ඉන්ද්‍රියසංවරවණ්ණනා
365. දුතියපුච්ඡායං ඉන්ද්‍රියසංවරායාති ඉන්ද්‍රියානං පිධානාය, ගුත්තද්වාරතාය සංවුතද්වාරතායාති අත්ථො. විස්සජ්ජනෙ පනස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපම්පීතිආදි සෙවිතබ්බරූපාදිවසෙන ඉන්ද්‍රියසංවරදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ එවං වුත්තෙති හෙට්ඨා සොමනස්සාදිපඤ්හාවිස්සජ්ජනානං සුතත්තා ඉමිනාපි එවරූපෙන භවිතබ්බන්ති සඤ්ජාතපටිභානො භගවතා එවං වුත්තෙ සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං එතදවොච, එතං ඉමස්ස ඛො අහං, භන්තෙති ආදිකං වචනං අවොච. භගවාපිස්ස ඔකාසං දත්වා තුණ්හී අහොසි. කථෙතුකාමොපි හි යො අත්ථං සම්පාදෙතුං න සක්කොති, අත්ථං සම්පාදෙතුං සක්කොන්තො වා න කථෙතුකාමො හොති, න තස්ස භගවා ඔකාසං කරොති. අයං පන යස්මා කථෙතුකාමො චෙව, සක්කොති ච අත්ථං සම්පාදෙතුං තෙනස්ස භගවා ඔකාසමකාසි.
තත්ථ එවරූපං න සෙවිතබ්බන්ති ආදීසු අයං සඞ්ඛෙපො – යං රූපං පස්සතො රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, තං න සෙවිතබ්බං න දට්ඨබ්බං න ඔලොකෙතබ්බන්ති අත්ථො. යං පන පස්සතො අසුභසඤ්ඤා වා සණ්ඨාති, පසාදො වා උප්පජ්ජති, අනිච්චසඤ්ඤාපටිලාභො වා හොති, තං සෙවිතබ්බං.
යං චිත්තක්ඛරං චිත්තබ්‍යඤ්ජනම්පි සද්දං සුණතො රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, එවරූපො සද්දො න සෙවිතබ්බො. යං පන අත්ථනිස්සිතං ධම්මනිස්සිතං කුම්භදාසිගීතම්පි සුණන්තස්ස පසාදො වා උප්පජ්ජති, නිබ්බිදා වා සණ්ඨාති, එවරූපො සද්දො සෙවිතබ්බො.
යං ගන්ධං ඝායතො රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, එවරූපො ගන්ධො න සෙවිතබ්බො. යං පන ගන්ධං ඝායතො අසුභසඤ්ඤාදිපටිලාභො හොති, එවරූපො ගන්ධො සෙවිතබ්බො.
යං රසං සායතො රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, එවරූපො රසො න සෙවිතබ්බො. යං පන රසං සායතො ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා චෙව උප්පජ්ජති, සායිතපච්චයා ච කායබලං නිස්සාය අරියභූමිං ඔක්කමිතුං සක්කොති, මහාසීවත්ථෙරභාගිනෙය්‍යසීවසාමණෙරස්ස විය පරිභුඤ්ජන්තස්සෙව කිලෙසක්ඛයො වා හොති, එවරූපො රසො සෙවිතබ්බො.
යං ඵොට්ඨබ්බං ඵුසතො රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, එවරූපං ඵොට්ඨබ්බං න සෙවිතබ්බං. යං පන ඵුසතො සාරිපුත්තත්ථෙරාදීනං විය ආසවක්ඛයො චෙව, වීරියඤ්ච සුපග්ගහිතං, පච්ඡිමා ච ජනතා දිට්ඨානුගතිං ආපාදනෙන අනුග්ගහිතා හොති, එවරූපං ඵොට්ඨබ්බං සෙවිතබ්බං. සාරිපුත්තත්ථෙරො කිර තිංස වස්සානි මඤ්චෙ පිට්ඨිං න පසාරෙසි. තථා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො. මහාකස්සපත්ථෙරො වීසවස්සසතං මඤ්චෙ පිට්ඨිං න පසාරෙසි. අනුරුද්ධත්ථෙරො පඤ්ඤාස වස්සානි. භද්දියත්ථෙරො තිංස වස්සානි. සොණත්ථෙරො අට්ඨාරස වස්සානි. රට්ඨපාලත්ථෙරො ද්වාදස. ආනන්දත්ථෙරො පන්නරස. රාහුලත්ථෙරො ද්වාදස. බාකුලත්ථෙරො අසීති වස්සානි. නාළකත්ථෙරො යාවපරිනිබ්බානා මඤ්චෙ පිට්ඨිං න පසාරෙසීති.
යෙ මනොවිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ සමන්නාහරන්තස්ස රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, ‘‘අහො, වත යං පරෙසං පරවිත්තූපකරණං තං මමස්සා’’තිආදිනා නයෙන වා අභිජ්ඣාදීනි ආපාථමාගච්ඡන්ති එවරූපා ධම්මා න සෙවිතබ්බා. ‘‘සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූ’’ති එවං මෙත්තාදිවසෙන, යෙ වා පන තිණ්ණං ථෙරානං ධම්මා, එවරූපා සෙවිතබ්බා. තයො කිර ථෙරා වස්සූපනායිකදිවසෙ කාමවිතක්කාදයො අකුසලවිතක්කා න විතක්කෙතබ්බාති කතිකං අකංසු. අථ පවාරණදිවසෙ සඞ්ඝත්ථෙරො සඞ්ඝනවකං පුච්ඡි – ‘‘ආවුසො, ඉමස්මිං තෙමාසෙ කිත්තකෙ ඨානෙ චිත්තස්ස ධාවිතුං දින්න’’න්ති? න, භන්තෙ, පරිවෙණපරිච්ඡෙදතො බහි ධාවිතුං අදාසින්ති. දුතියං පුච්ඡි – ‘‘තව ආවුසො’’ති? නිවාසගෙහතො, භන්තෙ, බහි ධාවිතුං න අදාසින්ති. අථ ද්වෙපි ථෙරං පුච්ඡිංසු ‘‘තුම්හාකං පන, භන්තෙ’’ති? නියකජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකතො, ආවුසො, බහි ධාවිතුං න අදාසින්ති. තුම්හෙහි, භන්තෙ, දුක්කරං කතන්ති. එවරූපො මනොවිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො සෙවිතබ්බො.
366. එකන්තවාදාති එකොයෙව අන්තො වාදස්ස එතෙසං, න ද්වෙධා ගතවාදාති එකන්තවාදා, එකඤ්ඤෙව වදන්තීති පුච්ඡති. එකන්තසීලාති එකාචාරා. එකන්තඡන්දාති එකලද්ධිකා. එකන්තඅජ්ඣොසානාති එකන්තපරියොසානා.
අනෙකධාතු නානාධාතු ඛො, දෙවානමින්ද, ලොකොති දෙවානමින්ද, අයං ලොකො අනෙකජ්ඣාසයො නානජ්ඣාසයො. එකස්මිං ගන්තුකාමෙ එකො ඨාතුකාමො හොති. එකස්මිං ඨාතුකාමෙ එකො සයිතුකාමො හොති. ද්වෙ සත්තා එකජ්ඣාසයා නාම දුල්ලභා. තස්මිං අනෙකධාතුනානාධාතුස්මිං ලොකෙ යං යදෙව ධාතුං යං යදෙව අජ්ඣාසයං සත්තා අභිනිවිසන්ති ගණ්හන්ති, තං තදෙව. ථාමසා පරාමාසාති ථාමෙන ච පරාමාසෙන ච. අභිනිවිස්ස වොහරන්තීති සුට්ඨු ගණ්හිත්වා වොහරන්ති, කථෙන්ති දීපෙන්ති කිත්තෙන්ති. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති ඉදං අම්හාකමෙව වචනං සච්චං, අඤ්ඤෙසං වචනං මොඝං තුච්ඡං නිරත්ථකන්ති.
අච්චන්තනිට්ඨාති අන්තො වුච්චති විනාසො, අන්තං අතීතා නිට්ඨා එතෙසන්ති අච්චන්තනිට්ඨා. යා එතෙසං නිට්ඨා, යො පරමස්සාසො නිබ්බානං, තං සබ්බෙසං විනාසාතික්කන්තං නිච්චන්ති වුච්චති. යොගක්ඛෙමොති නිබ්බානස්සෙව නාමං, අච්චන්තො යොගක්ඛෙමො එතෙසන්ති අච්චන්තයොගක්ඛෙමී. සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මං අරියමග්ගං චරන්තීති බ්‍රහ්මචාරී. අච්චන්තත්ථාය බ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී. පරියොසානන්තිපි නිබ්බානස්ස නාමං. අච්චන්තං පරියොසානං එතෙසන්ති අච්චන්තපරියොසානා.
තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තාති තණ්හාසඞ්ඛයොති මග්ගොපි නිබ්බානම්පි. මග්ගො තණ්හං සඞ්ඛිණාති විනාසෙතීති තණ්හාසඞ්ඛයො. නිබ්බානං යස්මා තං ආගම්ම තණ්හා සඞ්ඛියති විනස්සති, තස්මා තණ්හාසඞ්ඛයො. තණ්හාසඞ්ඛයෙන මග්ගෙන විමුත්තා, තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ විමුත්තා අධිමුත්තාති තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තා.
එත්තාවතා ච භගවතා චුද්දසපි මහාපඤ්හා බ්‍යාකතා හොන්ති. චුද්දස මහාපඤ්හා නාම ඉස්සාමච්ඡරියං එකො පඤ්හො, පියාප්පියං එකො, ඡන්දො එකො, විතක්කො එකො, පපඤ්චො එකො, සොමනස්සං එකො, දොමනස්සං එකො, උපෙක්ඛා එකො, කායසමාචාරො එකො, වචීසමාචාරො එකො, පරියෙසනා එකො, ඉන්ද්‍රියසංවරො එකො, අනෙකධාතු එකො, අච්චන්තනිට්ඨා එකොති.
367. එජාති චලනට්ඨෙන තණ්හා වුච්චති. සා පීළනට්ඨෙන රොගො, අන්තො පදුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩො, අනුප්පවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලං. තස්මා අයං පුරිසොති යස්මා එජා අත්තනා කතකම්මානුරූපෙන පුරිසං තත්ථ තත්ථ අභිනිබ්බත්තත්ථාය කඩ්ඪති, තස්මා අයං පුරිසො තෙසං තෙසං භවානං වසෙන උච්චාවචං ආපජ්ජති. බ්‍රහ්මලොකෙ උච්චො හොති, දෙවලොකෙ අවචො. දෙවලොකෙ උච්චො, මනුස්සලොකෙ අවචො. මනුස්සලොකෙ උච්චො, අපායෙ අවචො. යෙසාහං, භන්තෙති යෙසං අහං භන්තෙ. සන්ධිවසෙන පනෙත්ථ ‘‘යෙසාහ’’න්ති හොති. යථාසුතං යථාපරියත්තන්ති යථා මයා සුතො චෙව උග්ගහිතො ච, එවං. ධම්මං දෙසෙමීති සත්තවතපදං ධම්මං දෙසෙමි. න චාහං තෙසන්ති අහං පන තෙසං සාවකො න සම්පජ්ජාමි. අහං ඛො පන, භන්තෙතිආදිනා අත්තනො සොතාපන්නභාවං ජානාපෙති.