(8.) අට්ඨකනිද්දෙසවණ්ණනා

952. අට්ඨකනිද්දෙසෙ කිලෙසායෙව කිලෙසවත්ථූනි. කුසීතවත්ථූනීති කුසීතස්ස අලසස්ස වත්ථූනි, පතිට්ඨා, කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො. කම්මං කාතබ්බං හොතීති චීවරවිචාරණාදිකම්මං කාතබ්බං හොති. න වීරියං ආරභතීති දුවිධම්පි වීරියං නාරභති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලධම්මස්ස අප්පත්තස්ස පත්තියා. අනධිගතස්සාති තස්සෙව අනධිගතස්ස අධිගමත්ථාය. අසච්ඡිකතස්සාති තස්සෙව අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. ඉදං පඨමන්ති ‘ඉදං හන්දාහං නිපජ්ජාමී’ති එවං ඔසීදනං පඨමං කුසීතවත්ථු. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

මාසාචිතං මඤ්ඤෙති එත්ථ පන මාසාචිතං නාම තින්තමාසො; යථා තින්තමාසො ගරුකො හොති, එවං ගරුකොති අධිප්පායො. ගිලානා වුට්ඨිතො හොතීති ගිලානො හුත්වා පච්ඡා වුට්ඨිතො හොති.

954. අට්ඨසු ලොකධම්මෙසූති එත්ථ ලොකස්ස ධම්මාති ලොකධම්මා. එතෙහි විමුත්තො නාම නත්ථි, බුද්ධානම්පි හොන්ති එව. තස්මා ‘ලොකධම්මා’ති වුච්චන්ති. පටිඝාතොති පටිහඤ්ඤනාකාරො. ලාභෙ සාරාගොති ‘අහං ලාභං ලභාමී’ති එවං ගෙහසිතසොමනස්සවසෙන උප්පන්නො සාරාගො; සො චිත්තං පටිහනති. අලාභෙ පටිවිරොධොති ‘අහං ලාභං න ලභාමී’ති දොමනස්සවසෙන උප්පන්නවිරොධො; සොපි චිත්තං පටිහනති. තස්මා ‘පටිඝාතො’ති වුත්තො. යසාදීසුපි ‘අහං මහාපරිවාරො, අහං අප්පපරිවාරො, අහං පසංසප්පත්තො, අහං ගරහප්පත්තො, අහං සුඛප්පත්තො, අහං දුක්ඛප්පතො’ති එවමෙතෙසං උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. අනරියවොහාරාති අනරියානං වොහාරා.

957. පුරිසදොසාති පුරිසානං දොසා. න සරාමීති ‘මයා එතස්ස කම්මස්ස කතට්ඨානං න සරාමි න සල්ලක්ඛෙමී’ති එවං අස්සතිභාවෙන නිබ්බෙඨෙති මොචෙති. චොදකංයෙව පටිප්ඵරතීති පටිවිරුද්ධො හුත්වා ඵරති, පටිභාණිතභාවෙන තිට්ඨති. කිං නු ඛො තුය්හන්ති ‘තුය්හං බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස භණිතෙන නාම කිං’ යො ත්වං නෙව වත්ථුනා ආපත්තිං, න චොදනං ජානාසී’ති දීපෙති; ‘ත්වං පි නාම එවං කිඤ්චි අජානන්තො භණිතබ්බං මඤ්ඤිස්සසී’ති අජ්ඣොත්ථරති. පච්චාරොපෙතීති ‘ත්වං පි ඛොසී’තිආදීනි වදන්තො පටිආරොපෙති. පටිකරොහීති දෙසනාගාමිනිං දෙසෙහි, වුට්ඨානගාමිනිතො වුට්ඨාහි තතො සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතො අඤ්ඤං චොදෙස්සසී’ති දීපෙති.

අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන කාරණෙන වචනෙන වා අඤ්ඤං කාරණං වචනං වා පටිච්ඡාදෙති. ‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’ති වුත්තො ‘කො ආපන්නො? කිං ආපන්නො? කථං ආපන්නො? කිස්මිං ආපන්නො? කං භණථ? කිං භණථා’ති වදති. ‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’න්ති වුත්තෙ ‘න සුණාමී’ති සොතං වා උපනෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති ‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’ති පුට්ඨො ‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’ති වත්වා පුන ‘තව පාටලිපුත්තගමනං න පුච්ඡාමා’ති වුත්තෙ ‘තතො රාජගහං ගතොම්හී’ති ‘රාජගහං වා යාහි, බ්‍රාහ්මණගෙහං වා; ආපත්තිං ආපන්නොසී’ති? ‘තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’න්තිආදීනි වදන්තො කථං බහිද්ධා වික්ඛිපති. කොපන්ති කුපිතභාවං. දොසන්ති දුට්ඨභාවං. උභයම්පෙතං කොධස්සෙව නාමං. අප්පච්චයන්ති අසන්තුට්ඨාකාරං; දොමනස්සස්සෙතං නාමං. පාතුකරොතීති දස්සෙති පකාසෙති. බාහාවික්ඛෙපකං භණතීති බාහා වික්ඛිපිත්වා අලජ්ජිවචනං වදති. විහෙසෙතීති විහෙඨෙති බාධති. අනාදියිත්වාති චිත්තීකාරෙන අග්ගහෙත්වා අවජානිත්වා; අනාදරො හුත්වාති අත්ථො.

අතිබාළ්හන්ති අතිදළ්හං අතිප්පමාණං. මයි බ්‍යාවටාති මයි බ්‍යාපාරං ආපන්නා. හීනායාවත්තිත්වාති හීනස්ස ගිහිභාවස්ස අත්ථාය ආවත්තිත්වා; ගිහී හුත්වාති අත්ථො. අත්තමනා හොථාති තුට්ඨචිත්තා හොථ, ‘මයා ලභිතබ්බං ලභථ, මයා වසිතබ්බට්ඨානෙ වසථ, ඵාසුවිහාරො වො මයා කතො’ති අධිප්පායෙන වදති.

958. අසඤ්ඤීති පවත්තො වාදො අසඤ්ඤීවාදො; සො තෙසං අත්ථීති අසඤ්ඤීවාදා. රූපී අත්තාතිආදීසු ලාභිනො කසිණරූපං අත්තාති ගහෙත්වා රූපීති දිට්ඨි උප්පජ්ජති; අලාභිනො තක්කමත්තෙනෙව, ආජීවකානං විය. ලාභිනොයෙව ච පන අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං අත්තාති ගහෙත්වා අරූපීති දිට්ඨි උප්පජ්ජති; අලාභිනො තක්කමත්තෙනෙව, නිගණ්ඨානං විය. අසඤ්ඤීභාවෙ පනෙත්ථ එකන්තෙනෙව කාරණං න පරියෙසිතබ්බං. දිට්ඨිගතිකො හි උම්මත්තකො විය යං වා තං වා ගණ්හාති. රූපී ච අරූපී චාති රූපාරූපමිස්සකගාහවසෙන වුත්තං. අයං දිට්ඨි රූපාවචරාරූපාවචරසමාපත්තිලාභිනොපි තක්කිකස්සාපි උප්පජ්ජති. නෙව රූපී නාරූපීති පන එකන්තතො තක්කිකදිට්ඨියෙව. අන්තවාති පරිත්තකසිණං අත්තතො ගණ්හන්තස්ස දිට්ඨි. අනන්තවාති අප්පමාණකසිණං. අන්තවා ච අනන්තවා චාති උද්ධමධො සපරියන්තං තිරියං අපරියන්තං කසිණං අත්තාති ගහෙත්වා උප්පන්නදිට්ඨි. නෙවන්තවා නානන්තවාති තක්කිකදිට්ඨියෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

අට්ඨකනිද්දෙසවණ්ණනා.