ආනන්දපුච්ඡාකථාවණ්ණනා
203. අදස්සනං, ආනන්දාති යදෙතං මාතුගාමස්ස අදස්සනං, අයමෙත්ථ උත්තමා පටිපත්තීති දස්සෙති. ද්වාරං පිදහිත්වා සෙනාසනෙ නිසින්නො හි භික්ඛු ආගන්ත්වා ද්වාරෙ ඨිතම්පි මාතුගාමං යාව න පස්සති, තාවස්ස එකංසෙනෙව න ලොභො උප්පජ්ජති, න චිත්තං චලති. දස්සනෙ පන සතියෙව තදුභයම්පි අස්ස. තෙනාහ – ‘‘අදස්සනං ආනන්දා’’ති. දස්සනෙ භගවා සති කථන්ති භික්ඛං ගහෙත්වා උපගතට්ඨානාදීසු දස්සනෙ සති කථං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති පුච්ඡති. අථ භගවා යස්මා ඛග්ගං ගහෙත්වා – ‘‘සචෙ මයා සද්ධිං ආලපසි, එත්ථෙව තෙ සීසං පාතෙස්සාමී’’ති ඨිතපුරිසෙන වා, ‘‘සචෙ මයා සද්ධිං ආලපසි, එත්ථෙව තෙ මංසං මුරුමුරාපෙත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති ඨිතයක්ඛිනියා වා ආලපිතුං වරං. එකස්සෙව හි අත්තභාවස්ස තප්පච්චයා විනාසො හොති, න අපායෙසු අපරිච්ඡින්නදුක්ඛානුභවනං. මාතුගාමෙන පන ආලාපසල්ලාපෙ සති විස්සාසො හොති, විස්සාසෙ සති ඔතාරො හොති, ඔතිණ්ණචිත්තො සීලබ්‍යසනං පත්වා අපායපූරකො හොති; තස්මා අනාලාපොති ආහ. වුත්තම්පි චෙතං –
‘‘සල්ලපෙ අසිහත්ථෙන, පිසාචෙනාපි සල්ලපෙ;
ආසීවිසම්පි ආසීදෙ, යෙන දට්ඨො න ජීවති;
න ත්වෙව එකො එකාය, මාතුගාමෙන සල්ලපෙ’’ති. (අ. නි. 5.55);
ආලපන්තෙන පනාති සචෙ මාතුගාමො දිවසං වා පුච්ඡති, සීලං වා යාචති, ධම්මං වා සොතුකාමො හොති, පඤ්හං වා පුච්ඡති, තථාරූපං වා පනස්ස පබ්බජිතෙහි කත්තබ්බකම්මං හොති, එවරූපෙ කාලෙ අනාලපන්තං ‘‘මූගො අයං, බධිරො අයං, භුත්වාව බද්ධමුඛො නිසීදතී’’ති වදති, තස්මා අවස්සං ආලපිතබ්බං හොති. එවං ආලපන්තෙන පන කථං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති පුච්ඡති. අථ භගවා – ‘‘එථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, මාතුමත්තීසු මාතුචිත්තං උපට්ඨපෙථ, භගිනිමත්තීසු භගිනිචිත්තං උපට්ඨපෙථ, ධීතුමත්තීසු ධීතුචිත්තං උපට්ඨපෙථා’’ති (සං. නි. 4.127) ඉමං ඔවාදං සන්ධාය සති, ආනන්ද, උපට්ඨපෙතබ්බාති ආහ.
204. අබ්‍යාවටාති අතන්තිබද්ධා නිරුස්සුක්කා හොථ. සාරත්ථෙ ඝටථාති උත්තමත්ථෙ අරහත්තෙ ඝටෙථ. අනුයුඤ්ජථාති තදධිගමාය අනුයොගං කරොථ. අප්පමත්තාති තත්ථ අවිප්පමුට්ඨසතී. වීරියාතාපයොගෙන ආතාපිනො. කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛතාය පහිතත්තා පෙසිතචිත්තා විහරථ.
205. කථං පන, භන්තෙති තෙහි ඛත්තියපණ්ඩිතාදීහි කථං පටිපජ්ජිතබ්බං. අද්ධා මං තෙ පටිපුච්ඡිස්සන්ති – ‘‘කථං, භන්තෙ, ආනන්ද තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති; ‘‘තෙසාහං කථං පටිවචනං දෙමී’’ති පුච්ඡති. අහතෙන වත්ථෙනාති නවෙන කාසිකවත්ථෙන. විහතෙන කප්පාසෙනාති සුපොථිතෙන කප්පාසෙන. කාසිකවත්ථඤ්හි සුඛුමත්තා තෙලං න ගණ්හාති, කප්පාසො පන ගණ්හාති. තස්මා ‘‘විහතෙන කප්පාසෙනා’’ති ආහ. ආයසායාති සොවණ්ණාය. සොවණ්ණඤ්හි ඉධ ‘‘අයස’’න්ති අධිප්පෙතං.