(6.) ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා
944. ඡක්කනිද්දෙසෙ යස්මා කුද්ධො වා කොධවසෙන, සන්දිට්ඨිපරාමාසී වා සන්දිට්ඨිපරාමාසිතාය කලහං විග්ගහං විවාදං ආපජ්ජති, තස්මා කොධාදයො ‘විවාදමූලානී’ති වුත්තා.
ඡන්දරාගනිද්දෙසෙ කාමගෙහසිතත්තා ඡන්දරාගා ගෙහස්සිතා ධම්මාති සඞ්ගහතො වත්වා පුන පභෙදතො දස්සෙතුං මනාපියෙසු රූපෙසූතිආදි වුත්තං. තත්ථ මනාපියෙසූති මනවඩ්ඪනකෙසු ඉට්ඨෙසු. විරොධා එව විරොධවත්ථූනි. අමනාපියෙසූති අනිට්ඨෙසු.
945. අගාරවෙසු අගාරවොති ගාරවවිරහිතො. අප්පතිස්සොති අප්පතිස්සයො අනීචවුත්ති. එත්ථ පන යො භික්ඛු සත්ථරි ධරමානෙ තීසු කාලෙසු උපට්ඨානං න යාති, සත්ථරි අනුපාහනෙ චඞ්කමන්තෙ සඋපාහනො චඞ්කමති, නීචෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තෙ උච්චෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමති, හෙට්ඨා වසන්තෙ උපරි වසති, සත්ථුදස්සනට්ඨානෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, න්හායති, උච්චාරං වා පස්සාවං වා කරොති, පරිනිබ්බුතෙ වා පන චෙතියං වන්දිතුං න ගච්ඡති, චෙතියස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ සත්ථුදස්සනට්ඨානෙ වුත්තං සබ්බං කරොති – අයං සත්ථරි අගාරවො නාම. යො පන ධම්මසවනෙ සඞ්ඝුට්ඨෙ සක්කච්චං න ගච්ඡති, සක්කච්චං ධම්මං න සුණාති, සමුල්ලපන්තො නිසීදති, න සක්කච්චං ගණ්හාති, න සක්කච්චං වාචෙති – ‘අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම. යො පන ථෙරෙන භික්ඛුනා අනජ්ඣිට්ඨො ධම්මං දෙසෙති, පඤ්හං කථෙති, වුඩ්ඪෙ භික්ඛූ ඝට්ටෙන්තො ගච්ඡති, තිට්ඨති, නිසීදති, දුස්සපල්ලත්ථිකං වා හත්ථපල්ලත්ථිකං වා කරොති, සඞ්ඝමජ්ඣෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත්තුපාහනං ධාරෙති – අයං සඞ්ඝෙ අගාරවො නාම. එකභික්ඛුස්මිම්පි හි අගාරවෙ කතෙ සඞ්ඝෙ අගාරවො කතොව හොති. තිස්සො සික්ඛා පන අපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො නාම. අප්පමාදලක්ඛණං අනනුබ්‍රූහයමානො අප්පමාදෙ අගාරවො නාම. දුවිධං පටිසන්ථාරං අකරොන්තො පටිසන්ථාරෙ අගාරවො නාම.
පරිහානියා ධම්මාති පරිහානකරා ධම්මා. කම්මාරාමතාති නවකම්මෙ වා චීවරවිචාරණාදීසු වා කම්මෙසු අභිරති යුත්තපයුත්තතා. භස්සාරාමතාති තිරච්ඡානකථාවසෙන භස්සෙ යුත්තපයුත්තතා. නිද්දාරාමතාති නිද්දාය යුත්තපයුත්තතා. සඞ්ගණිකාරාමතාති සඞ්ගණිකාය යුත්තපයුත්තතා. සංසග්ගාරාමතාති සවනසංසග්ගෙ, දස්සනසංසග්ගෙ, සමුල්ලාපසංසග්ගෙ, පරිභොගසංසග්ගෙ, කායසංසග්ගෙති පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ යුත්තපයුත්තතා. පපඤ්චාරාමතාති තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චෙසු යුත්තපයුත්තතා.
946. සොමනස්සුපවිචාරාදීසු සොමනස්සෙන සද්ධිං උපවිචරන්තීති සොමනස්සුපවිචාරා. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං පස්සිත්වා. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස ආරම්මණවසෙන කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ විචාරප්පවත්තනෙන උපවිචරති. විතක්කො පන තංසම්පයුත්තො වාති ඉමිනා නයෙන තීසුපි ඡක්කෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.
947. ගෙහසිතානීති කාමගුණනිස්සිතානි. සොමනස්සානීති චෙතසිකසුඛානි. දොමනස්සානීති චෙතසිකදුක්ඛානි. උපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණසම්පයුත්තා උපෙක්ඛා වෙදනා, අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාතිපි එතාසංයෙව නාමං.
948. අත්ථි මෙ අත්තාති වාති සබ්බපදෙසු වා-සද්දො විකප්පත්ථො; එවං වා දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති වුත්තං හොති. අත්ථි මෙ අත්තාති චෙත්ථ සස්සතදිට්ඨි සබ්බකාලෙසු අත්තනො අත්ථිතං ගණ්හාති. සච්චතො ථෙතතොති භූතතො ච ථිරතො ච; ඉදං සච්චන්ති සුට්ඨු දළ්හභාවෙනාති වුත්තං හොති. නත්ථි මෙ අත්තාති අයං පන උච්ඡෙදදිට්ඨි, සතො සත්තස්ස තත්ථ තත්ථ විභවග්ගහණතො. අථ වා පුරිමාපි තීසු කාලෙසු අත්ථීති ගහණතො සස්සතදිට්ඨි, පච්චුප්පන්නමෙව අත්ථීති ගණ්හන්තී උච්ඡෙදදිට්ඨි. පච්ඡිමාපි අතීතානාගතෙසු නත්ථීති ගහණතො ‘භස්මන්තා ආහුතියො’ති ගහිතදිට්ඨිකානං විය උච්ඡෙදදිට්ඨි, අතීතෙයෙව නත්ථීති ගණ්හන්තී අධිච්චසමුප්පන්නිකස්සෙව සස්සතදිට්ඨි. අත්තනා වා අත්තානං සඤ්ජානාමීති සඤ්ඤාක්ඛන්ධසීසෙන ඛන්ධෙ අත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය අවසෙසක්ඛන්ධෙ සඤ්ජානනතො ‘ඉමිනා අත්තනා ඉමං අත්තානං සඤ්ජානාමී’ති එවං හොති. අත්තනා වා අනත්තානන්ති සඤ්ඤාක්ඛන්ධංයෙව අත්තාති ගහෙත්වා ඉතරෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ අනත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය තෙසං ජානනතො එවං හොති. අනත්තනා වා අත්තානන්ති සඤ්ඤාක්ඛන්ධං අනත්තාති ඉතරෙ ච චත්තාරො ඛන්ධෙ අත්තාති ගහෙත්වා සඤ්ඤාය තෙසං ජානනතො එවං හොති. සබ්බාපි සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියොව.
වදො වෙදෙය්‍යොති ආදයො පන සස්සතදිට්ඨියා එව අභිනිවෙසාකාරා. තත්ථ වදතීති වදො; වචීකම්මස්ස කාරකොති වුත්තං හොති. වෙදයතීති වෙදෙය්‍යො; ජානාති අනුභවති චාති වුත්තං හොති. ඉදානි යං සො වෙදෙති තං දස්සෙතුං තත්‍ර තත්‍ර දීඝරත්තං කල්‍යාණපාපකානන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ තත්‍ර තත්‍රාති තෙසු තෙසු යොනිගතිඨිතිනිවාසනිකායෙසු ආරම්මණෙසු වා. දීඝරත්තන්ති චිරරත්තං. පච්චනුභොතීති පටිසංවෙදයති. න සො ජාතො නාහොසීති සො අත්තා අජාතිධම්මතො න ජාතො නාම; සදා විජ්ජමානො යෙවාති අත්ථො. තෙනෙව අතීතෙ නාහොසි, අනාගතෙපි න භවිස්සති. යො හි ජාතො සො අහොසි, යො ච ජායිස්සති සො භවිස්සතීති. අථවා ‘න සො ජාතො නාහොසී’ති සො සදා විජ්ජමානත්තා අතීතෙපි න ජාතු නාහොසි, අනාගතෙපි න ජාතු න භවිස්සති. නිච්චොති උප්පාදවයරහිතො. ධුවොති ථිරො සාරභූතො. සස්සතොති සබ්බකාලිකො. අවිපරිණාමධම්මොති අත්තනො පකතිභාවං අවිජහනධම්මො කකණ්ටකො විය නානප්පකාරත්තං නාපජ්ජති. එවමයං සබ්බාසවදිට්ඨි (ම. නි. 1.17 ආදයො) නාම කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.
ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා.