(2.) දුකනිද්දෙසවණ්ණනා

891. දුකෙසු කොධනිද්දෙසාදයො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. හෙට්ඨා අනාගතෙසු පන උපනාහනිද්දෙසාදීසු පුබ්බකාලං කොධං උපනය්හතීති අපරකාලකොධො උපනාහො නාම. උපනය්හනාකාරො උපනය්හනා. උපනය්හිතස්ස භාවො උපනය්හිතත්තං. අට්ඨපනාති පඨමුප්පන්නස්ස අනන්තරට්ඨපනා මරියාදට්ඨපනා වා. ඨපනාති පකතිඨපනා. සණ්ඨපනාති සබ්බතොභාගෙන පුනප්පුනං ආඝාතට්ඨපනා. අනුසංසන්දනාති පඨමුප්පන්නෙන කොධෙන සද්ධිං අන්තරං අදස්සෙත්වා එකීභාවකරණා. අනුප්පබන්ධනාති පුරිමෙන සද්ධිං පච්ඡිමස්ස ඝටනා. දළ්හීකම්මන්ති ථිරකරණං. අයං වුච්චතීති අයං උපනන්ධනලක්ඛණො වෙරං අප්පටිනිස්සජ්ජනරසො උපනාහොති වුච්චති; යෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො වෙරං නිස්සජ්ජිතුං න සක්කොති; ‘එවං නාම මං එස වත්තුං අනනුච්ඡවිකො’ති අපරාපරං අනුබන්ධති; ආදිත්තපූතිඅලාතං විය ජලතෙව; ධොවියමානං අච්ඡචම්මං විය, වසාතෙලමක්ඛිතපිලොතිකා විය ච න පරිසුජ්ඣති.

892. මක්ඛනභාවවසෙන මක්ඛො; පරගුණමක්ඛනාය පවත්තෙන්තොපි අත්තනො කාරණං, ගූථපහරණකං ගූථො විය, පඨමතරං මක්ඛෙතීති අත්ථො. තතො පරා ද්වෙ ආකාරභාවනිද්දෙසා. නිට්ඨුරභාවො නිට්ඨුරියං; ‘තං නිස්සාය එත්තකම්පි නත්ථී’ති ඛෙළපාතනන්ති අත්ථො. නිට්ඨුරියකම්මන්ති නිට්ඨුරියකරණං. ගහට්ඨො වා හි ගහට්ඨං, භික්ඛු වා භික්ඛුං නිස්සාය වසන්තො අප්පමත්තකෙනෙව කුජ්ඣිත්වා ‘තං නිස්සාය එත්තකම්පි නත්ථී’ති ඛෙළං පාතෙත්වා පාදෙන මද්දන්තො විය නිට්ඨුරියං නාම කරොති. තස්ස තං කම්මං නිට්ඨුරියකම්මන්ති වුච්චති. ලක්ඛණාදිතො පනෙස පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො, තෙසං විනාසනරසො, පරෙන සුකතානං කිරියානං අවච්ඡාදනපච්චුපට්ඨානො.

පළාසතීති පළාසො; පරස්ස ගුණෙ දස්සෙත්වා අත්තනො ගුණෙහි සමං කරොතීති අත්ථො. පළාසස්ස ආයනා පළාසායනා. පළාසො ච සො අත්තනො ජයාහරණතො ආහාරො චාති පළාසාහාරො. විවාදට්ඨානන්ති විවාදකාරණං. යුගග්ගාහොති සමධුරග්ගහණං. අප්පටිනිස්සග්ගොති අත්තනා ගහිතස්ස අප්පටිනිස්සජ්ජනං. ලක්ඛණාදිතො පනෙස යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො, පරගුණෙහි අත්තනො ගුණානං සමකරණරසො, පරෙසං ගුණප්පමාණෙන උපට්ඨානපච්චුපට්ඨානො. පළාසී හි පුග්ගලො දුතියස්ස ධුරං න දෙති, සමං පසාරෙත්වා තිට්ඨති, සාකච්ඡමණ්ඩලෙ අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා බහූසු සුත්තෙසු ච කාරණෙසු ච ආභතෙසුපි ‘තව ච මම ච වාදෙ කිං නාම නානාකරණං? නනු මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය එකසදිසමෙව අම්හාකං වචන’න්ති වදති. ඉස්සාමච්ඡරියනිද්දෙසා වුත්තත්ථා එව.

894. මායානිද්දෙසෙ වාචං භාසතීති ජානංයෙව ‘පණ්ණත්තිං වීතික්කමන්තා භික්ඛූ භාරියං කරොන්ති, අම්හාකං පන වීතික්කමට්ඨානං නාම නත්ථී’ති උපසන්තො විය භාසති. කායෙන පරක්කමතීති ‘මයා කතං ඉදං පාපකම්මං මා කෙචි ජානිංසූ’ති කායෙන වත්තං කරොති. විජ්ජමානදොසපටිච්ඡාදනතො චක්ඛුමොහනමායා වියාති මායා. මායාවිනො භාවො මායාවිතා. කත්වා පාපං පුන පටිච්ඡාදනතො අතිච්ච ආසරන්ති එතාය සත්තාති අච්චාසරා. කායවාචාකිරියාහි අඤ්ඤථා දස්සනතො වඤ්චෙතීති වඤ්චනා. එතාය සත්තා නිකරොන්තීති නිකති; මිච්ඡාකරොන්තීති අත්ථො. ‘නාහං එවං කරොමී’ති පාපානං වික්ඛිපනතො විකිරණා. ‘නාහං එවං කරොමී’ති පරිවජ්ජනතො පරිහරණා. කායාදීහි සංවරණතො ගූහනා. සබ්බතොභාගෙන ගූහනා පරිගූහනා. තිණපණ්ණෙහි විය ගූථං කායවචීකම්මෙහි පාපං ඡාදෙතීති ඡාදනා. සබ්බතොභාගෙන ඡාදනා පටිච්ඡාදනා. න උත්තානං කත්වා දස්සෙතීති අනුත්තානීකම්මං. න පාකටං කත්වා දස්සෙතීති අනාවිකම්මං. සුට්ඨු ඡාදනා වොච්ඡාදනා. කතපටිච්ඡාදනවසෙන පුනපි පාපස්ස කරණතො පාපකිරියා. අයං වුච්චතීති අයං කතපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා නාම වුච්චති; යාය සමන්නාගතො පුග්ගලො භස්මාපටිච්ඡන්නො විය අඞ්ගාරො, උදකපටිච්ඡන්නො විය ඛාණු, පිලොතිකාපලිවෙඨිතං විය ච සත්ථං හොති.

සාඨෙය්‍යනිද්දෙසෙ සඨොති අසන්තගුණපරිදීපනතො න සම්මා භාසිතා. සබ්බතොභාගෙන සඨො පරිසඨො. යං තත්ථාති යං තස්මිං පුග්ගලෙ. සඨන්ති අසන්තගුණදීපනං කෙරාටියං. සඨතාති සඨාකාරො. කක්කරතාති පදුමනාලිස්ස විය අපරාමසනක්ඛමො ඛරඵරුසභාවො. කක්කරියන්තිපි තස්සෙව වෙවචනං. පරික්ඛත්තතා පාරික්ඛත්තියන්ති පදද්වයෙන නිඛණිත්වා ඨපිතං විය දළ්හකෙරාටියං වුත්තං. ඉදං වුච්චතීති ඉදං අත්තනො අවිජ්ජමානගුණප්පකාසනලක්ඛණං සාඨෙය්‍යං නාම වුච්චති; යෙන සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්ස කුච්ඡිං වා පිට්ඨිං වා ජානිතුං න සක්කා.

වාමෙන සූකරො හොති, දක්ඛිණෙන අජාමිගො;

සරෙන නෙලකො හොති, විසාණෙන ජරග්ගවොති.

එවං වුත්තයක්ඛසූකරසදිසො හොති. අවිජ්ජාදිනිද්දෙසා වුත්තත්ථා එව.

902. අනජ්ජවනිද්දෙසෙ අනජ්ජවොති අනුජුතාකාරො. අනජ්ජවභාවො අනජ්ජවතා. ජිම්හතාති චන්දවඞ්කතා. වඞ්කතාති ගොමුත්තවඞ්කතා. කුටිලතාති නඞ්ගලකොටිවඞ්කතා. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කායවචීචිත්තවඞ්කතාව කථිතා.

අමද්දවනිද්දෙසෙ න මුදුභාවො අමුදුතා. අමද්දවාකාරො අමද්දවතා. කක්ඛළභාවො කක්ඛළියං. මද්දවකරස්ස සිනෙහස්ස අභාවතො ඵරුසභාවො ඵාරුසියං. අනීචවුත්තිතාය උජුකමෙව ඨිතචිත්තභාවො උජුචිත්තතා. පුන අමුදුතාගහණං තස්සා විසෙසනත්ථං ‘අමුදුතාසඞ්ඛාතා උජුචිත්තතා, න අජ්ජවසඞ්ඛාතා උජුචිත්තතා’ති.

903. අක්ඛන්තිනිද්දෙසාදයො ඛන්තිනිද්දෙසාදිපටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බා.

908. සංයොජනනිද්දෙසෙ අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො. බහිද්ධාති රූපාරූපභවො. කිඤ්චාපි හි සත්තා කාමභවෙ අප්පං කාලං වසන්ති කප්පස්ස චතුත්ථමෙව කොට්ඨාසං, ඉතරෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු කාමභවො සුඤ්ඤො හොති තුච්ඡො, රූපාරූපභවෙ බහුං කාලං වසන්ති, තථාපි නෙසං යස්මා කාමභවෙ චුතිපටිසන්ධියො බහුකා හොන්ති, අප්පා රූපාරූපභවෙසු, යත්ථ ච චුතිපටිසන්ධියො බහුකා තත්ථ ආලයොපි පත්ථනාපි අභිලාසොපි බහු හොති, යත්ථ අප්පා තත්ථ අප්පො, තස්මා කාමභවො අජ්ඣත්තං නාම ජාතො, රූපාරූපභවා බහිද්ධා නාම. ඉති අජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙ කාමභවෙ බන්ධනං අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම, බහිද්ධාසඞ්ඛාතෙසු රූපාරූපභවෙසු බන්ධනං බහිද්ධාසංයොජනං නාම. තත්ථ එකෙකං පඤ්චපඤ්චවිධං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පඤ්චොරම්භාගියානි පඤ්චුද්ධම්භාගියානී’’ති. තත්‍රායං වචනත්ථො – ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි. උද්ධං වුච්චති රූපාරූපධාතු, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං උද්ධං භජන්තීති උද්ධම්භාගියානීති.

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා.