චතුමහාපදෙසවණ්ණනා
187. මහාපදෙසෙති මහාඔකාසෙ, මහාඅපදෙසෙ වා, බුද්ධාදයො මහන්තෙ මහන්තෙ අපදිසිත්වා වුත්තානි මහාකාරණානීති අත්ථො.
188. නෙව අභිනන්දිතබ්බන්ති හට්ඨතුට්ඨෙහි සාධුකාරං දත්වා පුබ්බෙව න සොතබ්බං, එවං කතෙ හි පච්ඡා ‘‘ඉදං න සමෙතී’’ති වුච්චමානො – ‘‘කිං පුබ්බෙව අයං ධම්මො, ඉදානි න ධම්මො’’ති වත්වා ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙති. නප්පටික්කොසිතබ්බන්ති – ‘‘කිං එස බාලො වදතී’’ති එවං පුබ්බෙව න වත්තබ්බං, එවං වුත්තෙ හි වත්තුං යුත්තම්පි න වක්ඛති. තෙනාහ – ‘‘අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා’’ති. පදබ්‍යඤ්ජනානීති පදසඞ්ඛාතානි බ්‍යඤ්ජනානි. සාධුකං උග්ගහෙත්වාති ඉමස්මිං ඨානෙ පාළි වුත්තා, ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථො වුත්තො, ඉමස්මිං ඨානෙ අනුසන්ධි කථිතො, ඉමස්මිං ඨානෙ පුබ්බාපරං කථිතන්ති සුට්ඨු ගහෙත්වා. සුත්තෙ ඔසාරෙතබ්බානීති සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බානි. විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානීති විනයෙ සංසන්දෙතබ්බානි.
එත්ථ ච සුත්තන්ති විනයො. යථාහ – ‘‘කත්ථ පටික්ඛිත්තං? සාවත්ථියං සුත්තවිභඞ්ගෙ’’ති (චුළව. 457). විනයොති ඛන්ධකො. යථාහ – ‘‘විනයාතිසාරෙ’’ති. එවං විනයපිටකම්පි න පරියාදියති. උභතොවිභඞ්ගා පන සුත්තං, ඛන්ධකපරිවාරා විනයොති එවං විනයපිටකං පරියාදියති. අථවා සුත්තන්තපිටකං සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවං ද්වෙයෙව පිටකානි පරියාදියන්ති. සුත්තන්තාභිධම්මපිටකානි වා සුත්තං, විනයපිටකං විනයොති එවම්පි තීණි පිටකානි න තාව පරියාදියන්ති. අසුත්තනාමකඤ්හි බුද්ධවචනං නාම අත්ථි. සෙය්‍යථිදං – ජාතකං, පටිසම්භිදා, නිද්දෙසො, සුත්තනිපාතො, ධම්මපදං, උදානං, ඉතිවුත්තකං, විමානවත්ථු, පෙතවත්ථු, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, අපදානන්ති.
සුදින්නත්ථෙරො පන – ‘‘අසුත්තනාමකං බුද්ධවචනං න අත්ථී’’ති තං සබ්බං පටිපක්ඛිපිත්වා – ‘‘තීණි පිටකානි සුත්තං, විනයො පන කාරණ’’න්ති ආහ. තතො තං කාරණං දස්සෙන්තො ඉදං සුත්තමාහරි –
‘‘යෙ ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා සරාගාය සංවත්තන්ති නො විරාගාය, සඤ්ඤොගාය සංවත්තන්ති නො විසඤ්ඤොගාය, ආචයාය සංවත්තන්ති නො අපචයාය, මහිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො අප්පිච්ඡතාය, අසන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො සන්තුට්ඨියා, සඞ්ගණිකාය සංවත්තන්ති නො පවිවෙකාය, කොසජ්ජාය සංවත්තන්ති නො වීරියාරම්භාය, දුබ්භරතාය සංවත්තන්ති නො සුභරතාය. එකංසෙන, ගොතමි, ධාරෙය්‍යාසි – ‘නෙසො ධම්මො, නෙසො විනයො, නෙතං සත්ථුසාසන’න්ති. යෙ ච ඛො ත්වං, ගොතමි, ධම්මෙ ජානෙය්‍යාසි, ඉමෙ ධම්මා විරාගාය සංවත්තන්ති නො සරාගාය, විසඤ්ඤොගාය සංවත්තන්ති නො සඤ්ඤොගාය, අපචයාය සංවත්තන්ති නො ආචයාය, අප්පිච්ඡතාය සංවත්තන්ති නො මහිච්ඡතාය, සන්තුට්ඨියා සංවත්තන්ති නො අසන්තුට්ඨියා, පවිවෙකාය සංවත්තන්ති නො සඞ්ගණිකාය, වීරියාරම්භාය සංවත්තන්ති නො කොසජ්ජාය, සුභරතාය සංවත්තන්ති නො දුබ්භරතාය. එකංසෙන, ගොතමි, ධාරෙය්‍යාසි – ‘එසො ධම්මො, එසො විනයො, එතං සත්ථුසාසන’න්ති’’ (අ. නි. 8.53).
තස්මා සුත්තෙති තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඔතාරෙතබ්බානි. විනයෙති එතස්මිං රාගාදිවිනයකාරණෙ සංසන්දෙතබ්බානීති අයමෙත්ථ අත්ථො. න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්තීති සුත්තපටිපාටියා කත්ථචි අනාගන්ත්වා ඡල්ලිං උට්ඨපෙත්වා ගුළ්හවෙස්සන්තර-ගුළ්හඋම්මග්ග-ගුළ්හවිනය-වෙදල්ලපිටකානං අඤ්ඤතරතො ආගතානි පඤ්ඤායන්තීති අත්ථො. එවං ආගතානි හි රාගාදිවිනයෙ ච න පඤ්ඤායමානානි ඡඩ්ඩෙතබ්බානි හොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉති හෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථා’’ති. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.
ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථාති ඉදං චතුත්ථං ධම්මස්ස පතිට්ඨානොකාසං ධාරෙය්‍යාථ.
ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඉමං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං. සුත්තෙ චත්තාරො මහාපදෙසා, ඛන්ධකෙ චත්තාරො මහාපදෙසා, චත්තාරි පඤ්හබ්‍යාකරණානි, සුත්තං, සුත්තානුලොමං, ආචරියවාදො, අත්තනොමති, තිස්සො සඞ්ගීතියොති.
තත්ථ – ‘‘අයං ධම්මො, අයං විනයො’’ති ධම්මවිනිච්ඡයෙ පත්තෙ ඉමෙ චත්තාරො මහාපදෙසා පමාණං. යං එත්ථ සමෙති තදෙව ගහෙතබ්බං, ඉතරං විරවන්තස්සපි න ගහෙතබ්බං.
‘‘ඉදං කප්පති, ඉදං න කප්පතී’’ති කප්පියාකප්පියවිනිච්ඡයෙ පත්තෙ – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, මයා ඉදං න කප්පතීති අප්පටික්ඛිත්තං, තං චෙ අකප්පියං අනුලොමෙති, කප්පියං පටිබාහති, තං වො න කප්පතී’’තිආදිනා (මහාව. 305) නයෙන ඛන්ධකෙ වුත්තා චත්තාරො මහාපදෙසා පමාණං. තෙසං විනිච්ඡයකථා සමන්තපාසාදිකායං වුත්තා. තත්ථ වුත්තනයෙන යං කප්පියං අනුලොමෙති, තදෙව කප්පියං, ඉතරං අකප්පියන්ති එවං සන්නිට්ඨානං කාතබ්බං.
එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, ඨපනීයො පඤ්හොති ඉමානි චත්තාරි පඤ්හබ්‍යාකරණානි නාම. තත්ථ ‘‘චක්ඛුං අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙන – ‘‘ආම අනිච්ච’’න්ති එකංසෙනෙව බ්‍යාකාතබ්බං. එස නයො සොතාදීසු. අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘අනිච්චං නාම චක්ඛු’’න්ති පුට්ඨෙන – ‘‘න චක්ඛුමෙව, සොතම්පි අනිච්චං ඝානම්පි අනිච්ච’’න්ති එවං විභජිත්වා බ්‍යාකාතබ්බං. අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘යථා චක්ඛු තථා සොතං, යථා සොතං තථා චක්ඛු’’න්ති පුට්ඨෙන ‘‘කෙනට්ඨෙන පුච්ඡසී’’ති පටිපුච්ඡිත්වා ‘‘දස්සනට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘න හී’’ති බ්‍යාකාතබ්බං, ‘‘අනිච්චට්ඨෙන පුච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ ආමාති බ්‍යාකාතබ්බං. අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො. ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදීනි පුට්ඨෙන පන ‘‘අබ්‍යාකතමෙතං භගවතා’’ති ඨපෙතබ්බො, එස පඤ්හො න බ්‍යාකාතබ්බො. අයං ඨපනීයො පඤ්හො. ඉති තෙනාකාරෙන පඤ්හෙ සම්පත්තෙ ඉමානි චත්තාරි පඤ්හබ්‍යාකරණානි පමාණං. ඉමෙසං වසෙන සො පඤ්හො බ්‍යාකාතබ්බො.
සුත්තාදීසු පන සුත්තං නාම තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරූළ්හානි තීණි පිටකානි. සුත්තානුලොමං නාම අනුලොමකප්පියං. ආචරියවාදො නාම අට්ඨකථා. අත්තනොමති නාම නයග්ගාහෙන අනුබුද්ධියා අත්තනො පටිභානං. තත්ථ සුත්තං අප්පටිබාහියං, තං පටිබාහන්තෙන බුද්ධොව පටිබාහිතො හොති. අනුලොමකප්පියං පන සුත්තෙන සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බං, න ඉතරං. ආචරියවාදොපි සුත්තෙන සමෙන්තොයෙව ගහෙතබ්බො, න ඉතරො. අත්තනොමති පන සබ්බදුබ්බලා, සාපි සුත්තෙන සමෙන්තායෙව ගහෙතබ්බා, න ඉතරා. පඤ්චසතිකා, සත්තසතිකා, සහස්සිකාති ඉමා පන තිස්සො සඞ්ගීතියො. සුත්තම්පි තාසු ආගතමෙව පමාණං, ඉතරං ගාරය්හසුත්තං න ගහෙතබ්බං. තත්ථ ඔතරන්තානිපි හි පදබ්‍යඤ්ජනානි න චෙව සුත්තෙ ඔතරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්තීති වෙදිතබ්බානි.