(4.) චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා
939. චතුක්කනිද්දෙසෙ තණ්හුප්පාදෙසු චීවරහෙතූති ‘කත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස්සාමී’ති චීවරකාරණා උප්පජ්ජති. ඉතිභවාභවහෙතූති එත්ථ ඉතීති නිදස්සනත්ථෙ නිපාතො; යථා චීවරාදිහෙතු එවං භවාභවහෙතූතිපි අත්ථො. භවාභවොති චෙත්ථ පණීතපණීතතරානි තෙලමධුඵාණිතාදීනි අධිප්පෙතානි. ඉමෙසං පන චතුන්නං තණ්හුප්පාදානං පහානත්ථාය පටිපාටියාව චත්තාරො අරියවංසා දෙසිතාති වෙදිතබ්බා.
අගතිගමනෙසු ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති ඡන්දෙන පෙමෙන අගතිං ගච්ඡති, අකත්තබ්බං කරොති. පරපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ යො ‘අයං මෙ මිත්තො වා සන්දිට්ඨො වා සම්භත්තො වා ඤාතකො වා ලඤ්ජං වා පන මෙ දෙතී’ති ඡන්දවසෙන අස්සාමිකං සාමිකං කරොති – අයං ඡන්දාගතිං ගච්ඡති නාම. යො ‘අයං මෙ වෙරී’ති පකතිවෙරවසෙන වා තඞ්ඛණුප්පන්නකොධවසෙන වා සාමිකං අස්සාමිකං කරොති – අයං දොසාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා යං වා තං වා වත්වා අස්සාමිකං සාමිකං කරොති – අයං මොහාගතිං ගච්ඡති නාම. යො පන ‘අයං රාජවල්ලභො වා විසමනිස්සිතො වා අනත්ථම්පි මෙ කරෙය්‍යා’ති භීතො අස්සාමිකං සාමිකං කරොති – අයං භයාගතිං ගච්ඡති නාම. යො වා පන භාජියට්ඨානෙ කිඤ්චි භාජෙන්තො ‘අයං මෙ මිත්තො වා සන්දිට්ඨො වා සම්භත්තො වා’ති පෙමවසෙන අතිරෙකං දෙති, ‘අයං මෙ වෙරී’ති දොසවසෙන ඌනකං දෙති, මොමූහත්තා දින්නාදින්නං අජානමානො කස්සචි ඌනකං කස්සචි අධිකං දෙති, ‘අයං ඉමස්මිං අදීයමානෙ මය්හං අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’ති භීතො කස්සචි අතිරෙකං දෙති, සො චතුබ්බිධොපි යථානුක්කමෙන ඡන්දාගතිආදීනි ගච්ඡති නාම. අරියා එතාය න ගච්ඡන්තීති අගති, අනරියා ඉමිනා අගතිං ගච්ඡන්තීති අගතිගමනං. ඉමං ද්වයං චතුන්නම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං. ඡන්දෙන ගමනං ඡන්දගමනං. ඉදං දොසාදීනං අසාධාරණවසෙන වුත්තං. සකපක්ඛරාගඤ්ච පරපක්ඛදොසඤ්ච පුරක්ඛත්වා අසමග්ගභාවෙන ගමනං වග්ගගමනං. ඉදං ඡන්දදොසසාධාරණවසෙන වුත්තං. වාරිනො විය යථානින්නං ගමනන්ති වාරිගමනං. ඉදං චතුන්නම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං.
විපරියාසෙසු අනිච්චාදීනි වත්ථූනි නිච්චන්තිආදිනා නයෙන විපරීතතො එසන්තීති විපරියාසා, සඤ්ඤාය විපරියාසො සඤ්ඤාවිපරියාසො. ඉතරෙසුපි ද්වීසු එසෙව නයො. එවමෙතෙ චතුන්නං වත්ථූනං වසෙන චත්තාරො, යෙසු වත්ථූසු සඤ්ඤාදීනං වසෙන ද්වාදස හොන්ති. තෙසු අට්ඨ සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති. අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා සකදාගාමිමග්ගෙන තනුකා හොන්ති, අනාගාමිමග්ගෙන පහීයන්ති. දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසා අරහත්තමග්ගෙන පහීයන්තීති වෙදිතබ්බා.
අනරියවොහාරෙසු අනරියවොහාරාති අනරියානං ලාමකානං වොහාරා. දිට්ඨවාදිතාති ‘දිට්ඨං මයා’ති එවං වාදිතා. එත්ථ ච තං තං සමුට්ඨාපිකචෙතනාවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සහ සද්දෙන චෙතනා කථිතාතිපි වුත්තමෙව. දුතියචතුක්කෙපි එසෙව නයො. අරියො හි අදිස්වා වා ‘දිට්ඨං මයා’ති දිස්වා වා ‘න දිට්ඨං මයා’ති වත්තා නාම නත්ථි; අනරියොව එවං වදති. තස්මා එවං වදන්තස්ස එතා සහ සද්දෙන අට්ඨ චෙතනා අනරියවොහාරාති වෙදිතබ්බා.
දුච්චරිතෙසු පඨමචතුක්කං වෙරචෙතනාවසෙන වුත්තං, දුතියං වචීදුච්චරිතවසෙන.
භයෙසු පඨමචතුක්කෙ ජාතිං පටිච්ච උප්පන්නං භයං ජාතිභයං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. දුතියචතුක්කෙ රාජතො උප්පන්නං භයං රාජභයං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.
තතියචතුක්කෙ චත්තාරි භයානීති මහාසමුද්දෙ උදකං ඔරොහන්තස්ස වුත්තභයානි. මහාසමුද්දෙ කිර මහින්දවීචි නාම සට්ඨි යොජනානි උග්ගච්ඡති. ගඞ්ගාවීචි නාම පණ්ණාස. රොහණවීචි නාම චත්තාලීස යොජනානි උග්ගච්ඡති. එවරූපා ඌමියො පටිච්ච උප්පන්නං භයං ඌමිභයං නාම. කුම්භීලතො උප්පන්නං භයං කුම්භීලභයං. උදකාවට්ටතො භයං ආවට්ටභයං. සුසුකා වුච්චති චණ්ඩමච්ඡො; තතො භයං සුසුකාභයං.
චතුත්ථචතුක්කෙ අත්තානුවාදභයන්ති පාපකම්මිනො අත්තානං අනුවදන්තස්ස උප්පජ්ජනකභයං. පරානුවාදභයන්ති පරස්ස අනුවාදතො උප්පජ්ජනකභයං. දණ්ඩභයන්ති අගාරිකස්ස රඤ්ඤා පවත්තිතදණ්ඩං, අනගාරිකස්ස විනයදණ්ඩං පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. දුග්ගතිභයන්ති චත්තාරො අපායෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකභයං. ඉති ඉමෙහි චතූහි චතුක්කෙහි සොළස මහාභයානි නාම කථිතානි.
දිට්ඨිචතුක්කෙ තිම්බරුකදිට්ඨි (සං. නි. 2.18) නාම කථිතා. තත්ථ සයංකතං සුඛදුක්ඛන්ති වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සතො වෙදනාය එව වෙදනා කතාති උප්පන්නා දිට්ඨි. එවඤ්ච සති තස්සා වෙදනාය පුබ්බෙපි අත්ථිතා ආපජ්ජතීති අයං සස්සතදිට්ඨි නාම හොති. සච්චතො ථෙතතොති සච්චතො ථිරතො. පරංකතන්ති පච්චුප්පන්නවෙදනතො අඤ්ඤං වෙදනාකාරණං වෙදනත්තානං සමනුපස්සතො ‘අඤ්ඤාය වෙදනාය අයං වෙදනා කතා’ති උප්පන්නා දිට්ඨි. එවං සති පුරිමාය කාරණවෙදනාය උච්ඡෙදො ආපජ්ජතීති අයං උච්ඡෙදදිට්ඨි නාම හොති. සයංකතඤ්ච පරංකතඤ්චාති යථාවුත්තෙනෙව අත්ථෙන ‘උපඩ්ඪං සයංකතං, උපඩ්ඪං පරෙන කත’න්ති ගණ්හතො උප්පන්නා දිට්ඨි – අයං සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි නාම. චතුත්ථා අකාරණා එව සුඛදුක්ඛං හොතීති ගණ්හතො උප්පන්නා දිට්ඨි. එවං සති අයං අහෙතුකදිට්ඨි නාම. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙවාති.
චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.