මමායිස්සන්ති සම්පරිවාරයිස්සන්තී’’ති. අයං විස්සජ්ජනඡන්දො. ඉමෙ පඤ්ච ඡන්දා. ඉධ තණ්හාමත්තමෙව, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං.
විතක්කනිදානොති එත්ථ ‘‘ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො’’ති (දී. නි. 2.110) එවං වුත්තො විනිච්ඡයවිතක්කො විතක්කො නාම. විනිච්ඡයොති ද්වෙ විනිච්ඡයා තණ්හාවිනිච්ඡයො ච, දිට්ඨිවිනිච්ඡයො ච. අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතං තණ්හාවිනිච්ඡයො නාම. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිවිනිච්ඡයො නාමාති එවං වුත්තතණ්හාවිනිච්ඡයවසෙන හි ඉට්ඨානිට්ඨපියාප්පියවවත්ථානං න හොති. තදෙව හි එකච්චස්ස ඉට්ඨං හොති, එකච්චස්ස අනිට්ඨං පච්චන්තරාජමජ්ඣිමදෙසරාජූනං ගණ්ඩුප්පාදමිගමංසාදීසු විය. තස්මිං පන තණ්හාවිනිච්ඡයවිනිච්ඡිතෙ පටිලද්ධවත්ථුස්මිං ‘‘එත්තකං රූපස්ස භවිස්සති, එත්තකං සද්දස්ස, එත්තකං ගන්ධස්ස, එත්තකං රසස්ස, එත්තකං ඵොට්ඨබ්බස්ස භවිස්සති, එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස භවිස්සති, එත්තකං නිදහිස්සාමි, එත්තකං පරස්ස දස්සාමී’’ති වවත්ථානං විතක්කවිනිච්ඡයෙන හොති. තෙනාහ ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති.
පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිදානොති තයො පපඤ්චා තණ්හාපපඤ්චො, මානපපඤ්චො, දිට්ඨිපපඤ්චොති. තත්ථ අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං තණ්හාපපඤ්චො නාම. නවවිධො මානො මානපපඤ්චො නාම. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිපපඤ්චො නාම. තෙසු ඉධ තණ්හාපපඤ්චො අධිප්පෙතො. කෙනට්ඨෙන පපඤ්චො? මත්තපමත්තාකාරපාපනට්ඨෙන පපඤ්චො. තංසම්පයුත්තා සඤ්ඤා පපඤ්චසඤ්ඤා. සඞ්ඛා වුච්චති කොට්ඨාසො ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’තිආදීසු විය. ඉති පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිදානොති පපඤ්චසඤ්ඤාකොට්ඨාසනිදානො විතක්කොති අත්ථො.
පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනින්ති එතිස්සා පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාය ඛයා නිරොධො වූපසමො, තස්ස සාරුප්පඤ්චෙව තත්ථ ගාමිනිං චාති සහ විපස්සනාය මග්ගං පුච්ඡති.