ධාතුථූපපූජාවණ්ණනා

239. රාජගහෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසීති කථං අකාසි? කුසිනාරතො යාව රාජගහං පඤ්චවීසති යොජනානි, එත්ථන්තරෙ අට්ඨඋසභවිත්ථතං සමතලං මග්ගං කාරෙත්වා යාදිසං මල්ලරාජානො මකුටබන්ධනස්ස ච සන්ථාගාරස්ස ච අන්තරෙ පූජං කාරෙසුං. තාදිසං පඤ්චවීසතියොජනෙපි මග්ගෙ පූජං කාරෙත්වා ලොකස්ස අනුක්කණ්ඨනත්ථං සබ්බත්ථ අන්තරාපණෙ පසාරෙත්වා සුවණ්ණදොණියං පක්ඛිත්තධාතුයො සත්තිපඤ්ජරෙන පරික්ඛිපාපෙත්වා අත්තනො විජිතෙ පඤ්චයොජනසතපරිමණ්ඩලෙ මනුස්සෙ සන්නිපාතාපෙසි. තෙ ධාතුයො ගහෙත්වා කුසිනාරතො සාධුකීළිතං කීළන්තා නික්ඛමිත්වා යත්ථ යත්ථ සුවණ්ණවණ්ණානි පුප්ඵානි පස්සන්ති, තත්ථ තත්ථ ධාතුයො සත්තිඅන්තරෙ ඨපෙත්වා පූජං අකංසු. තෙසං පුප්ඵානං ඛීණකාලෙ ගච්ඡන්ති, රථස්ස ධුරට්ඨානං පච්ඡිමට්ඨානෙ සම්පත්තෙ සත්ත දිවසෙ සාධුකීළිතං කීළන්ති. එවං ධාතුයො ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තානං සත්ත වස්සානි සත්ත මාසානි සත්ත දිවසානි වීතිවත්තානි.

මිච්ඡාදිට්ඨිකා – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බුතකාලතො පට්ඨාය බලක්කාරෙන සාධුකීළිතාය උපද්දුතම්හ සබ්බෙ නො කම්මන්තා නට්ඨා’’ති උජ්ඣායන්තා මනං පදොසෙත්වා ඡළාසීතිසහස්සමත්තා අපායෙ නිබ්බත්තා. ඛීණාසවා ආවජ්ජිත්වා ‘‘මහාජනො මනං පදොසෙත්වා අපායෙ නිබ්බත්තී’’ති දිස්වා – ‘‘සක්කං දෙවරාජානං ධාතුආහරණූපායං කාරෙස්සාමා’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා – ‘‘ධාතුආහරණූපායං කරොහි මහාරාජා’’ති ආහංසු. සක්කො ආහ – ‘‘භන්තෙ, පුථුජ්ජනො නාම අජාතසත්තුනා සමො සද්ධො නත්ථි, න සො මම වචනං කරිස්සති, අපිච ඛො මාරවිභිංසකසදිසං විභිංසකං දස්සෙස්සාමි, මහාසද්දං සාවෙස්සාමි, යක්ඛගාහකඛිපිතකඅරොචකෙ කරිස්සාමි, තුම්හෙ ‘අමනුස්සා මහාරාජ කුපිතා ධාතුයො ආහරාපෙථා’ති වදෙය්‍යාථ, එවං සො ආහරාපෙස්සතී’’ති. අථ ඛො සක්කො තං සබ්බං අකාසි.

ථෙරාපි රාජානං උපසඞ්කමිත්වා – ‘‘මහාරාජ, අමනුස්සා කුපිතා, ධාතුයො ආහරාපෙහී’’ති භණිංසු. රාජා – ‘‘න තාව, භන්තෙ, මය්හං චිත්තං තුස්සති, එවං සන්තෙපි ආහරන්තූ’’ති ආහ. සත්තමදිවසෙ ධාතුයො ආහරිංසු. එවං ආහතා ධාතුයො ගහෙත්වා රාජගහෙ ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. ඉතරෙපි අත්තනො අත්තනො බලානුරූපෙන ආහරිත්වා සකසකට්ඨානෙසු ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු.

240. එවමෙතං භූතපුබ්බන්ති එවං එතං ධාතුභාජනඤ්චෙව දසථූපකරණඤ්ච ජම්බුදීපෙ භූතපුබ්බන්ති පච්ඡා සඞ්ගීතිකාරකා ආහංසු. එවං පතිට්ඨිතෙසු පන ථූපෙසු මහාකස්සපත්ථෙරො ධාතූනං අන්තරායං දිස්වා රාජානං අජාතසත්තුං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මහාරාජ, එකං ධාතුනිධානං කාතුං වට්ටතී’’ති ආහ. සාධු, භන්තෙ, නිධානකම්මං තාව මම හොතු, සෙසධාතුයො පන කථං ආහරාමීති? න, මහාරාජ, ධාතුආහරණං තුය්හං භාරො, අම්හාකං භාරොති. සාධු, භන්තෙ, තුම්හෙ ධාතුයො ආහරථ, අහං ධාතුනිධානං කරිස්සාමීති. ථෙරො තෙසං තෙසං රාජකුලානං පරිචරණමත්තමෙව ඨපෙත්වා සෙසධාතුයො ආහරි. රාමගාමෙ පන ධාතුයො නාගා පරිග්ගණ්හිංසු, තාසං අන්තරායො නත්ථි. ‘‘අනාගතෙ ලඞ්කාදීපෙ මහාවිහාරෙ මහාචෙතියම්හි නිදහිස්සන්තී’’ති තා න ආහරිත්වා සෙසෙහි සත්තහි නගරෙහි ආහරිත්වා රාජගහස්ස පාචීනදක්ඛිණදිසාභාගෙ ඨත්වා – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ යො පාසාණො අත්ථි, සො අන්තරධායතු, පංසු සුවිසුද්ධා හොතු, උදකං මා උට්ඨහතූ’’ති අධිට්ඨාසි.

රාජා තං ඨානං ඛණාපෙත්වා තතො උද්ධතපංසුනා ඉට්ඨකා කාරෙත්වා අසීතිමහාසාවකානං චෙතියානි කාරෙති. ‘‘ඉධ රාජා කිං කාරෙතී’’ති පුච්ඡන්තානම්පි ‘‘මහාසාවකානං චෙතියානී’’ති වදන්ති, න කොචි ධාතුනිධානභාවං ජානාති. අසීතිහත්ථගම්භීරෙ පන තස්මිං පදෙසෙ ජාතෙ හෙට්ඨා ලොහසන්ථාරං සන්ථරාපෙත්වා තත්ථ ථූපාරාමෙ චෙතියඝරප්පමාණං තම්බලොහමයං ගෙහං කාරාපෙත්වා අට්ඨ අට්ඨ හරිචන්දනාදිමයෙ කරණ්ඩෙ ච ථූපෙ ච කාරාපෙසි. අථ භගවතො ධාතුයො හරිචන්දනකරණ්ඩෙ පක්ඛිපිත්වා තං හරිචන්දනකරණ්ඩකම්පි අඤ්ඤස්මිං හරිචන්දනකරණ්ඩකෙ, තම්පි අඤ්ඤස්මින්ති එවං අට්ඨ හරිචන්දනකරණ්ඩෙ එකතො කත්වා එතෙනෙව උපායෙන තෙ අට්ඨ කරණ්ඩෙ අට්ඨසු හරිචන්දනථූපෙසු, අට්ඨ හරිචන්දනථූපෙ අට්ඨසු ලොහිතචන්දනකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ ලොහිතචන්දනකරණ්ඩෙ අට්ඨසු ලොහිතචන්දනථූපෙසු, අට්ඨ ලොහිතචන්දනථූපෙ අට්ඨසු දන්තකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ දන්තකරණ්ඩෙ අට්ඨසු දන්තථූපෙසු, අට්ඨ දන්තථූපෙ අට්ඨසු සබ්බරතනකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ සබ්බරතනකරණ්ඩෙ අට්ඨසු සබ්බරතනථූපෙසු, අට්ඨ සබ්බරතනථූපෙ අට්ඨසු සුවණ්ණකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ සුවණ්ණකරණ්ඩෙ, අට්ඨසු සුවණ්ණථූපෙසු, අට්ඨ සුවණ්ණථූපෙ අට්ඨසු රජතකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ රජතකරණ්ඩෙ අට්ඨසු රජතථූපෙසු, අට්ඨ රජතථූපෙ, අට්ඨසු මණිකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ මණිකරණ්ඩෙ අට්ඨසු මණිථූපෙසු, අට්ඨ මණිථූපෙ අට්ඨසු ලොහිතඞ්කකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ ලොහිතඞ්කකරණ්ඩෙ අට්ඨසු ලොහිතඞ්කථූපෙසු, අට්ඨ ලොහිතඞ්කථූපෙ අට්ඨසු මසාරගල්ලකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ මසාරගල්ලකරණ්ඩෙ අට්ඨසු මසාරගල්ලථූපෙසු, අට්ඨ මසාරගල්ලථූපෙ අට්ඨසු ඵලිකකරණ්ඩෙසු, අට්ඨ ඵලිකකරණ්ඩෙ අට්ඨසු ඵලිකමයථූපෙසු පක්ඛිපි.

සබ්බෙසං උපරිමං ඵලිකචෙතියං ථූපාරාමචෙතියප්පමාණං අහොසි, තස්ස උපරි සබ්බරතනමයං ගෙහං කාරෙසි, තස්ස උපරි සුවණ්ණමයං, තස්ස උපරි රජතමයං, තස්ස උපරි තම්බලොහමයං ගෙහං. තත්ථ සබ්බරතනමයං වාලිකං ඔකිරිත්වා ජලජථලජපුප්ඵානං සහස්සානි විප්පකිරිත්වා අඩ්ඪඡට්ඨානි ජාතකසතානි අසීතිමහාථෙරෙ සුද්ධොදනමහාරාජානං මහාමායාදෙවිං සත්ත සහජාතෙති සබ්බානෙතානි සුවණ්ණමයානෙව කාරෙසි. පඤ්චපඤ්චසතෙ සුවණ්ණරජතමයෙ පුණ්ණඝටෙ ඨපාපෙසි, පඤ්ච සුවණ්ණද්ධජසතෙ උස්සාපෙසි. පඤ්චසතෙ සුවණ්ණදීපෙ, පඤ්චසතෙ රජතදීපෙ කාරාපෙත්වා සුගන්ධතෙලස්ස පූරෙත්වා තෙසු දුකූලවට්ටියො ඨපෙසි.

අථායස්මා මහාකස්සපො – ‘‘මාලා මා මිලායන්තු, ගන්ධා මා විනස්සන්තු, දීපා මා විජ්ඣායන්තූ’’ති අධිට්ඨහිත්වා සුවණ්ණපට්ටෙ අක්ඛරානි ඡින්දාපෙසි –

‘‘අනාගතෙ පියදාසො නාම කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අසොකො ධම්මරාජා භවිස්සති. සො ඉමා ධාතුයො විත්ථාරිකා කරිස්සතී’’ති.

රාජා සබ්බපසාධනෙහි පූජෙත්වා ආදිතො පට්ඨාය ද්වාරං පිදහන්තො නික්ඛමි, සො තම්බලොහද්වාරං පිදහිත්වා ආවිඤ්ඡනරජ්ජුයං කුඤ්චිකමුද්දිකං බන්ධිත්වා තත්ථෙව මහන්තං මණික්ඛන්ධං ඨපෙත්වා – ‘‘අනාගතෙ දලිද්දරාජා ඉමං මණිං ගහෙත්වා ධාතූනං සක්කාරං කරොතූ’’ති අක්ඛරං ඡින්දාපෙසි.

සක්කො දෙවරාජා විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා – ‘‘තාත, අජාතසත්තුනා ධාතුනිධානං කතං, එත්ථ ආරක්ඛං පට්ඨපෙහී’’ති පහිණි. සො ආගන්ත්වා වාළසඞ්ඝාටයන්තං යොජෙසි, කට්ඨරූපකානි තස්මිං ධාතුගබ්භෙ ඵලිකවණ්ණඛග්ගෙ ගාහෙත්වා වාතසදිසෙන වෙගෙන අනුපරියායන්තං යන්තං යොජෙත්වා එකාය එව ආණියා බන්ධිත්වා සමන්තතො ගිඤ්ජකාවසථාකාරෙන සිලාපරික්ඛෙපං කත්වා උපරි එකාය පිදහිත්වා පංසුං පක්ඛිපිත්වා භූමිං සමං කත්වා තස්ස උපරි පාසාණථූපං පතිට්ඨපෙසි. එවං නිට්ඨිතෙ ධාතුනිධානෙ යාවතායුකං ඨත්වා ථෙරොපි පරිනිබ්බුතො, රාජාපි යථාකම්මං ගතො, තෙපි මනුස්සා කාලඞ්කතා.

අපරභාගෙ පියදාසො නාම කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අසොකො නාම ධම්මරාජා හුත්වා තා ධාතුයො ගහෙත්වා ජම්බුදීපෙ විත්ථාරිකා අකාසි. කථං? සො නිග්‍රොධසාමණෙරං නිස්සාය සාසනෙ ලද්ධප්පසාදො චතුරාසීති විහාරසහස්සානි කාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, මයා චතුරාසීති විහාරසහස්සානි කාරිතානි, ධාතුයො කුතො ලභිස්සාමී’’ති? මහාරාජ, – ‘‘ධාතුනිධානං නාම අත්ථී’’ති සුණොම, න පන පඤ්ඤායති – ‘‘අසුකස්මිං ඨානෙ’’ති. රාජා රාජගහෙ චෙතියං භින්දාපෙත්වා ධාතුං අපස්සන්තො පටිපාකතිකං කාරෙත්වා භික්ඛුභික්ඛුනියො උපාසකඋපාසිකායොති චතස්සො පරිසා ගහෙත්වා වෙසාලිං ගතො. තත්‍රාපි අලභිත්වා කපිලවත්ථුං. තත්‍රාපි අලභිත්වා රාමගාමං ගතො. රාමගාමෙ නාගා චෙතියං භින්දිතුං න අදංසු, චෙතියෙ නිපතිතකුදාලො ඛණ්ඩාඛණ්ඩං හොති. එවං තත්‍රාපි අලභිත්වා අල්ලකප්පං වෙඨදීපං පාවං කුසිනාරන්ති සබ්බත්ථ චෙතියානි භින්දිත්වා ධාතුං අලභිත්වාව පටිපාකතිකානි කත්වා පුන රාජගහං ගන්ත්වා චතස්සො පරිසා සන්නිපාතාපෙත්වා – ‘‘අත්ථි කෙනචි සුතපුබ්බං ‘අසුකට්ඨානෙ නාම ධාතුනිධාන’න්ති’’ පුච්ඡි.

තත්‍රෙකො වීසවස්සසතිකො ථෙරො – ‘‘අසුකට්ඨානෙ ධාතුනිධාන’’න්ති න ජානාමි, මය්හං පන පිතා මහාථෙරො මං සත්තවස්සකාලෙ මාලාචඞ්කොටකං ගාහාපෙත්වා – ‘‘එහි සාමණෙර, අසුකගච්ඡන්තරෙ පාසාණථූපො අත්ථි, තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති ගන්ත්වා පූජෙත්වා – ‘‘ඉමං ඨානං උපධාරෙතුං වට්ටති සාමණෙරා’’ති ආහ. අහං එත්තකං ජානාමි මහාරාජාති ආහ. රාජා ‘‘එතදෙව ඨාන’’න්ති වත්වා ගච්ඡෙ හාරෙත්වා පාසාණථූපඤ්ච පංසුඤ්ච අපනෙත්වා හෙට්ඨා සුධාභූමිං අද්දස. තතො සුධඤ්ච ඉට්ඨකායො ච හාරෙත්වා අනුපුබ්බෙන පරිවෙණං ඔරුය්හ සත්තරතනවාලුකං අසිහත්ථානි ච කට්ඨරූපකානි සම්පරිවත්තකානි අද්දස. සො යක්ඛදාසකෙ පක්කොසාපෙත්වා බලිකම්මං කාරෙත්වාපි නෙව අන්තං න කොටිං පස්සන්තො දෙවතානං නමස්සමානො – ‘‘අහං ඉමා ධාතුයො ගහෙත්වා චතුරාසීතියා විහාරසහස්සෙසු නිදහිත්වා සක්කාරං කරොමි, මා මෙ දෙවතා අන්තරායං කරොන්තූ’’ති ආහ.

සක්කො දෙවරාජා චාරිකං චරන්තො තං දිස්වා විස්සකම්මං ආමන්තෙසි – ‘‘තාත, අසොකො ධම්මරාජා ‘ධාතුයො නීහරිස්සාමී’ති පරිවෙණං ඔතිණ්ණො, ගන්ත්වා කට්ඨරූපකානි හාරෙහී’’ති. සො පඤ්චචූළගාමදාරකවෙසෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො ධනුහත්ථො ඨත්වා – ‘‘හරාමි මහාරාජා’’ති ආහ. ‘‘හර, තාතා’’ති සරං ගහෙත්වා සන්ධිම්හියෙව විජ්ඣි, සබ්බං විප්පකිරියිත්ථ. අථ රාජා ආවිඤ්ඡනෙ බන්ධං කුඤ්චිකමුද්දිකං ගණ්හි, මණික්ඛන්ධං පස්සි. ‘‘අනාගතෙ දලිද්දරාජා ඉමං මණිං ගහෙත්වා ධාතූනං සක්කාරං කරොතූ’’ති පුන අක්ඛරානි දිස්වා කුජ්ඣිත්වා – ‘‘මාදිසං නාම රාජානං දලිද්දරාජාති වත්තුං අයුත්ත’’න්ති පුනප්පුනං ඝටෙත්වා ද්වාරං විවරාපෙත්වා අන්තොගෙහං පවිට්ඨො.

අට්ඨාරසවස්සාධිකානං ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ආරොපිතදීපා තථෙව පජ්ජලන්ති. නීලුප්පලපුප්ඵානි තඞ්ඛණං ආහරිත්වා ආරොපිතානි විය, පුප්ඵසන්ථාරො තඞ්ඛණං සන්ථතො විය, ගන්ධා තං මුහුත්තං පිසිත්වා ඨපිතා විය රාජා සුවණ්ණපට්ටං ගහෙත්වා – ‘‘අනාගතෙ පියදාසො නාම කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අසොකො නාම ධම්මරාජා භවිස්සති සො ඉමා ධාතුයො විත්ථාරිකා කරිස්සතී’’ති වාචෙත්වා – ‘‘දිට්ඨො භො, අහං අය්‍යෙන මහාකස්සපත්ථෙරෙනා’’ති වත්වා වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන අප්ඵොටෙසි. සො තස්මිං ඨානෙ පරිචරණධාතුමත්තමෙව ඨපෙත්වා සෙසා ධාතුයො ගහෙත්වා ධාතුගෙහං පුබ්බෙ පිහිතනයෙනෙව පිදහිත්වා සබ්බං යථාපකතියාව කත්වා උපරි පාසාණචෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා චතුරාසීතියා විහාරසහස්සෙසු ධාතුයො පතිට්ඨාපෙත්වා මහාථෙරෙ වන්දිත්වා පුච්ඡි – ‘‘දායාදොම්හි, භන්තෙ, බුද්ධසාසනෙ’’ති. කිස්ස දායාදො ත්වං, මහාරාජ, බාහිරකො ත්වං සාසනස්සාති. භන්තෙ, ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා චතුරාසීති විහාරසහස්සානි කාරෙත්වා අහං න දායාදො, අඤ්ඤො කො දායාදොති? පච්චයදායකො නාම ත්වං මහාරාජ, යො පන අත්තනො පුත්තඤ්ච ධීතරඤ්ච පබ්බාජෙති, අයං සාසනෙ දායාදො නාමාති. සො පුත්තඤ්ච ධීතරඤ්ච පබ්බාජෙසි. අථ නං ථෙරා ආහංසු – ‘‘ඉදානි, මහාරාජ, සාසනෙ දායාදොසී’’ති.

එවමෙතං භූතපුබ්බන්ති එවං එතං අතීතෙ ධාතුනිධානම්පි ජම්බුදීපතලෙ භූතපුබ්බන්ති. තතියසඞ්ගීතිකාරාපි ඉමං පදං ඨපයිංසු.

අට්ඨදොණං චක්ඛුමතො සරීරන්තිආදිගාථායො පන තම්බපණ්ණිදීපෙ ථෙරෙහි වුත්තාති.

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

මහාපරිනිබ්බානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.