2. අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා
183. අභිධම්මභාජනීයෙ සරූපෙනෙව සබ්බාපි ධාතුයො දස්සෙන්තො අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු රූපධාතූතිආදිමාහ. තත්ථ උද්දෙසවාරෙ තාව –
අත්ථතො ලක්ඛණාදිතො, කමතාවත්වසඞ්ඛතො;
පච්චයා අථ දට්ඨබ්බා, වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.
තත්ථ ‘අත්ථතො’ති චක්ඛතීති චක්ඛු. රූපයතීති රූපං. චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති එවමාදිනා තාව නයෙන චක්ඛාදීනං විසෙසත්ථතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. අවිසෙසෙන පන විදහති, ධීයතෙ, විධානං, විධීයතෙ එතාය, එත්ථ වා ධීයතීති ධාතු. ලොකියා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා හුත්වා සුවණ්ණරජතාදිධාතුයො විය සුවණ්ණරජතාදිං අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති; භාරහාරෙහි ච භාරො විය සත්තෙහි ධීයන්තෙ ධාරීයන්තෙති අත්ථො. දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා අවසවත්තනතො. එතාහි ච කරණභූතාහි සංසාරදුක්ඛං සත්තෙහි අනුවිධීයති; තථාවිහිතඤ්චෙතං එතාස්වෙව ධීයති ඨපීයතීති අත්ථො. ඉති චක්ඛාදීසු එකෙකො ධම්මො යථාසම්භවං විදහති ධීයතෙතිආදිඅත්ථවසෙන ධාතූති වුච්චති.
අපිච යථා තිත්ථියානං අත්තා නාම සභාවතො නත්ථි, න එවමෙතා. එතා පන අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. යථා ච ලොකෙ විචිත්තා හරිතාලමනොසිලාදයො සිලාවයවා ධාතුයොති වුච්චන්ති, එවමෙතාපි ධාතුයො විය ධාතුයො. විචිත්තා හෙතා ඤාණඤෙය්‍යාවයවාති. යථා වා සරීරසඞ්ඛාතස්ස සමුදායස්ස අවයවභූතෙසු රසසොණිතාදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නෙසු ධාතුසමඤ්ඤා, එවමෙතෙසුපි පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අත්තභාවස්ස අවයවෙසු ධාතුසමඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නා හෙතෙ චක්ඛාදයොති. අපිච ධාතූති නිජ්ජීවමත්තස්සෙතං අධිවචනං. තථා හි භගවා – ‘‘ඡ ධාතුරො අයං, භික්ඛු, පුරිසො’’තිආදීසු (ම. නි. 3.343-344) ජීවසඤ්ඤාසමූහනත්ථං ධාතුදෙසනං අකාසීති. තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ධාතු චාති චක්ඛුධාතු …පෙ… මනොවිඤ්ඤාණඤ්ච තං ධාතු චාති මනොවිඤ්ඤාණධාතූති එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.
‘ලක්ඛණාදිතො’ති චක්ඛාදීනං ලක්ඛණාදිතො පෙත්ථ වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. තානි ච පන තෙසං ලක්ඛණාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.
‘කමතො’ති ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තෙසු උප්පත්තික්කමාදීසු දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. සො ච පනායං හෙතුඵලානුපුබ්බවවත්ථානවසෙන වුත්තො. චක්ඛුධාතු රූපධාතූති ඉදඤ්හි ද්වයං හෙතු. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතූති ඵලං. එවං සබ්බත්ථ කමතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.
‘තාවත්වතො’ති තාවභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – තෙසු තෙසු හි සුත්තාභිධම්මපදෙසෙසු ආභාධාතු, සුභධාතු, ආකාසානඤ්චායතනධාතු, විඤ්ඤාණඤ්චායතනධාතු, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනධාතු, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධාතු, සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු, කාමධාතු, බ්‍යාපාදධාතු, විහිංසාධාතු, නෙක්ඛම්මධාතු, අබ්‍යාපාදධාතු, අවිහිංසාධාතු, සුඛධාතු, දුක්ඛධාතු, සොමනස්සධාතු, දොමනස්සධාතු, උපෙක්ඛාධාතු, අවිජ්ජාධාතු, ආරම්භධාතු, නික්කමධාතු, පරක්කමධාතු, හීනධාතු, මජ්ඣිමධාතු, පණීතධාතු, පථවීධාතු, ආපොධාතු, තෙජොධාතු, වායොධාතු, ආකාසධාතු, විඤ්ඤාණධාතු, සඞ්ඛතධාතු, අසඞ්ඛතධාතු, අනෙකධාතුනානාධාතුලොකොති එවමාදයො අඤ්ඤාපි ධාතුයො දිස්සන්ති.
එවං සති සබ්බාසං වසෙන පරිච්ඡෙදං අකත්වා කස්මා අට්ඨාරසාති අයමෙව පරිච්ඡෙදො කතොති චෙ? සභාවතො විජ්ජමානානං සබ්බධාතූනං තදන්තොගධත්තා. රූපධාතුයෙව හි ආභාධාතු. සුභධාතු පන රූපාදිප්පටිබද්ධා. කස්මා? සුභනිමිත්තත්තා. සුභනිමිත්තඤ්හි සුභධාතු. තඤ්ච රූපාදිවිනිමුත්තං න විජ්ජති, කුසලවිපාකාරම්මණා වා රූපාදයො එව සුභධාතූති රූපාදිමත්තමෙවෙසා. ආකාසානඤ්චායතනධාතුආදීසු චිත්තං මනොවිඤ්ඤාණධාතු. සෙසා ධම්මා ධම්මධාතු. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධධාතු පන සභාවතො නත්ථි; ධාතුද්වයනිරොධමත්තමෙව හි සා. කාමධාතු ධම්මධාතුමත්තං වා හොති, යථාහ ‘‘තත්ථ කතමා කාමධාතු? කාමපටිසංයුත්තො තක්කො …පෙ… මිච්ඡාසඞ්කප්පො’’ති; අට්ඨාරසපි ධාතුයො වා, යථාහ ‘‘හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ අන්තොකරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා, රූපා, වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා, විඤ්ඤාණං – අයං වුච්චති කාමධාතූ’’ති. නෙක්ඛම්මධාතු ධම්මධාතු එව; ‘‘සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති වා වචනතො මනොවිඤ්ඤාණධාතුපි හොතියෙව. බ්‍යාපාදවිහිංසාඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛාඅවිජ්ජාආරම්භනික්කමපරක්කමධාතුයො ධම්මධාතුයෙව.
හීනමජ්ඣිමපණීතධාතුයො අට්ඨාරසධාතුමත්තමෙව. හීනා හි චක්ඛාදයො හීනධාතු. මජ්ඣිමපණීතා චක්ඛාදයො මජ්ඣිමා චෙව පණීතා ච ධාතූ. නිප්පරියායෙන පන අකුසලා ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො හීනධාතු. ලොකියා කුසලාබ්‍යාකතා උභොපි චක්ඛුධාතුආදයො ච මජ්ඣිමධාතු. ලොකුත්තරා පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො පණීතධාතු. පථවීතෙජොවායොධාතුයො ඵොට්ඨබ්බධාතුයෙව. ආපොධාතු ආකාසධාතු ච ධම්මධාතුයෙව. විඤ්ඤාණධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසත්තවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛෙපොයෙව. සත්තරස ධාතුයො ධම්මධාතුඑකදෙසො ච සඞ්ඛතධාතු. අසඞ්ඛතධාතු පන ධම්මධාතුඑකදෙසොව. අනෙකධාතුනානාධාතුලොකො පන අට්ඨාරසධාතුප්පභෙදමත්තමෙවාති. ඉති සභාවතො විජ්ජමානානං සබ්බධාතූනං තදන්තොගධත්තා අට්ඨාරසෙව වුත්තාති.
අපිච විජානනසභාවෙ විඤ්ඤාණෙ ජීවසඤ්ඤීනං ජීවසඤ්ඤාසමූහනත්ථම්පි අට්ඨාරසෙව වුත්තා. සන්ති හි සත්තා විජානනසභාවෙ විඤ්ඤාණෙ ජීවසඤ්ඤිනො. තෙසං චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණමනොවිඤ්ඤාණධාතුභෙදෙන තස්සා අනෙකත්තං, චක්ඛුරූපාදිපච්චයායත්තවුත්තිතාය අනිච්චතඤ්ච පකාසෙත්වා දීඝරත්තානුසයිතං ජීවසඤ්ඤං සමූහනිතුකාමෙන භගවතා අට්ඨාරස ධාතුයො පකාසිතා. කිඤ්ච භිය්‍යො? තථා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන; යෙ ච ඉමාය නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරාය දෙසනාය වෙනෙය්‍යා සත්තා, තදජ්ඣාසයවසෙන ච අට්ඨාරසෙව පකාසිතා.
සඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන තථා තථා හි,
ධම්මං පකාසයති එස යථා යථාස්ස;
සද්ධම්මතෙජවිහතං විලයං ඛණෙන,
වෙනෙය්‍යසත්තහදයෙසු තමො පයාතීති.
එවමෙත්ථ ‘තාවත්වතො’ වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.
‘සඞ්ඛතො’ති චක්ඛුධාතු තාව ජාතිතො එකො ධම්මොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති චක්ඛුපසාදවසෙන. තථා සොතඝානජිව්හාකායරූපසද්දගන්ධරසධාතුයො සොතපසාදාදිවසෙන. ඵොට්ඨබ්බධාතු පන පථවීතෙජොවායොවසෙන තයො ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු කුසලාකුසලවිපාකවසෙන ද්වෙ ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. තථා සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණධාතුයො. මනොධාතු පන පඤ්චද්වාරාවජ්ජනකුසලාකුසලවිපාකසම්පටිච්ඡනවසෙන තයො ධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ධම්මධාතු තිණ්ණං අරූපක්ඛන්ධානං, සොළසන්නං සුඛුමරූපානං, අසඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන වීසතිධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. මනොවිඤ්ඤාණධාතු සෙසකුසලාකුසලාබ්‍යාකතවිඤ්ඤාණවසෙන ඡසත්තතිධම්මාති සඞ්ඛං ගච්ඡතීති එවමෙත්ථ ‘සඞ්ඛතො’ වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.
‘පච්චයා’ති චක්ඛුධාතුආදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීසු පච්චයතො වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො. සො පනෙතෙසං පච්චයභාවො නිද්දෙසවාරෙ ආවි භවිස්සති.
‘දට්ඨබ්බා’ති දට්ඨබ්බතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති අත්ථො. සබ්බා එව හි සඞ්ඛතා ධාතුයො පුබ්බන්තාපරන්තවිවිත්තතො, ධුවසුභසුඛත්තභාවසුඤ්ඤතො, පච්චයායත්තවුත්තිතො ච දට්ඨබ්බා. විසෙසතො පනෙත්ථ භෙරිතලං විය චක්ඛුධාතු දට්ඨබ්බා, දණ්ඩො විය රූපධාතු, සද්දො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා ආදාසතලං විය චක්ඛුධාතු, මුඛං විය රූපධාතු, මුඛනිමිත්තං විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. අථ වා උච්ඡුතිලානි විය චක්ඛුධාතු, යන්තචක්කයට්ඨි විය රූපධාතු, උච්ඡුරසතෙලානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා අධරාරණී විය චක්ඛුධාතු, උත්තරාරණී විය රූපධාතු, අග්ගි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. එස නයො සොතධාතුආදීසුපි.
මනොධාතු පන යථාසම්භවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං පුරෙචරානුචරා විය දට්ඨබ්බා. ධම්මධාතුයා වෙදනාක්ඛන්ධො සල්ලමිව සූලමිව ච දට්ඨබ්බො; සඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා වෙදනාසල්ලසූලයොගා ආතුරා විය; පුථුජ්ජනානං වා සඤ්ඤා ආසාදුක්ඛජනනතො රිත්තමුට්ඨි විය, අයථාභුච්චනිමිත්තග්ගාහකතො වනමිගො විය; සඞ්ඛාරා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනතො අඞ්ගාරකාසුයං ඛිපනකපුරිසො විය, ජාතිදුක්ඛානුබන්ධනතො රාජපුරිසානුබන්ධචොරා විය, සබ්බානත්ථාවහස්ස ඛන්ධසන්තානස්ස හෙතුතො විසරුක්ඛබීජානි විය; රූපං නානාවිධූපද්දවනිමිත්තතො ඛුරචක්කං විය දට්ඨබ්බං.
අසඞ්ඛතා පන ධාතු අමතතො සන්තතො ඛෙමතො ච දට්ඨබ්බා. කස්මා? සබ්බානත්ථපටිපක්ඛභූතත්තා. මනොවිඤ්ඤාණධාතු ගහිතාරම්මණං මුඤ්චිත්වාපි අඤ්ඤං ගහෙත්වාව පවතනතො වනමක්කටො විය, දුද්දමනතො අස්සඛළුඞ්කො විය, යත්ථකාමනිපාතිතො වෙහාසං ඛිත්තදණ්ඩො විය, ලොභදොසාදිනානප්පකාරකිලෙසයොගතො රඞ්ගනටො විය දට්ඨබ්බොති.
184. නිද්දෙසවාරෙ චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ චාති ඉදඤ්ච ද්වයං පටිච්ච අඤ්ඤඤ්ච කිරියාමනොධාතුඤ්චෙව සම්පයුත්තඛන්ධත්තයඤ්චාති අත්ථො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා හි චක්ඛු නිස්සයපච්චයො හොති, රූපං ආරම්මණපච්චයො, කිරියමනොධාතු විගතපච්චයො, තයො අරූපක්ඛන්ධා සහජාතපච්චයො. තස්මා එසා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු ඉමෙ චත්තාරො පටිච්ච උප්පජ්ජති නාම. සොතඤ්ච පටිච්චාතිආදීසුපි එසෙව නයො.
නිරුද්ධසමනන්තරාති නිරුද්ධාය සමනන්තරා. තජ්ජා මනොධාතූති තස්මිං ආරම්මණෙ ජාතා කුසලාකුසලවිපාකතො දුවිධා මනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චා. සබ්බධම්මෙසු වා පන පඨමසමන්නාහාරොති එතෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු සබ්බධම්මෙසු උප්පජ්ජමානෙසු පඨමසමන්නාහාරො; චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතෙසු සබ්බධම්මෙසු පඨමසමන්නාහාරොති අයමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එතෙන පඤ්චද්වාරාවජ්ජනකිච්චා කිරියමනොධාතු ගහිතාති වෙදිතබ්බා.
මනොධාතුයාපි උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරාති එත්ථ පි-කාරො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තස්මා මනොධාතුයාපි මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපීති අයමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන යා ච විපාකමනොධාතුයා උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධාය සමනන්තරා උප්පජ්ජති සන්තීරණකිච්චා විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු, යා ච තස්සා උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධාය සමනන්තරා උප්පජ්ජති වොට්ඨබ්බනකිච්චා කිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතු, යා ච තස්සා උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධාය සමනන්තරා උප්පජ්ජති ජවනකිච්චා මනොවිඤ්ඤාණධාතු – තා සබ්බාපි කථිතා හොතීති වෙදිතබ්බා. මනඤ්ච පටිච්චාති භවඞ්ගමනං. ධම්මෙ චාති චතුභූමිකධම්මාරම්මණං. උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණන්ති සහාවජ්ජනකං ජවනං නිබ්බත්තති.
ඉමස්මිං පන ඨානෙ හත්ථෙ ගහිතපඤ්හං නාම ගණ්හිංසු. මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො කිර නාම දීඝභාණකාභයත්ථෙරං හත්ථෙ ගහෙත්වා ආහ – ‘පටිච්චාති නාම ආගතට්ඨානෙ ආවජ්ජනං විසුං න කාතබ්බං, භවඞ්ගනිස්සිතකමෙව කාතබ්බ’න්ති. තස්මා ඉධ මනොති සහාවජ්ජනකං භවඞ්ගං. මනොවිඤ්ඤාණන්ති ජවනමනොවිඤ්ඤාණං. ඉමස්මිං පන අභිධම්මභාජනීයෙ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමිකා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතාති.
අභිධම්මභාජනීයවණ්ණනා.