(10.) දසකනිද්දෙසවණ්ණනා

966. දසකනිද්දෙසෙ කිලෙසා එව කිලෙසවත්ථූනි. ආඝාතවත්ථූනි පනෙත්ථ ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදීනං වසෙන අවිකොපෙතබ්බෙ ඛාණුකණ්ටකාදිම්හිපි අට්ඨානෙ උප්පන්නාඝාතෙන සද්ධිං වුත්තානි.

970. මිච්ඡත්තෙසු මිච්ඡාඤාණන්ති පාපකිරියාසු උපායචින්තාවසෙන පාපං කත්වා ‘සුකතං මයා’ති පච්චවෙක්ඛණාකාරෙන උප්පන්නො මොහො. මිච්ඡාවිමුත්තීති අවිමුත්තස්සෙව සතො විමුත්තසඤ්ඤිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

දසකනිද්දෙසවණ්ණනා.

තණ්හාවිචරිතනිද්දෙසවණ්ණනා

973. තණ්හාවිචරිතනිද්දෙසෙ තණ්හාවිචරිතානීති තණ්හාසමුදාචාරා තණ්හාපවත්තියො. අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහගාහතො ‘අස්මී’ති හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉත්ථස්මීති හොතීතිආදීසු පන එවං සමූහතො ‘අහ’න්ති ගහණෙ සති තතො අනුපනිධාය ච උපනිධාය චාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපගම්ම සකභාවමෙව ආරම්මණං කත්වා ‘ඉත්ථස්මී’ති හොති; ඛත්තියාදීසු ‘ඉදංපකාරො අහ’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති – සමතො ච අසමතො ච. තං දස්සෙතුං එවස්මීති ච අඤ්ඤථාස්මීති ච වුත්තං. තත්ථ එවස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං; යථා අයං ඛත්තියො, යථා අයං බ්‍රාහ්මණො, එවං අහම්පීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං; යථායං ඛත්තියො, යථායං බ්‍රාහ්මණො, තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. සෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අස්මීති සස්සතො අස්මි. සාතස්මීති අසස්සතො අස්මි. අසස්මීති සතස්මීති වා පාඨො. තත්ථ අත්ථීති අසං; නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සීදතීති සතං; අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි. තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු –

ද්වෙ දිට්ඨිසීසා චත්තාරො, සුද්ධසීසා සීසමූලකා;

තයො තයොති එතානි, අට්ඨාරස විභාවයෙ.

එතෙසු හි සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තා ද්වෙ දිට්ඨිසීසා නාම. අස්මීති, භවිස්සන්ති, සියන්ති, අපාහං සියන්ති එතෙ චත්තාරො සුද්ධසීසාඑව. ඉත්ථස්මීති ආදයො තයො තයොති ද්වාදස සීසමූලකා නාමාති. එවමෙතෙ ද්වෙ දිට්ඨිසීසා, චත්තාරො සුද්ධසීසා, ද්වාදස සීසමූලකාති අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතධම්මා වෙදිතබ්බා.

974. ඉදානි පටිපාටියාව තෙ ධම්මෙ භාජෙත්වා දස්සෙතුං කථඤ්ච අස්මීති හොතීතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කඤ්චි ධම්මං අනවකාරිං කරිත්වාති රූපවෙදනාදීසු කඤ්චි එකධම්මම්පි අවිනිබ්භොගං කත්වා, එකෙකතො අග්ගහෙත්වා, සමූහතොව ගහෙත්වාති අත්ථො. අස්මීති ඡන්දං පටිලභතීති පඤ්චක්ඛන්ධෙ නිරවසෙසතො ගහෙත්වා ‘අහ’න්ති තණ්හං පටිලභති. මානදිට්ඨීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ කිඤ්චාපි අයං තණ්හාවිචරිතනිද්දෙසො, මානදිට්ඨියො පන න විනා තණ්හාය, තස්මා තදෙකට්ඨවසෙන ඉධ වුත්තා. තණ්හාසීසෙන වා පපඤ්චත්තයම්පි උද්දිට්ඨං. තං උද්දෙසානුරූපෙනෙව නිද්දිසිතුම්පි මානදිට්ඨියො ගහිතා. තණ්හාපපඤ්චං වා දස්සෙන්තො තෙනෙව සද්ධිං සෙසපපඤ්චෙපි දස්සෙතුං එවමාහ.

තස්මිං සති ඉමානි පපඤ්චිතානීති තස්මිං ‘‘අස්මීති ඡන්දං පටිලභතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙ පපඤ්චත්තයෙ සති පුන ඉමානි ‘‘ඉත්ථස්මීති වා’’තිආදීනි පපඤ්චිතානි හොන්තීති අත්ථො.

ඛත්තියොස්මීතිආදීසු අභිසෙකසෙනාමච්චාදිනා ‘ඛත්තියො අහං’, මන්තජ්ඣෙන පොරොහිච්චාදිනා ‘බ්‍රාහ්මණො අහං’, කසිගොරක්ඛාදිනා ‘වෙස්සො අහං’, අසිතබ්‍යාභඞ්ගිතාය ‘සුද්දො අහං’, ගිහිබ්‍යඤ්ජනෙන ‘ගහට්ඨො අහ’න්ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං ඉත්ථස්මීති හොතීති එවං ඛත්තියාදීසු ඛත්තියාදිප්පකාරං අත්තනි උප්පාදයිත්වා ‘ඉත්ථංපකාරො අහ’න්ති හොති.

යථා සො ඛත්තියොතිආදීසු ‘යථා සො අභිසෙකසෙනාමච්චාදිනා ඛත්තියො, තථා ‘අහම්පි ඛත්තියො’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. දුතියනයෙ ‘යථා සො අභිසෙකසෙනාමච්චාදිනා ඛත්තියො, නාහං තථා ඛත්තියො; අහං පන තතො හීනො වා සෙට්ඨො වා’ති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. භවිස්සන්තිආදිනිද්දෙසාදීසුපි එසෙව නයො.

975. එවං අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතානි භාජෙත්වා ඉදානි බාහිරස්ස උපාදාය තණ්හාවිචරිතානි භාජෙතුං තත්ථ කතමානීතිආදිමාහ. තත්ථ බාහිරස්ස උපාදායාති බාහිරං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදම්පි හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. ඉමිනාති ඉමිනා රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වා. අවසෙසං පන උද්දෙසවාරෙ තාව වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

976. නිද්දෙසවාරෙ පන අවකාරිං කරිත්වාති විනිබ්භොගං කත්වා. ඉමිනා අස්මීති ඡන්දං පටිලභතීතිආදීසු ඉමිනා රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වාති එවං පඤ්චක්ඛන්ධෙ එකදෙසතො ගහෙත්වා ඉමිනා ‘අහ’න්ති ඡන්දාදීනි පටිලභතීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඉමිනා ඛත්තියොස්මීතිආදීසු ‘ඉමිනා ඡත්තෙන වා ඛග්ගෙන වා අභිසෙකසෙනාමච්චාදිනා වා ඛත්තියො අහ’න්ති එවං පුරිමනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනාති පදමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො.

යථා සො ඛත්තියොතිආදීසුපි ඉමිනාති වුත්තපදමෙව විසෙසො. තස්මා තස්ස වසෙන යථා ඛත්තියො, එවං අහම්පි ඉමිනා ඛග්ගෙන වා ඡත්තෙන වා අභිසෙකසෙනාමච්චාදිනා වා ඛත්තියොති එවං යොජෙත්වා සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නිච්චොස්මීති පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනවකාරිං කත්වා රූපාදීසු එකමෙව ධම්මං ‘අහ’න්ති ගහෙත්වා ‘ඉමිනා ඛග්ගෙන වා ඡත්තෙන වා අහං නිච්චො ධුවො’ති මඤ්ඤති. උච්ඡෙදදිට්ඨියම්පි එසෙව නයො. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ඉති එවරූපානි අතීතානි ඡත්තිංසාති එකෙකස්ස පුග්ගලස්ස අතීතෙ ඡත්තිංස. අනාගතානි ඡත්තිංසාති එකෙකස්සෙව අනාගතෙ ඡත්තිංස. පච්චුප්පන්නානි ඡත්තිංසාති එකෙකස්ස වා පුග්ගලස්ස යථාලාභවසෙන බහුනං වා පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංස. සබ්බසත්තානං පන එකංසෙනෙව අතීතෙ ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංසාති වෙදිතබ්බානි. අනන්තා හි අසදිසතණ්හාමානදිට්ඨිභෙදා සත්තා. අට්ඨතණ්හාවිචරිතසතං හොතීති එත්ථ පන අට්ඨසතසඞ්ඛාතං තණ්හාවිචරිතං හොතීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

තණ්හාවිචරිතනිද්දෙසවණ්ණනා.

දිට්ඨිගතනිද්දෙසවණ්ණනා

977. දිට්ඨිගතනිද්දෙසෙ බ්‍රහ්මජාලෙ වෙය්‍යාකරණෙති බ්‍රහ්මජාලනාමකෙ වෙය්‍යාකරණෙ, දීඝනිකායස්ස පඨමසුත්තන්තෙ. වුත්තානි භගවතාති සත්ථාරා සයං ආහච්ච භාසිතානි. චත්තාරො සස්සතවාදාතිආදීසු ‘‘තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤාපෙන්ති චතූහි වත්ථූහී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.29-30) බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තනයෙනෙව පභෙදො ච අත්ථො ච වෙදිතබ්බොති.

සම්මොහවිනොදනියා විභඞ්ගට්ඨකථාය

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.