3. පඤ්හාපුච්ඡකවණ්ණනා

638. පඤ්හාපුච්ඡකෙ පාළිඅනුසාරෙනෙව ඣානානං කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණත්තිකෙසු පන තිණ්ණං ඣානානං නිමිත්තාරම්මණත්තා පරිත්තාරම්මණාදිභාවෙන නවත්තබ්බතා වෙදිතබ්බා. ලොකුත්තරා පනෙත්ථ මග්ගකාලෙ ඵලකාලෙ වා සියා අප්පමාණාරම්මණා. චතුත්ථං ඣානං සියා පරිත්තාරම්මණන්ති එත්ථ කුසලතො තෙරස චතුත්ථජ්ඣානානි සබ්බත්ථපාදකචතුත්ථං, ඉද්ධිවිධචතුත්ථං, දිබ්බසොතඤාණචතුත්ථං, චෙතොපරියඤාණචතුත්ථං, පුබ්බෙනිවාසඤාණචතුත්ථං, දිබ්බචක්ඛුඤාණචතුත්ථං, යථාකම්මූපගඤාණචතුත්ථං, අනාගතංසඤාණචතුත්ථං, ආකාසානඤ්චායතනාදිචතුත්ථං, ලොකුත්තරචතුත්ථන්ති.

තත්ථ සබ්බත්ථපාදකචතුත්ථං නවත්තබ්බාරම්මණමෙව හොති.

ඉද්ධිවිධචතුත්ථං චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙන්තස්ස අදිස්සමානෙන කායෙන පාටිහාරියකරණෙ කායාරම්මණත්තා පරිත්තාරම්මණං, කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙන්තස්ස දිස්සමානෙන කායෙන පාටිහාරියං කත්වා බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡන්තස්ස සමාපත්තිචිත්තාරම්මණත්තා මහග්ගතාරම්මණං.

දිබ්බසොතඤාණචතුත්ථං සද්දාරම්මණත්තා පරිත්තාරම්මණං.

චෙතොපරියඤාණචතුත්ථං කාමාවචරචිත්තජානනකාලෙ පරිත්තාරම්මණං, රූපාවචරාරූපාවචරචිත්තජානනකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං, ලොකුත්තරචිත්තජානනකාලෙ අප්පමාණාරම්මණං. චෙතොපරියඤාණලාභී පන පුථුජ්ජනො පුථුජ්ජනානංයෙව චිත්තං ජානාති, න අරියානං. සොතාපන්නො සොතාපන්නස්ස චෙව පුථුජ්ජනස්ස ච; සකදාගාමී සකදාගාමිනො චෙව හෙට්ඨිමානඤ්ච ද්වින්නං; අනාගාමී අනාගාමිනො චෙව හෙට්ඨිමානඤ්ච තිණ්ණං; ඛීණාසවො සබ්බෙසම්පි ජානාති.

පුබ්බෙනිවාසඤාණචතුත්ථං කාමාවචරක්ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ පරිත්තාරම්මණං, රූපාවචරාරූපාවචරක්ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං, ‘‘අතීතෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා මග්ගං භාවයිංසු, ඵලං සච්ඡිකරිංසූ’’ති අනුස්සරණකාලෙ අප්පමාණාරම්මණං, නාමගොත්තානුස්සරණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණං.

දිබ්බචක්ඛුඤාණචතුත්ථං වණ්ණාරම්මණත්තා පරිත්තාරම්මණං.

යථාකම්මූපගඤාණචතුත්ථං කාමාවචරකම්මානුස්සරණකාලෙ පරිත්තාරම්මණං, රූපාවචරාරූපාවචරකම්මානුස්සරණකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං.

අනාගතංසඤාණචතුත්ථං අනාගතෙ කාමධාතුයා නිබ්බත්තිජානනකාලෙ පරිත්තාරම්මණං, රූපාරූපභවෙසු නිබ්බත්තිජානනකාලෙ මහග්ගතාරම්මණං, ‘‘අනාගතෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඛීණාසවා මග්ගං භාවෙස්සන්ති, ඵලං සච්ඡිකරිස්සන්තී’’ති ජානනකාලෙ අප්පමාණාරම්මණං, ‘‘අනාගතෙ සඞ්ඛො නාම රාජා භවිස්සතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.108) නයෙන නාමගොත්තානුස්සරණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණං.

ආකාසානඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනචතුත්ථං නවත්තබ්බාරම්මණං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචතුත්ථං මහග්ගතාරම්මණං.

ලොකුත්තරචතුත්ථං අප්පමාණාරම්මණං.

කිරියතොපි තෙසං ද්වාදසන්නං ඣානානං ඉදමෙව ආරම්මණවිධානං. තීණි ඣානානි නමග්ගාරම්මණාති පච්චවෙක්ඛණඤාණං වා චෙතොපරියාදිඤාණං වා මග්ගං ආරම්මණං කරෙය්‍ය, තීණි ඣානානි තථා අප්පවත්තිතො නමග්ගාරම්මණා, සහජාතහෙතුවසෙන පන සියා මග්ගහෙතුකා; වීරියජෙට්ඨිකාය වා වීමංසාජෙට්ඨිකාය වා මග්ගභාවනාය මග්ගාධිපතිනො; ඡන්දචිත්තජෙට්ඨකකාලෙ ඵලකාලෙ ච නවත්තබ්බා.

චතුත්ථං ඣානන්ති ඉධාපි කුසලතො තෙරසසු චතුත්ථජ්ඣානෙසු සබ්බත්ථපාදකඉද්ධිවිධදිබ්බසොතදිබ්බචක්ඛුයථාකම්මූපගඤාණචතුත්ථඤ්චෙව චතුබ්බිධඤ්ච ආරුප්පචතුත්ථං මග්ගාරම්මණාදිභාවෙන න වත්තබ්බං. චෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණචතුත්ථං පන මග්ගාරම්මණං හොති. න වත්තබ්බං මග්ගහෙතුකං මග්ගාධිපතීති වා; ලොකුත්තරචතුත්ථං මග්ගාරම්මණං න හොති; මග්ගකාලෙ පන සහජාතහෙතුවසෙන මග්ගහෙතුකං; වීරියවීමංසාජෙට්ඨිකාය මග්ගභාවනාය මග්ගාධිපති; ඡන්දචිත්තජෙට්ඨිකාය චෙව මග්ගභාවනාය ඵලකාලෙ ච න වත්තබ්බං. කිරියතොපි ද්වාදසසු ඣානෙසු අයමෙව නයො.

තීණි ඣානානි න වත්තබ්බාති අතීතාදීසු එකධම්මම්පි ආරබ්භ අප්පවත්තිතො නවත්තබ්බාති වෙදිතබ්බා.

චතුත්ථං ඣානන්ති කුසලතො තෙරසසු චතුත්ථජ්ඣානෙසු සබ්බත්ථපාදකචතුත්ථං නවත්තබ්බාරම්මණමෙව. ඉද්ධිවිධචතුත්ථං කායවසෙන චිත්තපරිණාමනෙ සමාපත්තිචිත්තාරම්මණත්තා අතීතාරම්මණං; ‘‘අනාගතෙ ඉමානි පුප්ඵානි මා මිලායිංසු, දීපා මා නිබ්බායිංසු, එකො අග්ගික්ඛන්ධො සමුට්ඨාතු, පබ්බතො සමුට්ඨාතූ’’ති අධිට්ඨානකාලෙ අනාගතාරම්මණං; චිත්තවසෙන කායපරිණාමනකාලෙ කායාරම්මණත්තා පච්චුප්පන්නාරම්මණං. දිබ්බසොතඤාණචතුත්ථං සද්දාරම්මණත්තා පච්චුප්පනාරම්මණං. චෙතොපරියඤාණචතුත්ථං අතීතෙ සත්තදිවසබ්භන්තරෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධචිත්තජානනකාලෙ අතීතාරම්මණං; අනාගතෙ සත්තදිවසබ්භන්තරෙ උප්පජ්ජනකචිත්තජානනකාලෙ අනාගතාරම්මණං. ‘‘යථා ඉමස්ස භොතො මනොසඞ්ඛාරා පණිහිතා ඉමස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අමුං නාම විතක්කං විතක්කෙස්සතීති. සො බහුඤ්චෙපි ආදිසති, තථෙව තං හොති නො අඤ්ඤථා’’ති ඉමිනා හි සුත්තෙන (අ. නි. 3.61) චෙතොපරියඤාණස්සෙව පවත්ති පකාසිතා. අද්ධානපච්චුප්පන්නසන්තතිපච්චුප්පන්නවසෙනෙව පච්චුප්පන්නං ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ පච්චුප්පන්නාරම්මණං. විත්ථාරකථා පනෙත්ථ හෙට්ඨාඅට්ඨකථාකණ්ඩවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

පුබ්බෙනිවාසඤාණචතුත්ථං අතීතක්ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ අතීතාරම්මණං, නාමගොත්තානුස්සරණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණං. දිබ්බචක්ඛුඤාණචතුත්ථං වණ්ණාරම්මණත්තා පච්චුප්පන්නාරම්මණං. යථාකම්මූපගඤාණචතුත්ථං අතීතකම්මමෙව ආරම්මණං කරොතීති අතීතාරම්මණං. අනාගතංසඤාණචතුත්ථං අනාගතක්ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ අනාගතාරම්මණං, නාමගොත්තානුස්සරණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණං. ආකාසානඤ්චායතනආකිඤ්චඤ්ඤායතනචතුත්ථං නවත්තබ්බාරම්මණමෙව. විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචතුත්ථං අතීතාරම්මණමෙව. ලොකුත්තරචතුත්ථං නවත්තබ්බාරම්මණමෙව. කිරියතොපි ද්වාදසසු චතුත්ථජ්ඣානෙසු එසෙව නයො.

තීණි ඣානානි බහිද්ධාරම්මණාති අජ්ඣත්තතො බහිද්ධාභූතං නිමිත්තං ආරබ්භ පවත්තිතො බහිද්ධාරම්මණා.

චතුත්ථං ඣානන්ති ඉධාපි කුසලතො තෙරසසු චතුත්ථජ්ඣානෙසු සබ්බත්ථපාදකචතුත්ථං බහිද්ධාරම්මණමෙව.

ඉද්ධිවිධචතුත්ථං කායවසෙන චිත්තපරිණාමනෙපි චිත්තවසෙන කායපරිණාමනෙපි අත්තනොව කායචිත්තාරම්මණත්තා අජ්ඣත්තාරම්මණං; ‘‘බහිද්ධා හත්ථිම්පි දස්සෙතී’’තිආදිනා නයෙන පවත්තකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං.

දිබ්බසොතඤාණචතුත්ථං අත්තනො කුච්ඡිගතසද්දාරම්මණකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං, පරස්ස සද්දාරම්මණකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං, උභයවසෙනාපි අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණං.

චෙතොපරියඤාණචතුත්ථං බහිද්ධාරම්මණමෙව.

පුබ්බෙනිවාසඤාණචතුත්ථං අත්තනො ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං, පරස්ස ඛන්ධානඤ්චෙව නාමගොත්තස්ස ච අනුස්සරණකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං.

දිබ්බචක්ඛුඤාණචතුත්ථං අත්තනො රූපාරම්මණකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං, පරස්ස රූපාරම්මණකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං, උභයවසෙනාපි අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණං.

යථාකම්මූපගඤාණචතුත්ථං අත්තනො කම්මජානනකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං, පරස්ස කම්මජානනකාලෙ බහිද්ධාරම්මණං, උභයවසෙනාපි අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණං.

අනාගතංසඤාණචතුත්ථං අත්තනො අනාගතෙ නිබ්බත්තිජානනකාලෙ අජ්ඣත්තාරම්මණං, පරස්ස ඛන්ධානුස්සරණකාලෙ චෙව නාමගොත්තානුස්සරණකාලෙ ච බහිද්ධාරම්මණං, උභයවසෙනාපි අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණං.

ආකාසානඤ්චායතනචතුත්ථං බහිද්ධාරම්මණං. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනචතුත්ථං නවත්තබ්බාරම්මණං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචතුත්ථං අජ්ඣත්තාරම්මණං.

ලොකුත්තරචතුත්ථං බහිද්ධාරම්මණමෙව. කිරියතොපි ද්වාදසසු ඣානෙසු අයමෙව නයොති.

ඉමස්මිං පන ඣානවිභඞ්ගෙ සම්මාසම්බුද්ධෙන සුත්තන්තභාජනීයෙපි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව ඣානානි කථිතානි; අභිධම්මභාජනීයෙපි පඤ්හාපුච්ඡකෙපි. තයොපි හි එතෙ නයා තෙභූමකධම්මමිස්සකත්තා එකපරිච්ඡෙදා එව. එවමයං ඣානවිභඞ්ගොපි තෙපරිවට්ටං නීහරිත්වාව භාජෙත්වා දස්සිතොති.

සම්මොහවිනොදනියා විභඞ්ගට්ඨකථාය

ඣානවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.