තථාගතපච්ඡිමවාචාවණ්ණනා
216. ඉදානි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං ආරභි, තං දස්සෙතුං අථ ඛො භගවාතිආදි වුත්තං. තත්ථ දෙසිතො පඤ්ඤත්තොති ධම්මොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච, විනයොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච. පඤ්ඤත්තො ච නාම ඨපිතො පට්ඨපිතොති අත්ථො. සො වො මමච්චයෙනාති සො ධම්මවිනයො තුම්හාකං මමච්චයෙන සත්ථා. මයා හි වො ඨිතෙනෙව – ‘‘ඉදං ලහුකං, ඉදං ගරුකං, ඉදං සතෙකිච්ඡං, ඉදං අතෙකිච්ඡං, ඉදං ලොකවජ්ජං, ඉදං පණ්ණත්තිවජ්ජං, අයං ආපත්ති පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාති, අයං ආපත්ති ගණස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාති, අයං සඞ්ඝස්ස සන්තිකෙ වුට්ඨාතී’’ති සත්තාපත්තික්ඛන්ධවසෙන ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං සඛන්ධකපරිවාරො උභතොවිභඞ්ගො විනයො නාම දෙසිතො, තං සකලම්පි විනයපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති.
ඨිතෙනෙව ච මයා – ‘‘ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්ච ඉන්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති තෙන තෙනාකාරෙන ඉමෙ ධම්මෙ විභජිත්වා විභජිත්වා සුත්තන්තපිටකං දෙසිතං, තං සකලම්පි සුත්තන්තපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති. ඨිතෙනෙව ච මයා – ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත සඤ්චෙතනා, සත්ත චිත්තානි. තත්‍රාපි ‘එත්තකා ධම්මා කාමාවචරා, එත්තකා රූපාවචරා, එත්තකා අරූපාවචරා, එත්තකා පරියාපන්නා, එත්තකා අපරියාපන්නා, එත්තකා ලොකියා, එත්තකා ලොකුත්තරා’ති’’ ඉමෙ ධම්මෙ විභජිත්වා විභජිත්වා චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානඅනන්තනයමහාපට්ඨානපටිමණ්ඩිතං අභිධම්මපිටකං දෙසිතං, තං සකලම්පි අභිධම්මපිටකං මයි පරිනිබ්බුතෙ තුම්හාකං සත්ථුකිච්චං සාධෙස්සති.
ඉති සබ්බම්පෙතං අභිසම්බොධිතො යාව පරිනිබ්බානා පඤ්චචත්තාලීසවස්සානි භාසිතං ලපිතං – ‘‘තීණි පිටකානි, පඤ්ච නිකායා, නවඞ්ගානි, චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති එවං මහාපභෙදං හොති. ඉති ඉමානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි තිට්ඨන්ති, අහං එකොව පරිනිබ්බායාමි. අහඤ්ච ඛො පන දානි එකකොව ඔවදාමි අනුසාසාමි, මයි පරිනිබ්බුතෙ ඉමානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි තුම්හෙ ඔවදිස්සන්ති අනුසාසිස්සන්තීති එවං භගවා බහූනි කාරණානි දස්සෙන්තො – ‘‘සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති ඔවදිත්වා පුන අනාගතෙ චාරිත්තං දස්සෙන්තො යථා ඛො පනාතිආදිමාහ.
තත්ථ සමුදාචරන්තීති කථෙන්ති වොහරන්ති. නාමෙන වා ගොත්තෙන වාති නවකාති අවත්වා ‘‘තිස්ස, නාගා’’ති එවං නාමෙන වා, ‘‘කස්සප, ගොතමා’’ති එවං ගොත්තෙන වා, ‘‘ආවුසො තිස්ස, ආවුසො කස්සපා’’ති එවං ආවුසොවාදෙන වා සමුදාචරිතබ්බො. භන්තෙති වා ආයස්මාති වාති භන්තෙ තිස්ස, ආයස්මා තිස්සාති එවං සමුදාචරිතබ්බො. සමූහනතූති ආකඞ්ඛමානො සමූහනතු, යදි ඉච්ඡති සමූහනෙය්‍යාති අත්ථො. කස්මා පන සමූහනථාති එකංසෙනෙව අවත්වා විකප්පවචනෙනෙව ඨපෙසීති? මහාකස්සපස්ස බලං දිට්ඨත්තා. පස්සති හි භගවා – ‘‘සමූහනථාති වුත්තෙපි සඞ්ගීතිකාලෙ කස්සපො න සමූහනිස්සතී’’ති. තස්මා විකප්පෙනෙව ඨපෙසි.
තත්ථ – ‘‘එකච්චෙ ථෙරා එවමාහංසු – චත්තාරි පාරාජිකානි ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඛුද්දානුඛුද්දකානී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්චසතිකසඞ්ගීතියං ඛුද්දානුඛුද්දකකථා ආගතාව විනිච්ඡයො පෙත්ථ සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො. කෙචි පනාහු – ‘‘භන්තෙ, නාගසෙන, කතමං ඛුද්දකං, කතමං අනුඛුද්දක’’න්ති මිලින්දෙන රඤ්ඤා පුච්ඡිතො. ‘‘දුක්කටං, මහාරාජ, ඛුද්දකං, දුබ්භාසිතං අනුඛුද්දක’’න්ති වුත්තත්තා නාගසෙනත්ථෙරො ඛුද්දානුඛුද්දකං ජානාති. මහාකස්සපො පන තං අජානන්තො –
‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො සන්තම්හාකං සික්ඛාපදානි ගිහිගතානි, ගිහිනොපි ජානන්ති – ‘‘ඉදං වො සමණානං සක්‍යපුත්තියානං කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’’ති. සචෙ මයං ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනිස්සාම, භවිස්සන්ති වත්තාරො – ‘‘ධූමකාලිකං සමණෙන ගොතමෙන සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, යාව නෙසං සත්ථා අට්ඨාසි, තාවිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිංසු, යතො ඉමෙසං සත්ථා පරිනිබ්බුතො, න දානිමෙ සික්ඛාපදෙසු සික්ඛන්තී’’ති. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙය්‍ය, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දෙය්‍ය, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තෙය්‍ය. එසා ඤත්තීති –
කම්මවාචං සාවෙසීති. න තං එවං ගහෙතබ්බං. නාගසෙනත්ථෙරො හි – ‘‘පරවාදිනො ඔකාසො මා අහොසී’’ති එවමාහ. මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘ඛුද්දානුඛුද්දකාපත්තිං න සමූහනිස්සාමී’’ති කම්මවාචං සාවෙසි.
බ්‍රහ්මදණ්ඩකථාපි සඞ්ගීතියං ආගතත්තාසමන්තපාසාදිකායං විනිච්ඡිතා.
කඞ්ඛාති ද්වෙළ්හකං. විමතීති විනිච්ඡිතුං අසමත්ථතා, බුද්ධො නු ඛො, න බුද්ධො නු ඛො, ධම්මො නු ඛො, න ධම්මො නු ඛො, සඞ්ඝො නු ඛො, න සඞ්ඝො නු ඛො, මග්ගො නු ඛො, න මග්ගො නු ඛො, පටිපදා නු ඛො, න පටිපදා නු ඛොති යස්ස සංසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං වො වදාමි ‘‘පුච්ඡථ භික්ඛවෙ’’ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. සත්ථුගාරවෙනාපි න පුච්ඡෙය්‍යාථාති මයං සත්ථුසන්තිකෙ පබ්බජිම්හ, චත්තාරො පච්චයාපි නො සත්ථු සන්තකාව, තෙ මයං එත්තකං කාලං කඞ්ඛං අකත්වා න අරහාම අජ්ජ පච්ඡිමකාලෙ කඞ්ඛං කාතුන්ති සචෙ එවං සත්ථරි ගාරවෙන න පුච්ඡථ. සහායකොපි භික්ඛවෙ සහායකස්ස ආරොචෙතූති තුම්හාකං යො යස්ස භික්ඛුනො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො, සො තස්ස ආරොචෙතු, අහං එතස්ස භික්ඛුස්ස කථෙස්සාමි, තස්ස කථං සුත්වා සබ්බෙ නික්කඞ්ඛා භවිස්සථාති දස්සෙති.
එවං පසන්නොති එවං සද්දහාමි අහන්ති අත්ථො. ඤාණමෙවාති නික්කඞ්ඛභාවපච්චක්ඛකරණඤාණංයෙව, එත්ථ තථාගතස්ස න සද්ධාමත්තන්ති අත්ථො. ඉමෙසඤ්හි, ආනන්දාති ඉමෙසං අන්තොසාණියං නිසින්නානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං. යො පච්ඡිමකොති යො ගුණවසෙන පච්ඡිමකො. ආනන්දත්ථෙරංයෙව සන්ධායාහ.
218. අප්පමාදෙන සම්පාදෙථාති සතිඅවිප්පවාසෙන සබ්බකිච්චානි සම්පාදෙය්‍යාථ. ඉති භගවා පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි දින්නං ඔවාදං සබ්බං එකස්මිං අප්පමාදපදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා අදාසි. අයං තථාගතස්ස පච්ඡිමා වාචාති ඉදං පන සඞ්ගීතිකාරකානං වචනං.